ماریی یەکەمی ئینگلستان
| ماریی یەکەمی ئینگلستان | |
|---|---|
 | |
| لەدایکبوون | ١٨ی شوباتی ١٥١٦ Palace of Placentia، شانشینی یەکگرتوو |
| مردن | ١٧ی تشرینی دووەمی ١٥٥٨ (٤٢ ساڵ ژیاوە) St James's Palace، شانشینی یەکگرتوو |
| نازناو | princess، monarch of England، Queen Consort of Spain، King of Ireland |
| ھۆی مەرگ | ئەنفلۆنزا |
| شوێنی ناشتن | Westminster Abbey |
| باوک | ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا |
| دایک | کاترین ئۆف ئارگۆن |
| Stepparent | ئان بۆڵن، جەین سیمۆر، Anne of Cleves، کاترین ھۆوارد، Catherine Parr |
| ھاوسەر | فیلیپی دووەمی ئیسپانیا |
| خێزان | خانەوادەی تودۆر |
| کەسێکی دیار | Juan Luis Vives |
| زمانەکانی ئاخاوتن | زمانی ئینگلیزی، زمانی ئیسپانی، زمانی فەڕەنسی، زمانی لاتینی |
| پیشە | سیاسەتوان، ئەرستۆکراتی، queen regnant |
| پۆستەکان | monarch of England، Queen Consort of Spain، King of Ireland |
| ئایین | کڵێسای کاتۆلیک |
| ڕەنگی قژ | strawberry blond hair |
| ڕەنگی چاو | شین |
| خاوەنی | کۆشکی نەنسەچ |
| ڕووداوە بەرچاوەکان | Coronation of Mary I of England |
| خەڵاتەکان | Golden Rose، Knight of the Garter |
ماریی یەکەمی ئینگلتەرا (بە ئینگلیزی: Mary I of England) یان ماری توودۆر (١٨ی شوباتی ١٥١٦ – ١٧ی تشرینی دووەمی ١٥٥٨) شاژنی ئینگلتەرا و کچی ھێنریی ھەشتەم و خوشکە گەورەی ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرایە. ماری ھەتا مردن مناڵی نەبوو و بۆیە دوای مردنی ئێلیزابێتی خوشکی بوو بە شاژنی ئینگلتەرا. ماری بە پێچەوانەی ئێلیزابێت کاتۆلیک بوو و لەبەر چەوسانەوە و کوشتنی ژمارەیەکی زۆری مەسیحییە پرۆتێستانتەکان بە ماریی خوێنییش ناو براوە.
لەدایکبوون و خێزان
[دەستکاری]ماری لە ١٨ی شوباتی ١٥١٦ لە کۆشکی پلاسێنتیا لە گرینویچ، ئینگلتەرا لەدایکبوو. ئەو تاقە منداڵی پاشا ھێنریی ھەشتەم و ھاوسەری یەکەمی، کاترینی ئاراگۆن بوو، کە لە قۆناغی ساواییدا مابێتەوە. پێش ماری، دایکی سێ جار لەبارچوون و منداڵی مردووی ھەبوو و یەک کوڕی تەمەن کورت بە ناوی ھێنری، دووکی کۆرنوا.[١]
ماری سێ ڕۆژ دوای لەدایکبوونی لە کڵێسای ئۆبزێرڤانت فرایەرز لە گرینویچ بەپێی بیروباوەڕی کاتۆلیک لە ئاو ھەڵکێشرا.[٢] سەرپەرشتیارانی ئایینییەکەی پێکھاتبوون لە لۆرد چانسلەر تۆماس وۆڵسی؛ خوشکی داپیرەی کاترین، کۆنتێسی دیڤۆن؛ و ئاگنس ھاوارد، دووکی نۆرفۆڵک.[٣] ئامۆزای یەکەمی ھێنریی ھەشتەم، مارگرێت پۆڵ، کۆنتێسی سالیسبێری، بووە سەرپەرشتیاری چەسپاندنی ماری، کە دەستبەجێ دوای لە ئاو ھەڵکێشانەکە ئەنجام درا.[٤] ساڵی دواتر، ماری خۆی بوو بە دایکی ئایینی کاتێک وەک یەکێک لە سەرپەرشتیارانی کچە مامی فرانسیس براندۆن ناونرا.[٥]
