close
Shko te përmbajtja

Urani (planet)

Redakto lidhjet
Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë

BERJAYAGjendeni tek artikulli Urani - planet. Për shprehjet e ngjashme në shkrim, kuptim apo tingëllim, shikoni këtu.

Uranus
BERJAYA
Uranus in true colour,[a] as captured by Voyager 2 on January 24, 1986. Its pale, muted appearance is due to a shroud of haze above its clouds.
Discovery
Discovered byA. William Herschel
Discovery date13 mars 1781
Designations
Pronunciation /ˈjʊərənəs/[1] or /jʊˈreɪnəs/[2]
Named after
the Latin form Ūranus of the Greek god Οὐρανός Ouranos
AdjectivesUranian ( /jʊˈreɪniən/)[3]
Symbol⛢, ♅
Orbital characteristics[4][b]
Epoch J2000
Aphelion20.0965 AU (3.00639 miliardë km)
Perihelion18.2861 AU (2.73556 miliardë km)
19.19126 AU (2.870972 miliardë km)
Eccentricity0.04717
369.66 days[7]
6.80 km/s[7]
142.238600°
Inclination
74.006°
17–19 August 2050[9][10]
96.998857°
Known satellites29
Physical characteristics
25,362±7 km[11][c]
Equatorial radius
25556.6 km [12]
Polar radius
24968.5±0.4 km [12]
Flattening0.0229±0.0008[d]
Circumference159,354.1 km[5]
8.1156×109 km2[5][c]
15.91 Earths
Volume6.833×1013 km3[7][c]
63.086 Earths
Mass(8.68099±0.00040)×1025 kg
14.536 Earths[13]
GM=5,793,939±13 km3/s2
Mean density
1.27 g/cm3[7][e]
8.69 m/s2 (0.886 g0)[7][c]
0.23[14] (estimate)
21.3 km/s[7][c]
−0.718649 d
−Stampa:RA
(retrograde)
−0.718661 d
−Stampa:RA ± Stampa:RA
(retrograde)[15]
Equatorial rotation velocity
2.59 km/s
82.23° (to orbit, retrograde).[7] 97.77°(prograde, right-hand rule)
North pole right ascension
Stampa:RA
257.311°[11][16]
North pole declination
−15.175°[11][16]
Albedo0.300 (Bond)[17]
0.488 (geom.)[18]
Surface temp. min mean max
1 bar level[19] 76 K
(−197.2 °C)
0.1 bar
(tropopause)[20]		 47 K 53 K 57 K
5.38[21] to 6.03[21]
−7.2[22]
3.3″ to 4.1″[7]
Atmosphere[20][23][24][f]
27.7 km[7]
Composition by volumeBelow 1.3 bar (130 kPa):
Icy volatiles: Stampa:Cslist

Urani, Vrënji ose Vranji është planeti i 7-të nga dielli dhe i 3-ti më i madh (me diametër). Urani është më i madh në diametër, por më i vogël në peshë së Neptuni.

Distanca : 2.870.990.000km nga Dielli

Distanca : 2.574.950.400 nga Toka

Diametri : 51.118km

Masa : 8,683e25 kg

Rrotullimi rreth Diellit : 84 Vjet

Rrotullimi rreth Vetës : 17,2 orë

Nëse në Tokë peshon 68kg në Uran peshon 60kg

Temperatura : -224°C Poshtë Zeros

Urani është perëndi e lashtë greke e qiejve. Urani ishte i biri dhe shoku i Gajës babai i Kronusit (Saturni) dhe i Cikllopëve dhe Titanëve (paraardhësit e perëndive madhështorë).

Urani është planeti parë i zbuluar në kohët moderne, u zbulua nga William Herschel, ndërsa kërkonte në qiell me teleskopin e tij më 13 mars 1781. Urani kishte qënë parë, shumë herë më parë, por injoruar thjesht si një yll tjetër. Zbulimi i parë ishte në vitin 1690 kur John Flamsteed i vuri emrin 34 Tauri. Herschel e quajti atë "Sidus Georgium" (Planeti gjeorgjian) një ndër mbrojtësit e tij. Emri Urani ishte propozuar nga Bode, në përputhje me emra të tjerë planetarë nga mitologjia klasike, por nuk vinin në përdorim të përbashkët deri në 1850.

Urani është vizituar nga vetëm një anije kozmike, Voyager 2 më 24 janar 1986.

