close
Przejdź do zawartości

Clement Attlee

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Clement Attlee
Ilustracja
Clement Attlee (1945)
Pełne imię i nazwisko

Clement Richard Attlee

Data i miejsce urodzenia

3 stycznia 1883
Londyn

Data i miejsce śmierci

8 października 1967
Londyn

Premier Wielkiej Brytanii
Okres

od 26 lipca 1945
do 26 października 1951

Przynależność polityczna

Partia Pracy

Poprzednik

Winston Churchill

Następca

Winston Churchill

Wicepremier Wielkiej Brytanii
Okres

od 19 lutego 1942
do 23 maja 1945

Przynależność polityczna

Partia Pracy

Poprzednik

stanowisko utworzone

Następca

Herbert Morrison

Odznaczenia
Order Podwiązki (Wielka Brytania) Order Zasługi (Wielka Brytania) Order Towarzyszy Honoru (Wielka Brytania) Medal Wyzwolenia (Medal Wolności Króla Chrystiana X)
BERJAYA Multimedia w Wikimedia Commons
BERJAYA Cytaty w Wikicytatach

Clement Richard Attlee (ur. 3 stycznia 1883 w Londynie, zm. 8 października 1967 tamże) – brytyjski polityk, premier Wielkiej Brytanii w latach 1945–1951.

Od 1922 roku był deputowanym Partii Pracy, a od 1935 aż do 1955, kiedy przeszedł na polityczną emeryturę, jej przywódcą. W latach 1940–1945 był członkiem gabinetu wojennego Winstona Churchilla. Reprezentował Wielką Brytanię na konferencji Wielkiej Trójki w Poczdamie w 1945 roku.

Za jego rządów rozpoczęła się nacjonalizacja niektórych gałęzi przemysłu oraz Banku Anglii i wprowadzono powszechną opiekę medyczną. Uważa się go za jednego ze współtwórców NATO.

Życiorys

[edytuj | edytuj kod]

Młodość i początki kariery politycznej

[edytuj | edytuj kod]

Urodził się jako siódmy z ośmiorga dzieci Henry’ego Attlee, prawnika, i Ellen Watson. Wykształcenie odebrał w Northaw School w Haileybury oraz w University College na Uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie w 1904 roku ukończył historię nowożytną. Następnie studiował prawo i w 1906 roku rozpoczął praktykę w korporacji. W latach 1907–1910 pracował jako manager w Haileybury House. W 1908 roku wstąpił do Niezależnej Partii Pracy[1]. W 1913 roku został wykładowcą w London School of Economics[2].

BERJAYA
Attlee (pośrodku) jako młody oficer w czasie I wojny światowej

Podczas I wojny światowej służył w Pułku South Lancashire. Walczył na półwyspie Gallipoli oraz w Mezopotamii. Został ranny podczas bitwy pod El Hanna. Po rekonwalescencji w Anglii został w 1918 roku wysłany do Francji, gdzie spędził ostatnie miesiące wojny. Wojnę zakończył w stopniu majora. Po wojnie powrócił do pracy w London School of Economics, gdzie wykładał do 1923 roku[3].

10 stycznia 1922 roku w Christ Church w Hampstead poślubił Violet Millar (20 listopada 1895 – 7 czerwca 1964), córkę Henry’ego Edwarda Millara. Mieli syna i trzy córki:

  • Janet Helen Attlee (1923–2019)
  • Felicity Ann Attlee (1925–2007)
  • Martin Richard Attlee (10 sierpnia 1927 – 27 lipca 1991), 2. hrabia Attlee
  • Alison Elizabeth Attlee (1930–2016)[4].