لە کاتی لەدایکبووندا، ماری لە سەرەتادا خرایە ژێر چاودێریی پەروەردەکاری پێشووی پاشایەتی باوکی، ئێلیزابێس دێنتۆن.[٦] لە ساڵی ١٥٢٠دا، کۆنتێسی سالیسبێری وەک پەروەردەکاری ماری دەستنیشان کرا.[٧] کۆنتێسی سالیسبێری لەلایەن ئایمی بۆلینەوە گۆڕدرا، کە لە نێوان ساڵانی ١٥٢١–١٥٢٥ پەروەردەکاری ماری بوو، کاتێک کۆنتێسی سالیسبێری بۆ پۆستەکەی وەک پەروەردەکاری ماری گەڕێندرایەوە.[٨] سێر جۆن ھەسی (دواتر لۆرد ھەسی) لە ساڵی ١٥٣٠وە ژووربانی ئەو بوو، و ھاوسەرەکەی لیدی ئان، کچی جۆرج گرای، کۆنتی دووەمی کێنت، یەکێک بوو لە خزمەتکارەکانی ماری.[٩]
منداڵی
[دەستکاری]
ماری منداڵێکی پێشوەختە گەشەسەندوو بوو.[١١] لە تەممووزی ١٥٢٠دا، کاتێک تەمەنی بە زەحمەت دەبووە چوار ساڵ و نیو، میوانداریی شاندێکی فەڕەنسی کرد بە پێشکەشکردنی نمایشێک لەسەر ڤێرجیناڵز (جۆرێک لە ھارپسیکۆرد).[١٢] بەشێکی زۆری پەروەردەی سەرەتایی لە دایکیەوە وەرگرتبوو، کە ڕاوێژی بە مرۆڤدۆستی ئیسپانی خوان لویس ڤیڤێس کردبوو بۆ ئامۆژگاری و ڕای سپاردبوو کە پەرتووکی «دی ئینستیتوشیۆنی فێمینای کرستیانای» بنووسێت، کە نامیلکەیەکە لەسەر پەروەردەکردنی کچان.[١٣] تا تەمەنی نۆ ساڵی، ماری دەیتووانی بە لاتینی بخوێنێتەوە و بنووسێت.[١٤] ئەو خوێندنی فەڕەنسی، ئیسپانی، مۆسیقا، سەما و ڕەنگە یۆنانیشی خوێندبێت.[١٥] ھێنریی ھەشتەم زۆر ماری خۆش دەویست و بە شانازییەوە بە باڵوێزی ڤینیسی سێباستیان جیوستینیانی ڕای گەیاند کە ئەو ھەرگیز ناگریت.[١٦] ماری خاوەنی ڕوخسارێکی سپی و چاوی شینی کاڵ و قژی سوور یان سووری ئاڵتوونی بوو، کە سیفاتگەلێکی زۆر ھاوشێوەی دایک و باوکی بوون. ئەو کوڵمە سوور بوو، کە ئەم سیفاتەی لە باوکیەوە بۆ مابووەوە.[١٧]
سەرەڕای سۆزی بۆ ماری، ھێنری زۆر بێئومێد بوو کە ھاوسەرگیرییەکەی ھیچ کوڕێکی لێ نەکەوتبووەوە.[١٨] تا ئەو کاتەی ماری تەمەنی گەیشتە نۆ ساڵ، ڕوون بووەوە کە ھێنری و کاترین منداڵی تریان نابێت، ئەمەش ھێنریی بەبێ میراتگرێکی نێرینەی شەرعی جێھێشت.[١٩] لە ساڵی ١٥٢٥دا، ھێنری ماریی نارد بۆ سنووری وێڵز بۆ سەرۆکایەتیکردنی ئەنجومەنی وێڵز و مارچز، کە پێدەچێت تەنھا بە ناو بووبێت.[٢٠] دەرباری تایبەت بە خۆی پێ درا کە بنکەکەی لە قەڵای لودلۆو بوو، ھەروەھا زۆرێک لە مافە پاشایەتییەکان کە بە شێوەیەکی ئاسایی بۆ شازادەی وێڵز تەرخان دەکرا. ڤیڤێس و کەسانی تر بە شازادەی وێڵز ناویان دەبرد، ھەرچەندە لە ڕووی تەکنیکییەوە ھەرگیز ئەو نازناوەی پێنەدرابوو.[٢١] وا دەردەکەوێت سێ ساڵی لە مارچزی وێڵز بەسەر بردبێت، و سەردانی بەردەوامی دەرباری باوکی کردبێت، پێش ئەوەی لە ناوەڕاستی ساڵی ١٥٢٨دا بە ھەمیشەیی بۆ ناوچەکانی دەوروبەری لەندەن بگەڕێتەوە.[٢٢]
لە بەدرێژایی منداڵیی ماری، ھێنری وتووێژی سەبارەت بە ھاوسەرگیرییەکانی داھاتووی بۆ ئەو کردووە. کاتێک تەمەنی دوو ساڵ بوو، ماری بەڵێنی پێدرابوو بۆ فرانسیس، دۆفینی فەڕەنسا، کە کوڕە ساوای پاشا فرانسیسی یەکەم بوو، بەڵام گرێبەستەکە دوای سێ ساڵ ڕەت کرایەوە.[٢٣] لە ساڵی ١٥٢٢دا، لە تەمەنی شەش ساڵیدا، گرێبەستی بۆ کرا تا ھاوسەرگیری لەگەڵ ئامۆزا ٢٢ ساڵانەکەی چارڵزی پێنجەم، ئیمپراتۆری ڕۆمیی پیرۆز بکات،[٢٤] بەڵام چارڵز لە ماوەی چەند ساڵێکدا بە ڕەزامەندیی ھێنری دەستگیرانییەکەی ھەڵوەشاندەوە.