Në kohën e kalimit nga Voyager 2, poli jugut i Uranit ishte në drejtim direkt nga Dielli. Kjo rezulton në faktin e çuditshëm që rajonet polarë të Uranit marrin më tepër energji nga Dielli sesa nga rajonet e tij ekuatorialë. Megjithatë Urani është më i nxehtë në ekuator së sa në polet e tij.

Në fakt, ka një betejë të vazhdueshme në lidhje me polet e Uranit, Prirja e tij boshtore është pak mbi 90 gradë dhe rrotullimi i tij është i drejtpërdrejtë, ose është pak më pak së 90 gradë. Problemi është së ju duhet të bëni një vijë ndarëse diku, sepse në një rast si Venus ka mosmarrëveshje të vogla, që rrotullimi është më të vërtetë reaksionar (jo një rrotullim i drejtpërdrejtë më një prirje gati 180).

Urani është i përbërë kryesisht nga shkëmb dhe shërbime të ndryshme, më vetëm rreth 15 % hidrogjen dhe pak helium. Urani dhe Neptuni janë shumë të ngjashëm më bërthamën e Jupiterit dhe Saturnit më hidrogjen të lëngshëm dhe metalik. Dukët së Urani nuk ka një bazë shkëmborë si Jupiteri dhe Saturni, por më tepër materiali i tij është pak i shpërndarë uniformisht.

Atmosfera tek Urani është e përbërë më rreth 83 % hidrogjen, 15 % helium dhe lëng natyror 2 %.

Si planetët e tjera më përbërje gazi, Urani ka grupe të reve të cilat ecin më një shpejtësi ekstreme. Por ata janë shumë të zbehta. Vëzhgimet e mëtejshme nga HST tregojnë, që ka aktivitet edhe më shumë. Urani nuk është më planet i butë, i mërzitshëm, nga ato që Voyager pa. Tani dukët qartë së dallimet janë për shkak të efekteve sezonalë sepse Dielli tani është në një gjerësi më të ulët më Uranin cila mund të shkaktojë efektet e motit në ditë dhe natë. Që nga 2007 e më tej Dielli do të jetë direkt mbi ekuatorin e Uranit.

Theksojmë : ky variacion është tani në proces sepse jemi në 2010 (Shikoni imazhin rreth këtij informacioni).

Ngjyra blu tek Urani është rezultat i absorbimit të dritës kuqë nga metani në atmosferën e lartë. Mund të këtë dhe ngjyra të ndryshme si Jupiteri, por ato mund të jenë të fshehura nga shtresat e veshura të metanit.

Si planetët e tjera, Urani ka unaza. Unazat e Uranit janë të përbëra nga grimca mjaft të mëdha, që shkojnë deri në 10 metra në diametër përveç pluhurit të imët. Urani ka 11 unaza të njohura, të gjithë shumë të zbehta, një nga unazat quhet epsilon. Unazat e Uranit ishin të parat, që u zbuluan dhe pastaj vijuan ato të Saturnit. Kjo ishte më rëndësi të konsiderueshme dhe në tani e dimë së unazat janë një tipar i përbashkët i planetëve dhe nuk është një karakteristikë vetëm e Saturnit.

Voyager 2 zbuloi 10 hëna të vogla, përveç atyre 5 të mëdhave, të cilat janë të njohura tashmë. Është e mundur të këtë edhe disa satelitë më të vegjël në unaza. Fusha magnetikë tek Urani është e rastësishme dhe nuk është e përqendruar në qendër të planetit ku anohet gati 60 gradë në lidhje më boshtin e rrotullimit. Ajo është krijuar ndoshta nga lëvizje në thellësi relativisht të cekët brenda Uranit.

Urani është tepër i vështirë për tu parë më sy, por është mjaft e lehtë për t'u parë më teleskop (në qoftë së ju e dini saktësisht së ku mund të shikoni).

Urani ka 27 hëna të emëruara

Ndryshe nga organet e tjera në Sistemin Diellor, që kanë emra nga mitologjitë klasikë, hënat e Uranit i marrin emrat e tyre nga shkrimet e Shekspirit dhe të Papës. Ata formojnë tri klasa të dallueshme : 11 hëna të vogla shumë të errëta, zbuluar nga Voyager 2, 5 hëna të mëdha, dhe ato të zbuluara në kohët e lashta.