W 1919 roku Attlee został burmistrzem okręgu miejskiego Stepney. W 1922 roku został wybrany do Izby Gmin jako reprezentant okręgu Limehouse. Od razu został parlamentarnym prywatnym sekretarzem lidera Partii Pracy, Ramsaya MacDonalda. Kiedy Partia Pracy objęła na krótko rządy w 1924 roku, Attlee został podsekretarzem stanu w ministerstwie wojny[5]. W 1926 roku poparł strajk generalny[6]. W 1927 roku został członkiem międzypartyjnej komisji Simona, który badała możliwość nadania autonomii Indiom[7].

Do rządu Attlee powrócił w 1930 roku, kiedy to został Kanclerzem Księstwa Lancaster w drugim gabinecie MacDonalda. W 1931 roku został poczmistrzem generalnym[8]. Kiedy MacDonald zawarł koalicję z Partią Konserwatywną i Partią Liberalną, Attlee znalazł się wśród tych deputowanych, którzy sprzeciwili się tej koalicji, opuścili rząd i przeszli do opozycji[9].

Lider opozycji i wicepremier

[edytuj | edytuj kod]
BERJAYA
Attlee, jako lord tajnej pieczęci, odwiedzający fabrykę amunicji w 1941

Ponieważ w wyborach 1931 roku większość partyjnych liderów poniosła porażki w swoich okręgach, na czele opozycyjnej Partii Pracy stanęli nowi ludzie. Liderem został George Lansbury, a Attlee objął stanowisko wiceprzewodniczącego. Podobnie jak większość ówczesnych laburzystów Attlee sprzeciwiał się dozbrojeniu armii, jednak po dojściu Hitlera do władzy w 1933 roku stał się krytykiem rządowej polityki appeasementu[10].

W 1935 roku ze stanowiska lidera partii zrezygnował pacyfista Lansbury. Parlamentarna Partia Pracy wybrała Attleego jako tymczasowego lidera. Właściwe wybory odbyły się po wyborach parlamentarnych 1935 roku. Attlee pokonał w nich Herberta Morrisona i Arthura Greenwooda i został nowym liderem Partii Pracy oraz liderem Opozycji[11]. W 1937 roku odwiedził w Hiszpanii brytyjski batalion walczący w Brygadach Międzynarodowych[12].

Attlee pozostał w opozycji po wybuchu II wojny światowej w 1939 roku. Kiedy jednak premierem w 1940 roku został Winston Churchill, Attlee i Partia Pracy weszli w skład rządu wojennego. Attlee otrzymał stanowisko lorda tajnej pieczęci. W gabinecie wojennym piastował również funkcje wicepremiera (w latach 1942–1945), ministra ds. dominiów (w latach 1942–1943) i Lorda Przewodniczącego Rady (w latach 1943–1945)[13].

Po zakończeniu wojny Partia Pracy wystąpiła z rządu wojennego. W kampanii wyborczej konserwatyści skupili się na ukazywaniu zagrożenia dla pokoju ze strony ZSRR, co sprawiło, że wyborcy uznali, iż konserwatyści nie interesują się problemami wewnętrznymi kraju. Partia Pracy poszła do wyborów pod hasłami odbudowy gospodarki poprzez nacjonalizację przemysłu o największym znaczeniu dla państwa oraz rozbudowę systemu ubezpieczeń społecznych. Wybory w lipcu 1945 roku zakończyły się lawinowym zwycięstwem laburzystów. 27 lipca Attlee zastąpił Churchilla na stanowisku premiera[14].

Na czele rządu Jego Królewskiej Mości

[edytuj | edytuj kod]
BERJAYA
Attlee i król Jerzy VI po wyborczym zwycięstwie laburzystów w 1945

Od razu po wygraniu wyborów Partia Pracy zaczęła wcielać swoje hasła w życie. W 1946 roku uchwalono National Health Service Act, który wszedł w życie w 1948 roku i stworzył publiczną służbę zdrowia. Rozpoczęła się również nacjonalizacja takich gałęzi przemysłu jak przemysł węglowy, stalowy, transport, gazownictwo oraz telekomunikacja. Znacjonalizowano również Bank Anglii. Utworzono także system parków narodowych[15].

