နယူဇြဳလာန်
| နယူဇြဳလာန် New Zealand (အင်္ဂလိက်) Aotearoa (မာအဝ်ရဳ) | |||
|---|---|---|---|
| |||
 ဒၞာဲဒေသ ဍုင်နယူဇြဳလာန် ကေုာံ ရးဒေသ မဆက်စပ်ဂမၠိုင် | |||
| ဍုင်ဇၞော် | ဝေင်လိန်တန် (Wellington) | ||
| ဍုင်မဇၞော်အိုတ် | အံက်ကလာန် (Auckland) | ||
| ဘာသာစကား ရုင် | အင်္ဂလိက် မာအဝ်ရဳ ဘာသာသင်္ကေတ နယူဇြဳလာန် | ||
| သၞောတ် အုပ်ဓုပ် | သၞောတ်သမ္မတ ဗော်ပါလဳမာန် စန်ကောန်သၟိင် | ||
| ဨကရာဇ် | ឆာလ်-၃ (Charles III) | ||
| သကိုပ်ဝန် (Gov-Gen) | သေန်ဒဳ ကဳရဝ် (Cindy Kiro) | ||
| ဝန်ဇၞော် | ခရိတ်သတဝ်ဖာ လုက်သန် (Christopher Luxon) | ||
| ဗွိုက်အနာံ | ၂၆၃,၃၁၀ စတုရံ ကဳလိုဝ်မဳတာ | ||
| လၟိဟ်မၞိဟ် | ၜိုတ် ၅.၃ မဳလဳယောန် | ||
| သြန် | နယူဇြဳလာန် ဒဝ်လာ (NZD) | ||
နယူဇြဳလာန် (အၚ်္ဂလိက်: New Zealand; မာအဝ်ရဳ: Aotearoa) ဝွံ ဒှ် ဍုင်တကအ် မနွံ ပ္ဍဲကဵု လပါ်သၠုင်ကျာ-ပလိုတ် သမုဒ္ဒရာ ပါသဳဖိတ် ရ။ ဍုင်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တကအ်ဇၞော် ၜါတကအ် မတွဟ်ဂး တကအ်သၟဝ်ကျာ (Te Ika-a-Māui) ကေုာံ တကအ်သၠုင်ကျာ (Te Waipounamu) သီုကဵု တကအ်ဍောတ်တ် မနွံ ၆၀၀ ပြင်ရ။ နယူဇြဳလာန်ဝွံ ဒှ် ဍုင်တကအ် မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု တြဴ ပ္ဍဲဂၠးတိ အတိုင် ဗွိုက်အနာံတုဲ၊ တန်တဴဒၟံင် လပါ်ဗၟံက် ဍုင်အဝ်သတြေလျာ တတ်ကၠောအ် မှာသၟိတ် တာတ်သမာန် (Tasman Sea) ကေုာံ လပါ်သၠုင်ကျာ တကအ် နယူးကယ်လီဒိုးနီးယား (New Caledonia)၊ ဖဳဂျဳ (Fiji) ကေုာံ တံင်ဂါ (Tonga) တအ်ရ။ ဗီုပြင် တိဍာ် နာနာသာ် ကေုာံ က္ဍိုပ်ဒဵု သၠုင်သၠုင် မပ္တံကဵု ဒဵုအာလ်သၠုင်ကျာ (Kā Tiritiri o te Moana) တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် တိုက်တိ ကေုာံ ဒဵုပၟတ် မကတဵုဒှ်လဝ်တအ်ရ။ ဍုင်ဇၞော် နယူဇြဳလာန်ဂှ် ဒှ် ဝေင်လိန်တန် (Wellington) တုဲ၊ ဍုင်မနွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် အံက်ကလာန် (Auckland) ရ။
တကအ် နယူဇြဳလာန် တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲတိဍာ် မၞိဟ်မစိုပ် လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိပိုဲဏအ်ရ။ အကြာ သၞာံ ၁၂၈၀ ကဵု ၁၃၅၀ ဂှ် ကောန်ဂကူ ပဝ်လဳနဳရှာ (Polynesians) တအ် စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲတကအ်ဏအ်တုဲ ဗွဲကြဴ ဒှ်ကၠုင် ကောန်ဂကူ မာအဝ်ရဳ (Māori) မနွံကဵု ယေန်သၞာင် တၞဟ်ခြာမွဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၄၂၊ သၟာအာတရဴ ဍုင်ဒါတ် (Dutch) အေဗဴ တာတ်သမာန် (Abel Tasman) ဒှ် မၞိဟ်ဥရောပ အခိင်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစိုပ်လ္ၚတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီလဝ် တကအ်ဏအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၉၊ သၟာက္ၜင် ဗြိတိန် ကာပ်တိန် ဂျိမ်သ် ကွတ် (Captain James Cook) ဒှ် မၞိဟ်ဥရောပ အခိင်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစိုပ်လတူတိ ကေုာံ ဓဇက်လဝ် ဗီုတိ ဍုင်နယူဇြဳလာန် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၀၊ ကလုတ် ဗြိတိန် ကေုာံ သၟိင်တၠ မာအဝ်ရဳ တအ် ထပက်လဝ် လိက်ကသုက် ဝေတာန်ဂဳ (Treaty of Waitangi) မပံက်ကဵု