Irani

Makala hii yahusu nchi ya sasa. Kwa nchi ya kale tazama, tazama Uajemi ya Kale.

Jamhuri ya Kiislamu ya Irani جمهوری اسلامی ایران Jomhuri-ye Eslâmi-ye Irân (Kifarsi)
Bendera Nembo
Kaulimbiu: اَللّٰهُ أَكْبَرُ Allāhu Akbar (kisheria) Uhuru, Haki, Jamhuri ya Kiislamu (kiutendaji)
Wimbo wa taifa: Sorud-e Melli-ye Jomhuri-ye Eslâmi-ye Irân
Mji mkuu na mkubwa	Tehran
Lugha rasmi	Kifarsi
• Kiongozi Mkuu	Nafasi Huru
• Rais	Masoud Pezeshkian
Historia
• Mapinduzi ya Kiislamu	11 Februari 1979
• Katiba ya sasa	3 Desemba 1979
• Marekebisho ya katiba	28 Julai 1989
Eneo
• Jumla	km2 1,648,195 (ya 17)
• Maji (asilimia)	1.63%
Idadi ya watu
• Kadirio la 2024	85,961,000
• Msongamano	52/km2
PLT (PPP)	Kadirio la 2024
• Jumla	▲ $1.698 trilioni
• Kwa kila mtu	▲ $19,607
PLT (Kawaida)	Kadirio la 2024
• Jumla	▲ $434.243 bilioni (ya 37)
• Kwa kila mtu	▲ $5,013
HDI (2023)	▲ 0.799 . - juu
Gini (2022)	34.8
Sarafu	Rial ya Irani (IRR)
Majira ya saa	UTC+3:30 (IRST)
Upande wa magari	Kushoto
Msimbo wa simu	+98
Jina la kikoa	.ir

Irani (pia Uajemi; jina rasmi: Jamhuri ya Kiislamu ya Irani, kwa Kifarsi: جمهوری اسلامی ایران) ni nchi iliyoko katika Asia ya Magharibi. Inapakana na Armenia, Azerbaijan, na Bahari ya Kaspi upande wa kaskazini; Afghanistan na Pakistan mashariki; Iraq na Uturuki magharibi; Ghuba ya Uajemi na Bahari ya Omani kusini. Irani ina eneo la takriban kilomita za mraba 1,648,195. Ni nchi ya pili kwa ukubwa katika Mashariki ya Kati, nchi ya sita kwa ukubwa barani pa Asia, na nchi ya kumi na saba kwa ukubwa duniani. Inakadiriwa kuwa na idadi ya watu zaidi ya milioni 90 .Mji mkuu na mkubwa wa Irani ni Tehran ambao ndio pia kituo kikuu cha uchumi.

Irani ina historia ndefu ya ustaarabu wa kale kama milki ya Achaemenid, Sasani, na imekuwa kitovu cha utamaduni, fasihi, na falsafa katika ulimwengu wa Kiislamu na kimataifa. Maendeleo yake ya awali yanahusisha Wamedi, Koreshi Mkuu aliyeanzisha milki ya Achaemenid, na ushindi wa Aleksander Mashuhuri katika karne ya 4 KK. Baadaye, Wasasani waliifanya Irani kuwa kitovu cha ustaarabu hadi kushindwa kwao na Waislamu katika karne ya 7. Baada ya hapo, Irani ikawa sehemu ya ustawi wa Uislamu ambapo kulikuwa na maendeleo makubwa ya hisabati, falsafa, tiba, na sanaa. Katika karne ya 20, baada ya Mapinduzi ya Kikatiba (1906), Irani iligeuka kuwa ufalme wa kikatiba kabla ya Mapinduzi ya Kiislamu ya 1979 yaliyoanzisha Jamhuri ya Kiislamu chini ya Ayatollah Khomeini.

Iran ina uchumi uliogawanyika unaotegemea hidrokaboni, viwanda, kilimo, na huduma. Inamiliki baadhi ya hifadhi kubwa zaidi za mafuta na gesi asilia duniani, jambo linalofanya sekta ya nishati kuwa chanzo kikuu cha mapato ya serikali na mapato ya mauzo ya nje. Mbali na uzalishaji wa mafuta, Iran ina viwanda muhimu kama vile petrokemikali, utengenezaji wa magari, uchimbaji madini, uzalishaji wa chuma, na nguo. Kilimo pia bado ni muhimu katika maeneo mengi, huku mazao makuu yakijumuisha ngano, mpunga, pistachio, zafarani, na matunda. Maendeleo ya kiuchumi yameathiriwa na vikwazo vya kimataifa, mfumuko wa bei, na mabadiliko ya masoko ya nishati duniani.

Nchi hii inafanya kazi kama jamhuri ya Kiislamu yenye mfumo wa kisiasa unaochanganya taasisi za jamhuri na uangalizi wa kidini. Kiongozi Mkuu (Supreme Leader) ana mamlaka ya juu zaidi ya kisiasa na kidini, wakati Rais anahudumu kama mkuu wa serikali na huchaguliwa kwa kura za wananchi. Iran ina bunge la chumba kimoja linalojulikana kama Bunge la Ushauri la Kiislamu (Majlis), pamoja na taasisi kama Baraza la Walinzi na Baraza la Wataalamu. Nchi hii pia ni nguvu muhimu ya kikanda katika Mashariki ya Kati na ina jukumu hai katika siasa za kikanda, masoko ya nishati, na diplomasia ya kimataifa.

Historia

Irani ya Kale

Eneo la Irani ya kisasa limekuwa likikaliwa na watu kwa maelfu ya miaka. Miongoni mwa ustaarabu wa mwanzo kabisa katika eneo hilo ulikuwa Elamu, uliostawi kusini-magharibi mwa Irani kuanzia takribani mwaka 3000 KK. Watu wa Elamu walijenga miji, waliendeleza biashara na maeneo jirani, na walikuwa na mfumo wao wa maandishi.

Katika karne ya 6 KK, Koreshi Mkuu alianzisha Nasaba ya Achaemenid na kuunganisha makabila mbalimbali ya Kiajemi. Dola la Achaemenid lilipanuka kutoka Asia ya Kati hadi Misri na likawa moja ya milki kubwa zaidi katika historia ya kale. Dola hili lilijulikana kwa mfumo wake wa utawala uliopangwa vizuri, mtandao wa barabara uliounganisha maeneo yake, na uvumilivu kwa tamaduni na dini mbalimbali za watu waliokuwa chini ya utawala wake.

Enzi za Kiislamu

Baada ya ushindi wa Alexander Mkuu mwaka 330 KK, Dola la Achaemenid lilivunjika na eneo la Irani likatawaliwa na falme mbalimbali, zikiwemo Parthia na Sassanid. Dola la Sassanid (224–651 BK) lilikuwa dola la mwisho kubwa la Kiajemi kabla ya kuenea kwa Uislamu. Dola hili lilijulikana kwa maendeleo katika sayansi, usanifu, fasihi, na biashara, pamoja na kuimarisha dini ya Zoroastrian kama dini kuu ya taifa.

Katika karne ya 7, majeshi ya Waarabu Waislamu yaliiteka Irani na kuingiza eneo hilo katika ulimwengu wa Kiislamu. Uislamu ulienea hatua kwa hatua na kuwa dini kuu ya wakazi wengi wa nchi hiyo. Katika karne zilizofuata, Irani ilitawaliwa na nasaba mbalimbali za Kiislamu. Miongoni mwa nasaba muhimu zaidi ilikuwa Safavid katika karne ya 16, ambao waliifanya Uislamu wa Shia Ithnaashari kuwa dini rasmi ya taifa. Hatua hiyo ilichangia kuunda utambulisho wa kisiasa na kidini unaoitofautisha Irani na majirani wake wengi wa Kiislamu.

Karne ya 18 hadi Karne ya 20

Baada ya kudhoofika kwa Dola la Safavid, Irani ilitawaliwa na nasaba mbalimbali kabla ya Nasaba ya Qajar kuimarisha mamlaka yake mwishoni mwa karne ya 18. Katika karne ya 19, Irani ilikabiliwa na shinikizo kubwa kutoka kwa Urusi na Uingereza, hali iliyosababisha kupoteza baadhi ya maeneo yake na kuongezeka kwa ushawishi wa mataifa ya Ulaya katika siasa na uchumi wa nchi hiyo.