[٢٥] کاردیناڵ وۆڵسی، ڕاوێژکاری باڵای ھێنری، دواتر وتووێژەکانی ھاوسەرگیریی لەگەڵ فەڕەنسییەکان دەست پێکردەوە، و ھێنری پێشنیاری کرد کە ماری ھاوسەرگیری لەگەڵ فرانسیسی یەکەمی پاشای فەڕەنسا بکات، کە پەرۆشی ھاوپەیمانی بوو لەگەڵ ئینگلتەرا.[٢٦] پەیماننامەیەکی ھاوسەرگیری واژوو کرا کە تێیدا ماری ھاوسەرگیری لەگەڵ فرانسیسی یەکەم یان کوڕی دووەمی ھێنری، دووکی ئۆرلێیان بکات،[٢٧] بەڵام وۆڵسی بەبێ ھاوسەرگیری ھاوپەیمانیی لەگەڵ فەڕەنسا بەدەستھێنا.
لە ساڵی ١٥٢٨دا، تۆماس ماگنۆسی بریکاری وۆڵسی باسی بیرۆکەی ھاوسەرگیریی ماری لەگەڵ ئامۆزاکەی جەیمسی پێنجەمی سکۆتلەندا لەگەڵ ئادام ئۆتەربێرنی دیپلۆماتی سکۆتلەندی کرد.[٢٨] بەپێی وتەی ماریۆ ساڤۆرگنانۆی ڤینیسی، لەو کاتەدا ئەو خەریک بوو دەبووە خانمێکی گەنجی جوان و ڕێک و پێک و خاوەن ڕوخسارێکی جوان.[٢٩]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Loades, pp. 12–13; Weir, pp. 152–153.
- ↑ Porter, p. 13; Waller, p. 16; Whitelock, p. 7.
- ↑ Porter, pp. 13, 37; Waller, p. 17.
- ↑ Porter, p. 13; Waller, p. 17; Whitelock, p. 7.
- ↑ Loades, p. 28; Porter, p. 15.
- ↑ Hickey, J. A. (2025). Preparing Tudor Kings and Princes to Rule: The Men and Women Who Trained the Royals. Storbritannien: Pen & Sword History. p. 152-
- ↑ Loades, p. 29; Porter, p. 16; Waller, p. 20; Whitelock, p. 21.
- ↑ Hickey, J. A. (2025). Preparing Tudor Kings and Princes to Rule: The Men and Women Who Trained the Royals. Storbritannien: Pen & Sword History. p. 147-150
- ↑ Hoyle, p. 407.
- ↑ Whitelock, p. 23.
- ↑ Whitelock, p. 27.
- ↑ Loades, pp. 19–20; Porter, p. 21.
- ↑ Loades, p. 31; Porter, p. 30.
- ↑ Porter, p. 28; Whitelock, p. 27.
- ↑ Loades, pp. 32, 43.
- ↑ Domine Orator, per Deum immortalem, ista puella nunquam plorat, quoted in Whitelock, p. 17.
- ↑ Tremlett، Giles. Catherine of Aragon, Henry's Spanish Queen. لاپەڕە ٢٤٤.
- ↑ Tittler, p. 1.
- ↑ Loades, p. 37; Porter, pp. 38–39; Whitelock, pp. 32–33.
- ↑ Porter, pp. 38–39; Whitelock, pp. 32–33.
- ↑ Waller, p. 23.
- ↑ Loades, pp. 41–42, 45.
- ↑ Porter, pp. 20–21; Waller, pp. 20–21; Whitelock, pp. 18–23.
- ↑ Loades, pp. 22–23; Porter, pp. 21–24; Waller, p. 21; Whitelock, p. 23.
- ↑ Whitelock, pp. 30–31.
- ↑ Whitelock, pp. 36–37.
- ↑ Whitelock, pp. 37–38.
- ↑ State Papers Henry VIII. بەرگی ٤, part IV. London. ١٨٣٦. لاپەڕە ٥٤٥.
- ↑ Mario Savorgnano, 25 August 1531, in Calendar of State Papers, Venetian, vol. IV, p. 682, quoted in Loades, p. 63.
- Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” World Library, Inc. , USA