  1. ↑ Based on Irwin, Patrick G J; Dobinson, Jack; James, Arjuna; Teanby, Nicholas A; Simon, Amy A; Fletcher, Leigh N; Roman, Michael T; Orton, Glenn S; Wong, Michael H; Toledo, Daniel; Pérez-Hoyos, Santiago; Beck, Julie (23 dhjetor 2023). "Modelling the seasonal cycle of Uranus's colour and magnitude, and comparison with Neptune". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society (në anglisht). 527 (4): 11521–11538. doi:10.1093/mnras/stad3761. hdl:20.500.11850/657542. ISSN 0035-8711.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  2. ↑ These are the mean elements from VSOP87, together with derived quantities.
  3. 1 2 3 4 5 Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura atmospheric pressure
  4. ↑ Calculated using data from Seidelmann, 2007.[11]
  5. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura atmospheric pressure2
  6. ↑ Calculation of He, H2 and CH4 molar fractions is based on a 2.3% mixing ratio of methane to hydrogen and the 15/85 He/H2 proportions measured at the tropopause.
Gabim citimi: Etiketat <ref> ekzistojnë për një grup të quajtur "lower-alpha", por nuk u gjet etiketa korresponduese <references group="lower-alpha"/>
  1. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura BBCOUP
  2. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura OED
  3. ↑ Stampa:OED
  4. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura VSOP87
  5. 1 2 3 Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura nasafact
  6. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura CSeligman
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura fact
  8. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura Souami_Souchay_2012
  9. ↑ Jean Meeus, Astronomical Algorithms (Richmond, Virginia: Willmann-Bell, 1998) p271. Bretagnon's complete VSOP87 model. It gives the 17th @ 18.283075301au. http://vo.imcce.fr/webservices/miriade/?forms Arkivuar 7 shtator 2021 tek Wayback Machine IMCCE Observatoire de Paris / CNRS Calculated for a series of dates, five or ten days apart, in August 2050, using an interpolation formula from Astronomical Algorithms. Perihelion came very early on the 17th. INPOP planetary theory
  10. ↑ "HORIZONS Planet-center Batch call for August 2050 Perihelion". ssd.jpl.nasa.gov (Perihelion for Uranus planet-center (799) occurs on 2050-Aug-19 at 18.28307512au during a rdot flip from negative to positive). NASA/JPL. Arkivuar nga origjinali më 7 shtator 2021. Marrë më 7 shtator 2021. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  11. 1 2 3 4 Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007
  12. 1 2 Mankovich, Christopher; Akins, Alex; Buccino, Dustin; Helled, Ravit; Parisi, Marzia (21 pri 2026). "Can radio occultations constrain Uranus or Neptune's internal rotation periods?". arxiv.org. doi:10.48550/arXiv.2604.19863. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  13. ↑ NASA/JPL Planets and Pluto: Physical Characteristics Last updated 2020-May-29
  14. ↑ de Pater, Imke; Lissauer, Jack J. (2015). Planetary Sciences (bot. 2nd updated). New York: Cambridge University Press. fq. 250. ISBN 978-0521853712. Arkivuar nga origjinali më 26 nëntor 2016. Marrë më 17 gusht 2016. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  15. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura Lamy2025
  16. 1 2 Archinal, B. A.; Acton, C. H.; A'Hearn, M. F.; Conrad, A.; Consolmagno, G. J.; Duxbury, T.; Hestroffer, D.; Hilton, J. L.; Kirk, R. L.; Klioner, S. A.; McCarthy, D.; Meech, K.; Oberst, J.; Ping, J.; Seidelmann, P. K. (2018). "Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2015". Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy (në anglisht). 130 (3): 22. Bibcode:2018CeMDA.130...22A. doi:10.1007/s10569-017-9805-5. ISSN 0923-2958.
  17. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura Pearl Conrath et al. 1990
  18. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura Mallama_et_al
  19. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura Podolak Weizman et al. 1995
  20. 1 2 Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura Lunine 1993
  21. 1 2 Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura Mallama_and_Hilton
  22. ↑ "Encyclopedia - the brightest bodies". IMCCE. Arkivuar nga origjinali më 24 korrik 2023. Marrë më 29 maj 2023. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  23. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura Lindal Lyons et al. 1987
  24. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura Conrath Gautier et al. 1987
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Urani_(planet)&oldid=2977586"