Mwanzoni mwa karne ya 20, Mapinduzi ya Katiba ya Uajemi (1905–1911) yalileta mageuzi muhimu yaliyolenga kuanzisha bunge na kuweka mipaka kwa mamlaka ya mfalme. Mwaka 1925, Reza Shah Pahlavi alianzisha Nasaba ya Pahlavi na kuanza programu ya kisasa ya kuendeleza miundombinu, elimu, usafiri, na viwanda. Wakati huo huo, ugunduzi na maendeleo ya sekta ya mafuta yalifanya Irani kuwa moja ya nchi muhimu zaidi za uzalishaji wa nishati duniani.

Irani ya Kisasa

Shah akiondoka Irani mwaka 1979

Mwaka 1979, Mapinduzi ya Kiislamu ya Irani yaliangusha utawala wa Mohammad Reza Pahlavi na kuanzisha Jamhuri ya Kiislamu ya Irani chini ya uongozi wa Ayatollah Ruhollah Khomeini. Mfumo mpya wa serikali uliunganisha taasisi za uchaguzi wa kidemokrasia na mamlaka ya viongozi wa kidini, na kuunda mfumo wa kisiasa unaotumika hadi leo.

Tangu wakati huo, Irani imepitia matukio muhimu kama Vita vya Irani na Iraki (1980–1988), migogoro ya kidiplomasia na nchi za Magharibi, vikwazo vya kiuchumi vya kimataifa, na mabishano kuhusu mpango wake wa nyuklia. Licha ya changamoto hizo, nchi imeendelea kuwa moja ya mataifa yenye ushawishi mkubwa katika Mashariki ya Kati, ikiwa na urithi mkubwa wa kitamaduni, nafasi muhimu katika siasa za kikanda, na uchumi unaotegemea kwa kiasi kikubwa sekta ya nishati.

Jiografia

Topografia ya Irani

Irani iko katika Asia ya Magharibi na ina jiografia ya asili yenye mchanganyiko mkubwa, ikijumuisha milima, tambarare za juu, majangwa, na maeneo ya pwani. Inapakana na Armenia, Azerbaijan, na Turkmenistan upande wa kaskazini, Afghanistan na Pakistani mashariki, pamoja na Uturuki na Iraki magharibi, huku ikiwa na pwani katika Bahari ya Kaspi upande wa kaskazini na Ghuba ya Uajemi pamoja na Ghuba ya Oman kusini. Irani ina eneo la takriban kilomita za mraba milioni 1.65, jambo linaloifanya kuwa mojawapo ya nchi kubwa zaidi katika eneo hilo. Eneo lake la katika kihistoria limeifanya kuwa njia muhimu ya mawasiliano na mwingiliano kati ya Asia, Mashariki ya Kati, na Ulaya.

Kimuundo wa ardhi, Irani inatawaliwa na safu za milima yenye miinuko mikubwa, hasa Milima ya Zagros upande wa magharibi na Milima ya Alborz upande wa kaskazini, ambapo Mlima Damavand, kilele cha juu zaidi nchini, hufikia takriban mita 5,610. Kati ya mifumo hii ya milima kuna Tambarare ya Irani, ambayo inajumuisha mabonde makubwa ya majangwa kama Dasht-e Kavir na Dasht-e Lut. Majangwa haya ni miongoni mwa maeneo yenye ukame na joto kali zaidi duniani. Tambarare zenye rutuba hupatikana kando ya pwani ya Bahari ya Kaspi na katika baadhi ya mabonde ya mito, zikisaidia shughuli za kilimo na makazi yenye msongamano mkubwa wa watu.

Irani ina hali ya hewa kwa kiasi kikubwa ya ukame hadi nusu-ukame, ikiwa na tofauti kubwa za kikanda. Maeneo ya ndani hupata majira ya joto yenye joto kali na baridi kali wakati wa majira ya baridi, ilhali eneo la pwani ya Bahari ya Kaspi lina hali ya hewa yenye unyevunyevu zaidi na mvua nyingi. Mito mikuu ya nchi ni pamoja na Karun, ambao ndio mto pekee unaoweza kupitika kwa usafiri, pamoja na mito ya Karkheh na Dez. Mito mingi ni ya msimu, na uhaba wa maji ni tatizo kubwa, hali iliyosababisha ujenzi wa mabwawa na mifumo ya umwagiliaji. Vipengele vya asili kama milima, majangwa, na pwani vina nafasi muhimu katika kuathiri makazi ya watu, kilimo, na shughuli za kiuchumi nchini Irani.

