Я
|
Літара Я | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||
| Кірыліца | ||||||
|
А · Б · В · Г · Ґ · Д · Ѓ | ||||||
| Неславянскія літары | ||||||
|
А̄ · А́ · А̀ · Ӑ · А̂ · А̊ · Ӓ | ||||||
| Састарэлыя літары | ||||||
|
Ꙁ · Ꙇ · Ҁ · Ѻ · Ѹ · Ѡ · Ѽ | ||||||
| Літары кірыліцы |
Я, я — 32-я і апошняя літара беларускага алфавіта. У іншых алфавітах: 30-я ў балгарскім, 33-я ў рускім і ўкраінскім, у якіх таксама апошняя (ва ўкраінскім з 1990 года, да гэтага ў канцы стаяў мяккі знак); з сербскага прынята ў сярэдзіне XIX стагоддзя, у македонскім, пабудаваным на ўзор новага сербскага, не ўводзілася. Выкарыстоўваецца таксама ў большасці кірылічных пісьменнасцяў неславянскіх моў. У царкоўнаславянскай азбуцы таксама называецца «я», але выглядае па-рознаму: ѧ і ꙗ.
Гісторыя
[правіць | правіць зыходнік]Запазычана з рускай графікі ў XIX ст. У старабеларускай мове гук [а] пасля мяккіх зычных і ётаваны [а] абазначаліся літарамі ѧ («юс малы») пасля мяккіх зычных (зѧмлѧ, кнѧзь) і ꙗ («а» ётаванае) пасля галосных і ў пачатку слова (боꙗрин, ꙗзыкъ). У старабеларускую графіку абедзве гэтыя літары перайшлі са старажытнарускай мовы. У XVI стагоддзі яны, акрамя рукапіснай, набылі друкаваную форму. Пачынаючы з Ф. Скарыны, сталі адрознівацца як малыя і вялікія, хоць ужыванне вялікай літары ва ўласных імёнах, геаграфічных назвах і ў пачатку сказаў не было яшчэ паслядоўным. У рускай графіцы XVIII стагоддзя літара ꙗ выйшла з ужытку, а на аснове скарапіснай ѧ узнікла я, уключаная потым у грамадзянскую азбуку[1].
Беларуская мова
[правіць | правіць зыходнік]У сучаснай беларускай мове абазначае нелабіялізаваны галосны гук [а] сярэдняга рада ніжняга пад’ёму і мяккасць папярэдняга зычнага (мята — [м’ата]), а ў пачатку слова, пасля галосных, ў, ь і апострафа — спалучэнне гукаў [йа] (яблыня — [йаблын’а], маяк — [майак], Гаўя — [γаўйа], трэльяж — [трэл’йаш], бур’ян — [бурйан])[1].
Бывае вялікая і малая, мае рукапісную і друкаваную форму. Ужываецца ў выразе «Ад а да я» (ад пачатку да канца; усё цалкам), у афіцыйных абрэвіятурах (ЯМЗ). Пры класіфікацыйным падзеле мае значэнне дваццаць восьмы (група «Я»), пры лічбавай нумарацыі — дадатковае значэнне для размежавання прадметаў пад адным нумарам (квадрат № 9я)[1].
Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- 1 2 3 Я // Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 642. — 654 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-126-9.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-126-9.