Rząd laburzystowski musiał także stawić czoła narastającym trudnościom ekonomicznym. Nacjonalizacja i rozbudowa systemu ubezpieczeń społecznych były znacznym obciążeniem dla budżetu państwa, nadszarpniętego wydatkami wojennymi, zniszczeniem przemysłu oraz spadkiem wartości eksportu (który w 1946 roku spadł do 1/3 wartości w 1938). Z tego względu ważnym czynnikiem dla odbudowy kraju stanowiła pomoc amerykańska w ramach planu Marshalla[16].

W polityce zagranicznej gabinet skoncentrował się na czterech sprawach – powojennym urządzeniu Europy, zimnej wojnie, tworzeniem ONZ oraz dekolonizacją. Attlee tuż po objęciu urzędu premiera zastąpił Churchilla na konferencji Wielkiej Trójki w Poczdamie. W 1946 roku rząd brytyjski zawarł traktat handlowy ze Związkiem Radzieckim. Podporządkowanie przez ZSRR Europy Wschodniej sprawiło, że Attlee i jego minister spraw zagranicznych Ernest Bevin rozpoczęli działania na rzecz sojuszu państw zachodnich, który powstał ostatecznie w 1949 roku (NATO)[17].

BERJAYA
Attlee z Harrym Trumanem i Józefem Stalinem w Poczdamie

Za czasów Attleego rozpoczął się proces rozpadu Imperium brytyjskiego[18]. W 1947 roku niepodległość odzyskała „perła Korony Brytyjskiej” – Indie, które zostały podzielone na część hinduską i muzułmańską (Pakistan). Przyznano również niepodległość Cejlonowi i Birmie[19]. Wiele z nowo utworzonych państw utrzymało silne więzi z dawną metropolią, zostając członkami Wspólnoty Narodów. Wielka Brytania wycofała się również z mandatu palestyńskiego, gdzie rychło wybuchł konflikt izraelsko-arabski. Uniezależnienie się Egiptu zapoczątkowało wieloletni spór na temat statusu kanału sueskiego.

Wybory parlamentarne 1950 roku (Attlee startował w nich z okręgu Walthamstow West) ponownie wygrała Partia Pracy, jednak jej przewaga nad Partią Konserwatywną zmniejszyła się. Przyczyną tego były niepowodzenia gospodarcze oraz w polityce socjalnej, a także odejście z rządu części liderów. W 1950 roku Wielka Brytania zaangażowała się w wojnę koreańską. W 1951 roku kanclerz skarbu Hugh Gaitskell zaproponował budżet oszczędności na pokrycie wydatków wojennych[20].

Budżet ten wywołał spór w łonie Partii Pracy. W proteście przeciwko jego przyjęciu zrezygnowało dwóch ministrów (Aneurin Bevan i Harold Wilson). Kryzys zmusił premiera do zarządzenia przedterminowych wyborów, które odbyły się w październiku 1951 roku. Mimo iż większość głosów w skali kraju oddana została na laburzystów, dzięki ordynacji większościowej większość w Izbie Gmin uzyskali konserwatyści. Winston Churchill powrócił na stanowisko premiera[21].

Ostatnie lata

[edytuj | edytuj kod]

Attlee pozostał liderem Opozycji do grudnia 1955 roku, kiedy to zrezygnował z miejsca w Izbie Gmin. 16 grudnia otrzymał parowskie tytuły hrabiego Attlee i wicehrabiego Prestwood i zasiadł w Izbie Lordów. Zmarł w 1967 roku na zapalenie płuc. Po jego śmierci tytuł hrabiowski odziedziczył jego syn, Martin. Prochy byłego premiera pochowano w nawie opactwa westministerskiego[22][23].