Siasa

Maandamano dhidi za Shah mjini Tehran, mwaka 1979

Mfumo wa kisiasa wa Irani una mizizi yake katika Mapinduzi ya Kiislamu ya 1979, ambayo yalibadilisha nchi kutoka kwenye kifalme chini ya Shah kuwa Jamhuri ya Kiislamu, hali ya mseto ya kifalme‑jamhuri (hybrid theocratic‑republican state) inayoongozwa na Kiongozi Mkuu mwenye mamlaka ya juu juu ya utendaji, jeshi, mfumo wa sheria, na sera za kigeni. Muundo huu uliundwa ili kuunganisha halali ya kidini na nguvu za serikali, ukiwekea mipaka ushawishi wa Secular na kuingiza mamlaka ya makasisi katika taasisi zote kuu za utawala. Katika miongo iliyofuata, siasa za ndani za Irani zimekuwa zikizunguka kati ya makundi ya kihafidhina (conservative) yanayounga mkono kufuata kwa ukali kanuni za mapinduzi na wabunifu (reformists) wanaotafuta uhuru wa kijamii zaidi na uwazi, lakini yote ndani ya mipaka iliyowekwa na Kiongozi Mkuu na taasisi kama vile Kikosi cha Mapinduzi ya Kiislamu (IRGC). Ndani ya nchi, mienendo hii imeunda jinsi nchi inavyoshughulikia shinikizo la kiuchumi, kupinga kwa umma, na harakati za marekebisho ya kisiasa.

Sera za kigeni za Irani kwa muda mrefu zimeashiria ushindani mkubwa na Marekani na Israeli, unaotokana na upinzani wa theolojia dhidi ya ushawishi wa Magharibi na kuunga mkono washirika wa kikanda wanaopinga maslahi ya Israeli na Marekani. Baada ya mapinduzi, Tehran ilikatisha uhusiano wa kidiplomasia na Washington na ikachukua mtazamo wa upinzani katika Mashariki ya Kati, ambao ilijaribu kuimarisha kwa kuunga mkono makundi kama Hezbollah nchini Lebanon na milisha mbalimbali katika kanda hiyo. Juhudi za kudhibiti uhasama huu ikiwa ni pamoja na mazungumzo ya nyuklia kama Mpango wa Pamoja wa Kina wa 2015 (2015 Joint Comprehensive Plan of Action) — mara kwa mara zimekwama, hasa baada ya Marekani kujiondoa kwenye mkataba huo mwaka 2018, na kusababisha ongezeko la vikwazo na mvutano wa kijeshi kati ya waliosaini.

Mwaka 2025, Irani na Israeli zilihusika katika mfululizo unaozidi wa mashambulio, mauaji, na migongano ya droni, zikibadilisha kutoka kwenye mapigano ya siri hadi chuki wazi juu ya mpango wa nyuklia wa Irani na nafasi yake kikanda. Migongano hii ilimalizika kwa shambulio kubwa la kijeshi lililoratibiwa mnamo 28 Februari 2026 lililofanywa na Marekani na Israeli, lililojulikana kama Operesheni “Kikao cha Simba” Operation Lion’s Roar / Epic Fury, linalolenga uongozi wa Irani, vituo vya kijeshi, na miundombinu ya kimkakati. Mashambulio haya yameripotiwa kusababisha kifo cha Kiongozi Mkuu Ayatollah Ali Khamenei na maafisa wa ngazi ya juu, jambo lililosababisha Irani kuzindua mashambulio ya kulipiza kisasi kwa kutumia makombora na droni dhidi ya nafasi za Israeli na Marekani katika nchi za Mashariki ya Kati. Hii ilibadilisha mzozo kuwa wa kiwango kisichokuwa na mfano kati ya maadui wa muda mrefu, ikipanua haraka mgongano na kudhoofisha usalama wa kikanda.

