Elsbes
| Elsbes | ||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||||||||||||||
| Elsbes te Ripsdorf (Duitsland) | ||||||||||||||||||
| Taxonomische indeling | ||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||
| Soort | ||||||||||||||||||
| Sorbus torminalis (L.) Crantz (1763) Basioniem Crataegus torminalis L. (1753) | ||||||||||||||||||
 | ||||||||||||||||||
| Bladeren en vruchten | ||||||||||||||||||
| Synoniemen | ||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||
Afbeeldingen op  Wikimedia Commons | ||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||
Elsbes (Sorbus torminalis) is een plantensoort uit de rozenfamilie (Rosaceae).[1]
Naamgeving
[bewerken | brontekst bewerken]Linnaeus benoemde elsbes in Species Plantarum uit 1753 als Crataegus torminalis. Het geslacht waarin de soort werd ingedeeld, is sindsdien vaak aangepast. Naast Linnaeus' Crataegus, is elsbes over de jaren heen geplaatst in Pyrus, Malus, Mespilus, Torminaria en verschillende andere genera.[2] Tot de jaren 2010 stond de soort bekend als Sorbus torminalis maar toen werd op basis van DNA-onderzoek steeds duidelijker dat elsbes niet nauw verwant was aan de andere soorten in het geslacht Sorbus.[3] De huidige toewijzing aan het geslacht Torminalis werd in 2017 gepubliceerd[4] en wordt inmiddels door meer recentere onderzoeken ondersteund. Maar de vraag of elsbes geplaatst moet worden in een apart geslacht of gecombineerd met andere nauw verwante soorten blijft onderwerp van discussie.[5] In het Nederlands Soortenregister is de geldige botanische naam van de soort nog steeds Sorbus torminalis.
Determinatie
[bewerken | brontekst bewerken]Elsbes is een houtige plant die in de regel uitgroeit tot boom. Ze kan een hoogte bereiken tot ± 25 m. De plant heeft in het onvolgroeide stadium een kegelvormige kroon. Later wordt deze koepelvormig met opwaarts groeiende takken. De schors is bleekgrijs tot zwartbruin en gebarsten tot dunne platen die afschilferen. De boom heeft bruine en glanzende twijgen, waaraan groene knoppen zitten. Deze knoppen zijn bolvormig en worden 4–5 cm lang. De bladeren hebben drie tot vijf paar driehoekige getande lobben die naar de punt van het blad toe kleiner worden. Ze zijn ongeveer 10 × 8 cm groot. De bladsteel is geelachtig groen en 2–5 cm lang. Het blad is glanzend diepgroen van boven en geelachtig van onderen. In de herfst kleurt het blad geel, dieprood en purperkleurig. De bloemen hebben een doorsnede van iets meer dan 1 cm. Ze zijn voorzien van vijf witte kroonblaadjes en gele meeldraden. De bloemen vormen een tuilvormige bloeiwijze van 10–12 cm in doorsnede. De vruchten van elsbes zijn eivormig en hebben een lengte van 1 cm (of iets langer). Rijpend verandert de kleur van groen tot bruin met roestkleurige vlekken. De vruchten, die de elsbessen worden genoemd, hebben een zure smaak.
Ecologie
[bewerken | brontekst bewerken]Elsbes komt voor op droge, kalkhoudende, veelal kleiige bodems. Het gaat om standplaatsen in de volle zon tot in de halfschaduw.
Biogeografie
[bewerken | brontekst bewerken]
Van nature komt elsbes in Nederland en Vlaanderen niet voor, maar wel in kalkrijke gebieden in het oosten van Wallonië, Noord-Frankrijk en in de Eifel. Ook komt ze voor in Noord-Afrika en in delen van Azië. Als gevolg van klimaatverandering is de verwachting dat elsbes zich ook richting de Benelux zal uitbreiden.[6]
Gebruik
[bewerken | brontekst bewerken]Het vruchtvlees van de bessen is eetbaar als ze een dieprode kleur krijgen; de zaden zijn niet eetbaar. Aan de vruchten worden geneeskrachtige eigenschappen toegeschreven. Ze zouden verlichtend werken bij maagpijn. De soortaanduiding torminalis (maagpijn) verwijst hiernaar.
Fotogalerij
[bewerken | brontekst bewerken]
Blad
.jpg)
Externe links
[bewerken | brontekst bewerken]- Elsbes op Ecopedia
- Elsbes in het Nederlands Soortenregister
- Verspreiding in Nederland volgens NDFF Verspreidingsatlas
- Kaarten met waarnemingen:
- Elsbes op Wilde planten
- ↑ Torminalis glaberrima. Cataloque of life. Geraadpleegd op 28 augustus 2025.
- ↑ (en) Torminalis glaberrima (Gand.) Sennikov & Kurtto. www.gbif.org. Geraadpleegd op 9 februari 2025.
- ↑ Lo, Eugenia Y. Y., Donoghue, Michael J. (1 mei 2012). Expanded phylogenetic and dating analyses of the apples and their relatives (Pyreae, Rosaceae). Molecular Phylogenetics and Evolution 63 (2): 230–243. ISSN: 1055-7903. PMID 22293154. DOI: 10.1016/j.ympev.2011.10.005.
- ↑ (en) Sennikov, Alexander N., Kurtto, Arto (13 juni 2017). A phylogenetic checklist of Sorbus s.l. (Rosaceae) in Europe. Memoranda Societatis Pro Fauna et Flora Fennica 93: 1–78. ISSN: 1796-9816.
- ↑ (en) Ulaszewski, Bartosz, Jankowska-Wróblewska, Sandra, Świło, Katarzyna, Burczyk, Jarosław (2021). Phylogeny of Maleae (Rosaceae) Based on Complete Chloroplast Genomes Supports the Distinction of Aria, Chamaemespilus and Torminalis as Separate Genera, Different from Sorbus sp.. Plants 10 (11): 2534. ISSN: 2223-7747. PMID 34834899. PMC 8618278. DOI: 10.3390/plants10112534.
- ↑ Factsheet invasiviteit Elsbes (Torminalis glaberrima). Stichting Probos, 2024. Geraadpleegd op 28 augustus 2025.