Gabinety Clementa Attleego

[edytuj | edytuj kod]
BERJAYA
Pomnik Clementa Attleego przed biblioteką w Limehouse, Londyn

Pierwszy gabinet, lipiec 1945 – luty 1950

[edytuj | edytuj kod]

Zmiany

  • lipiec 1946 – Arthur Greenwood obejmuje stanowisko Paymaster-General, pozostając jednocześnie na swoim dotychczasowym stanowisku
  • październik 1946 – Jack Lawson i lord Stansgate przestają być członkami gabinetu, Albert Alexander obejmuje stanowisko ministra bez teki, jego następcy na stanowisku pierwszego lorda Admiralicji nie wchodzą w skład gabinetu, Arthur Creech Jones zastępuje George’a Halla na stanowisku ministra kolonii
  • grudzień 1946 – Albert Alexander zastępuje Attleego na stanowisku ministra obrony
  • luty 1947 – George Tomlinson zastępuje Ellen Wilikinson na stanowisku ministra edukacji
  • marzec 1947 – Arthur Greenwood przestaje być Paymaster-General, pozostaje Lordem Tajnej Pieczęci, jego następcy na stanowisku Paymastet-General nie wchodzą w skład gabinetu
  • kwiecień 1947 – Greenwood zostaje ministrem bez teki, lord Inman zastępuje Greenwooda na stanowisku lorda tajnej pieczęci, lord Listowel zastępuje lorda Pethick-Lawrence’a na stanowisku ministra ds. Indii i Birmy
  • lipiec 1947 – ministerstwo ds. dominiów zostaje przekształcone w ministerstwo ds. Wspólnoty Narodów, lord Addison pozostaje na jego czele
  • sierpień 1947 – ministerstwo ds. Indii i Birmy zostaje przekształcone w ministerstwo ds. Birmy, lord Listowel pozostaje na jego czele
  • wrzesień 1947 – Stafford Cripps obejmuje stanowisko ministra ds. ekonomicznych, Harold Wilson zastępuje Crippsa na stanowisku przewodniczącego Zarządu Handlu, Arthur Greenwood odchodzi z gabinetu
  • październik 1947 – lord Addison zastępuje lorda Inmana na stanowisku lorda tajnej pieczęci, Philip Noel-Baker zastępuje Addisona na stanowisku ministra ds. Wspólnoty Narodów, Arthur Woodburn zastępuje Josepha Westwooda na stanowisku ministra ds. Szkocji, Manny Shinwell opuszcza gabinet
  • listopad 1947 – Stafford Cripps zastępuje Hugh Daltona na stanowisku kanclerza skarbu
  • styczeń 1948 – urząd ministra ds. Birmy zostaje zlikwidowany
  • maj 1948 – Hugh Dalton powraca do gabinetu jako Kanclerz Księstwa Lancaster, lord Pakenham zostaje członkiem gabinetu jako minister lotnictwa cywilnego
  • lipiec 1948 – lord Addison zostaje Paymaster-General
  • kwiecień 1949 – lord Addison przestaje być Paymaster-General, pozostając na swoich pozostałych stanowiskach

Drugi gabinet, luty 1950 – październik 1951

[edytuj | edytuj kod]
BERJAYA Osobny artykuł: drugi rząd Clementa Attleego.