Ndani ya Irani, ugumu wa kiuchumi unaoimarishwa na vikwazo na machafuko ya awali umeongeza hasira za umma na kuimarisha mgawanyiko wa kisiasa, huku kupotea kwa Kiongozi Mkuu kwa namna isiyokuwa ya kawaida kukiingiza kutokuwa na uhakika katika muundo wa nguvu za nchi. Kikanda, mgongano huu umeamsha tahadhari za dharura katika mataifa ya Ghuba na kuvutia lawama kutoka kwa mashirika ya kimataifa yanayohimiza uvumilivu ili kuzuia vita vikubwa.

Serikali na Utawala

Uajemi ni Jamhuri ya Kiislamu inayoongozwa na katiba yenye sehemu za kidemokrasia na sehemu za kidini.

Mamlaka kuu iko mikononi mwa Kiongozi Mkuu wa Mapinduzi anayesimamia siasa ya nchi kwa jumla; yeye ni amiri jeshi mkuu na msimamizi mkuu wa huduma ya usalama; pia anaratibu siasa ya nje. Anateua wakuu wa jeshi, redio na televisheni, viongozi wa salat wa msikiti mkuu katika kila mji, jaji mkuu na mwendesha mashataka mkuu halafu nusu ya wajumbe wa Halmashauri ya Walinzi wa Katiba wanaokubali au kukataa sharia zote zilizopitishwa bungeni wakiwa na mamlaka kusimamisha wagombea kwa uchaguzi wa kitaifa. Anaweza kumwachisha rais. Kiongozi mkuu huchaguliwa na Mkutano wa Wataalamu wa Uongozi kwa muda wa maisha yake. Ayatollah Khamenei ni Kiongozi Mkuu wa pili tangu mapinduzi ya Kiislamu.

Serikali inayoongozwa na rais wa Uajemi aliye na nafasi ya pili baada ya Kiongozi Mkuu. Huchaguliwa na wananchi wote kwa kipindi cha miaka 4 na anaweza kuchaguliwa upya. Wagombea wanahitaji kukubaliwa na Halmashauri ya Walinzi wa Katiba. Rais anaongoza serikali na kazi yake. Katika mambo ya siasa ya nje, jeshi na siasa ya nyuklia yuko chini ya mamlaka ya kiongozi mkuu.

Bunge inayoitwa "majlis" ina wabunge 290 waliochaguliwa kwa muda wa miaka 4. Wagombea wote wanahitaji kibali cha Halmashauri ya Walinzi wa Katiba. Majlis inatunga sheria za nchi na kukubali makisio ya serikali na mikataba ya kimataifa. Sheria zote zilizopita bungeni zinahitaji tena kibali cha halmashauri ya walinzi.

Halmashauri ya Walinzi wa Katiba ni chombo muhimu sana kinachohakikisha mamlaka kuu ya kiongozi mkuu. Ina wajumbe 12 ambao ni wanasheria. 6 wanateuliwa moja kwa moja na Kiongozi Mkuu. 6 wengine wanachaguliwa na bunge kati ya majina wanaopelekwa mbele na jaji mkuu - anayeteuliwa na Kiongozi Mkuu. Kwa hiyo kiongozi mkuu anaamua juu ya wajumbe wote waliomo katika halmashauri hii, hakuna anayeweza kuwa mjumbe bila kibali chake ama moja kwa moja au kupitia jaji mkuu aliyeteuliwa naye.

Mikoa

Uajemi umegawiwa kwa mikoa 31 inayoitwa "ostan" chini ya gavana anayeteuliwa na rais. Kila mkoa huwa na wilaya (shahrestan) na ngazi ya chini zaidi ni mitaa (bakhsh). Chini ya mitaa kuna kata (dehestan) zinazojumlisha vijiji kadhaa.

Demografia

Irani ina mchanganyiko wa makabila na dini uliounganishwa na utamaduni na lugha ya Kiajemi, ambayo inatumiwa na wananchi walio wengi na ndiyo lugha rasmi, ikifuatwa na lugha nyingine za jamii ya Kihindi-Kiulaya, lakini pia za jamii nyingine kama Kiazeri (16%) na Kiarabu (2%) (angalia orodha ya lugha za Uajemi).

Dini

Msikiti wa Isfahan, Irani

Uajemi ilikuwa na dini za Uzoroasta na Umani, kisha kuanzia karne ya 4 BK Ukristo ukaongezeka, na tangu karne ya 7 Waarabu Waislamu waliivamia na kuifanya polepole kuwa nchi ya Kiislamu, huku katika karne ya 16 Uislamu wa Kishia ukitangazwa kuwa dini rasmi. Leo takriban 90% ni Waislamu Washia, ~10% ni Wasunni hasa mipakani (wengi Wakurdi, Wabaluchi, Waturkomani), na ~1% ni dini nyingine zikiwemo Bahai (marufuku baada ya mapinduzi), Wakristo (Waarmenia na Wakaldayo), Wayahudi (0.01%, miongoni mwa wakubwa zaidi katika mashariki ya kati), Wazoroasta (0.03%), na Wamandayo wafuasi wa Yohane Mbatizaji.

Uchumi

Tehran, Irani

Irani ina uchumi mkubwa na wenye mchanganyiko wa sekta mbalimbali, ukiwa miongoni mwa uchumi mkubwa zaidi katika Mashariki ya Kati kwa ukubwa wa pato la taifa. Inahesabiwa kuwa uchumi wa kipato cha kati cha juu na ina sifa ya kuwa na mchanganyiko wa mashirika ya umma, biashara binafsi, pamoja na ushiriki mkubwa wa serikali hasa katika sekta muhimu. Irani ina baadhi ya akiba kubwa zaidi duniani ya mafuta na gesi asilia, ambazo ndizo nguzo kuu ya uchumi wake na huchangia sehemu kubwa ya mapato ya serikali na mauzo ya nje. Hata hivyo, utendaji wa uchumi wake umeathiriwa sana na vikwazo vya kimataifa, ambavyo vimeathiri biashara, uwekezaji, na upatikanaji wa mifumo ya kifedha ya kimataifa.

Sekta za viwanda na huduma huchangia sehemu kubwa ya pato la taifa la Irani. Sekta ya viwanda inajumuisha petrokemikali, uzalishaji wa bidhaa, uchimbaji madini, ujenzi, na utengenezaji wa magari, huku Irani ikiwa na mojawapo ya misingi mikubwa ya viwanda katika eneo hilo. Sekta ya huduma, ikiwemo fedha, biashara ya rejareja, usafiri, na huduma za umma, pia ina mchango mkubwa katika ajira na shughuli za kiuchumi. Kilimo, ingawa kinachangia kwa kiwango kidogo katika pato la taifa, bado ni muhimu kwa ajira za vijijini na uzalishaji wa chakula wa ndani, ambapo mazao muhimu ni pamoja na ngano, mpunga, matunda, na karanga kama pistashio.

Biashara ya kimataifa ya Irani inategemea zaidi mauzo ya nishati, hasa mafuta ghafi, gesi asilia, na bidhaa za petrokemikali, ingawa vikwazo vimepunguza kiasi cha mauzo ya nje na upatikanaji wa masoko katika miaka ya hivi karibuni. Irani pia husafirisha bidhaa za viwandani, mazao ya kilimo, na madini, huku ikiagiza mashine, vyakula, na bidhaa za matumizi. Serikali imekuwa ikitekeleza sera za kukuza mseto wa uchumi, kupunguza utegemezi wa bidhaa kutoka nje, na kuimarisha viwanda vya ndani. Licha ya changamoto kama mfumuko wa bei, mabadiliko ya thamani ya sarafu, na ukosefu wa ajira, Irani inaendelea kutegemea rasilimali zake za asili, rasilimali watu, na uhusiano wa kibiashara wa kikanda kuendeleza uchumi wake.

Tazama pia

• Historia ya Irani

Viungo vya nje

• The e-office of the Supreme Leader of Iran
• The President of Iran
• Iran.ir Ilihifadhiwa 17 Mei 2009 kwenye Wayback Machine.
• Iran entry at The World Factbook
• Irani katika Open Directory Project
• Wikimedia Atlas of Iran