Zmiany

  • październik 1950 – Hugh Gaitskell zastępuje Stafforda Crippsa na stanowisku kanclerza skarbu
  • styczeń 1951 – Aneurin Bevan zastępuje George’a Isaacsa na stanowisku ministra pracy i służby narodowej, następcy Bevina na stanowisku ministra zdrowia nie wchodzą w skład gabinetu
  • marzec 1951 – Herbert Morrison zastępuje Ernesta Bevina na stanowisku ministra spraw zagranicznych, lord Addison zastępuje Morrisona na stanowisku Lorda Przewodniczącego Rady, Bevin zastępuje Addisona na stanowisku lorda tajnej pieczęci,
  • kwiecień 1951 – Richard Stokes zastępuje Bevina na stanowisku lorda tajnej pieczęci, Alfred Robens zastępuje Aneurina Bevana na stanowisku ministra pracy i służby narodowej, Hartley Shawcross zastępuje Harolda Wilsona na stanowisku przewodniczącego Zarządu Handlu.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Beckett 1998 ↓, s. 18–35.
  2. ↑ Beckett 1998 ↓, s. 34–43.
  3. ↑ Beckett 1998 ↓, s. 55–58.
  4. ↑ Clement Richard Attlee , 1st Earl Attlee, KG OM CH PC FRS. FamilySearch. [dostęp 2025-11-05]. (ang.).
  5. ↑ Beckett 1998 ↓, s. 74–77.
  6. ↑ Beckett 1998 ↓, s. 80–82.
  7. ↑ Brasted Howard, Carl Bridge. The British Labour Party and Indian Nationalism, 1907–1947. „Journal of South Asian Studies”. 11 (2), s. 69–99, 1988. DOI: 10.1080/00856408808723113. (ang.).
  8. ↑ Beckett 1998 ↓, s. 96–99.
  9. ↑ Beckett 1998 ↓, s. 108–109.
  10. ↑ Beckett 1998 ↓, s. 131–134.
  11. ↑ Beckett 1998 ↓, s. 121–130.
  12. ↑ Beckett 1998 ↓, s. 134–135.
  13. ↑ No. 36193. „The London Gazette”, s. 4365, 1.10.1943. [dostęp 2025-11-05]. (ang.).
  14. ↑ David Kynaston: Austerity Britain, 1945–1951. Bloomsbury Publishing. 2010, s. 75. ISBN 978-0-8027-7958-8. (ang.).
  15. ↑ Andrew Thorpe: A History of the British Labour Party. Palgrave, 2001. ISBN 0-333-92908-X. (ang.).
  16. ↑ Frank Field: Attlee's Great Contemporaries: The Politics of Character. Bloomsbury, 2009, s. 38. ISBN 978-1-4411-2944-4. (ang.).
  17. ↑ Nicklaus Thomas-Symonds: Attlee: A Life in Politics. I.B.Tauris, 2012, s. 2–4, 127. ISBN 978-1780762159. (ang.).
  18. ↑ David Wilsford: Political Leaders of Contemporary Western Europe: A Biographical Dictionary. Greenwood Publishing Group, 1995, s. 21. ISBN 978-0-313-28623-0. (ang.).
  19. ↑ Paul H. Kratoska: South East Asia, Colonial History: Peaceful transitions to independence (1945–1963). Taylor & Francis, 2001. ISBN 978-0-415-24784-9. (ang.).
  20. ↑ Robert Leach, Bill Coxall, Lynton Robins: British Politics. Robert Leach; et al.. Palgrave Macmillan, 2011, s. 129. ISBN 978-0-230-34422-8. (ang.).
  21. ↑ The Fall of the Attlee Government, 1951. W: Robert Crowcroft, Kevin Theakston: How Labour Governments Fall. Timothy Heppell, Kevin Theakston (red.). Palgrave Macmillan, 2013, s. 61–82. ISBN 978-0230361805. (ang.).
  22. ↑ Justin Parkinson, Chris Davies: Prime ministers' funerals from Pitt to Heath. BBC News, 15.04.2013. [dostęp 2025-11-05]. (ang.).
  23. ↑ Earl Attlee's Remains Interred Aka Service Of Memorial And Burial For Earl Attlee (1967). Warner-Pathé, 13.04.2014. [dostęp 2025-11-05]. (ang.).

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Francis Beckett: Clem Attlee. Blake Publishing, 1998. ISBN 978-1860661013. (ang.).
  • Biblioteka Gazety Wyborczej – Historia Powszechna, tom 19 (od II wojny światowej do wojny o niepodległość Wietnamu), s. 407–409, 429–430, ISBN 978-84-9819-826-3.

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Clement_Attlee&oldid=80117829”