ဂၠံင်တရဴ သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်ဗြိတိန် လပါ်လက္ကရဴ ပ္ဍဲသၞာံဂှ် ကေုာံ ပွမဒက်ပ္တန် ကဝ်လဝ်နဳ နယူဇြဳလာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၁ ရ။ ဗွဲကြဴဏအ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ အလဵုအသဳ ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ဂကောံမာအဝ်ရဳ တအ် ကတဵုဒှ်တုဲ တိဍာ် မာအဝ်ရဳ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်သီကေတ်လဝ်ရ။ နယူဇြဳလာန် ကလိဂွံ အခေါင်အုပ်ဓုပ်ဇကုအပိုင် (Dominion) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၇ တုဲ၊ ကလိဂွံ ဗၠးၜးပေင်ပေင် အတိုင်သၞောဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၇ ၜိုန်ရ သၟိင်ဨကရာဇ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင်ကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်၊ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၅.၃ မဳလဳယောန် မနွံ ပ္ဍဲ နယူဇြဳလာန်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ကောန်ဂကူ မဇၞော်မောဝ်ကၠုင် နူ ဥရောပ တုဲ၊ ကောန်ဂကူ တမ်မူလ မာအဝ်ရဳ ဂှ် ဒှ် ဂကူ လၟိဟ်အောန် မဇၞော်အိုတ်၊ မဆက်လဝ် နကဵု ဂကူ အာရှ ကေုာံ ပါသဳဖိတ် (Pasifika) တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယေန်သၞာင် နယူဇြဳလာန်ဝွံ တမ်မူလ ကၠုင်နူ မာအဝ်ရဳ ကဵု ပြံင်ဆောတ်ကၠုင် နူ ဗြိတိန် တုဲ၊ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လုပ်မံင် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ယေန်သၞာင် သၠဲလးကၠုင်ရ။ ဘာသာစကား အဓိကဂှ် ဒှ် ဘာသာ အင်္ဂလိက်၊ မာအဝ်ရဳ ကေုာံ ဘာသာသင်္ကေတ နယူဇြဳလာန် (New Zealand Sign Language) တုဲ ဘာသာ အင်္ဂလိက် အခိုက်ဒေသ ဂှ် စကာဂၠိုင်အိုတ်ရ။
နဒဒှ် ဍုင် မဇၞော်မောဝ်လောန် (Developed country) မွဲ၊ နယူဇြဳလာန်ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲလောကဓါတ် မဖျေံလဝ် သၞောဝ် င္ၚုဟ်ကမၠောန် အောန်အိုတ် (minimum wage) ကေုာံ မကဵု အခေါင်စုတ်မာဲ ကု ညးဗြဴ တအ်ရ။ ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဍုင် ဒြဟတ်လဒေါဝ် (Middle power) မွဲတုဲ၊ နယူဇြဳလာန်ဝွံ နွံကဵု ကဆံင်သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု စရင်ဂၠးတိ လပါ် ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ ကေုာံ အခေါင်အရာမၞိဟ်၊ သီုကဵု မဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်အဂတိ အောန်အိုတ် ပ္ဍဲလောကဓါတ်ဏအ်ရ။ ဆဂး ပရေင်ဟွံသၟဟ်ညဳ ပ္ဍဲကဵု အကြာ ကောန်ဂကူ မာအဝ်ရဳ ကဵု ဥရောပ တအ်ဂှ် နွံဒၟံင်ဏီရ။ ပ္ဍဲကာလ ၁၉၈၀ တအ်၊ နယူဇြဳလာန်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ နူကဵု ပရေင်စဵုဒၞာဗၞိက် (protectionist) ဂှ် ဒှ်အာ သၞောတ် ဗၞိက်သၠးပွး (liberalised free-trade economy) ရ။ ကဏ္ဍ ပရေင်သောင်ကမၠောန် (Service sector) ဂှ် ဓလီုဖ္ဍိုက်လဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်တုဲ၊ ကဏ္ဍ စက်ယန္တရား၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ တအ်လေဝ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ကီုရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေင်အာတရဴ ဂၠးတိ (International tourism) ဝွံလေဝ် ဒှ် သြန်လုပ် အဓိက မွဲကီုရ။ နယူဇြဳလာန် ကဵု အဝ်သတြေလျာ ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ဆက်စပ် မခိုင်ကၠိုက်တုဲ နွံကဵု ယေန်သၞာင် တာတ်သမာန်-ဆက်စပ် (Trans-Tasman identity) မကၠုင်နူ ဝၚ် ကဝ်လဝ်နဳ ဗြိတိန် မတုပ်သၟဟ် ညးသ္ကအ်ရ။ ဍုင်ဝွံ သီုပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံဂၠးတိ ကေုာံ ဖဝ်ရာမ် (forums) နာနာကီုရ။
ပ္ဍဲကဆံင် ကၟိန်ဍုင်၊ အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ပါလဳမာန် စၠတ်ထဝ်မွဲ (unicameral Parliament) မရုဲစှ်လဝ် နကဵု မာဲတုဲ၊ အဝဵု အုပ်ဓုပ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဝန်ဇၞော်၊ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ဒှ် ခရိတ်သတဝ်ဖာ လုက်သန် (Christopher Luxon) ရ။ သၟိင် ឆာလ်-၃ (Charles III) ဂှ် ဒှ် ဨကရာဇ် ဍုင်တုဲ ညးစၞး သၟိင်တၠဂှ် ဒှ် သကိုပ်ဝန် (Governor-General) သေန်ဒဳ ကဳရဝ် (Cindy Kiro) ရ။ နယူဇြဳလာန်ဝွံ ပါ်လဝ် ကံင်သဳ ဒေသ ၁၁ (Regional councils) ကေုာံ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ရးဒေသ ၆၇ (territorial authorities) သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဒေသရ။ ရး နယူဇြဳလာန် (Realm of New Zealand) ဝွံ သီုပ္ကောံလဝ် တဝ်ကဳလဴ (Tokelau) (ရးဒေသ သၟဝ်တဲ)၊ တကအ်ကွတ် (Cook Islands) ကေုာံ နဳအူအေ (Niue) (ဍုင်အုပ်ဓုပ်ပိုင်ပြဳ မနွံကဵု ပရေင်ဆက်စပ် သၠးပွး ကု နယူဇြဳလာန်)၊ ကေုာံ ရးရဝ်သ် (Ross Dependency) မဒှ် တိဍာ် မပိုင်ပြဳလဝ် ပ္ဍဲ တိုက် အာန်တာတိက (Antarctica) တအ်ကီုရ။
နိရုတ္တိ (Etymology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]Script error: The module returned a nil value. It is supposed to return an export table.
.jpg)
သၟာအာတရဴ ဥရောပ အခိင်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစိုပ်လ္ၚတ်လဝ် နယူဇြဳလာန်ဂှ် ဒှ် သၟာအာတရဴ ဍုင်ဒါတ် (Dutch) မနွံယၟု အေဗဴ တာတ်သမာန် (Abel Tasman) ရ။ ညးဝွံ ခုတ်ကဵုလဝ် ယၟု တကအ်ဏအ် နဒဒှ် Staten Land တုဲ၊ ထေင်ကေတ်လဝ် ဒဒှ်ရ ဍေံဒှ် ကရေက်မွဲ နူကဵု Staten Landt မဒှ် ဒၞာဲ ဂျာကပ် လေ မေယျာ (Jacob Le Maire) မဆဵုလဝ် ပ္ဍဲကဵု လပါ်ကၞောတ် သၠုင်ကျာ အမေရိက သၠုင်ကျာ (South America) ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံဂတဂှ် (သၞာံ ၁၆၄၃)၊ ဟေန်ဒရိတ် ဗရဴဝါ (Hendrik Brouwer) ထ္ၜးသက်သဳ ဒဒှ်ရ တိဍာ် အမေရိက သၠုင်ကျာ ဂှ် ဒှ်ဆ တကအ်ဍောတ်တ် မွဲရတုဲ၊ ဗွဲကြဴ သၟာဓဇက်ဗီုတိ ဍုင်ဒါတ် တအ် ပြံင်လှာဲထောအ် ယၟု ဒၞာဲ တာတ်သမာန် မဆဵုလဝ်ဂှ် နဒဒှ် Nova Zeelandia နူကဵု ဘာသာလာတေန် မကေတ်လဝ် အတိုင် ယၟု တွဵုရး ဇြဳလာန် (Zeeland) ပ္ဍဲ ဍုင်ဒါတ် ရ။ ယၟုဏအ်ဂှ် ဗွဲကြဴ ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ဗီုပြင် အင်္ဂလိက် နယူဇြဳလာန် (New Zealand) ရ။
နကဵု ဘာသာမာအဝ်ရဳ မ္ဂး ယၟုဏအ်ဂှ် ချူလဝ် Nu Tireni (ပ္ဍဲကဵု လိက်ကသုက် ဝေတာန်ဂဳ မ္ဂး ချူလဝ် Nu Tirani) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၄ ဂှ် လိက်တၞး မချူလဝ် နကဵု ဘာသာမာအဝ်ရဳ "He Wakaputanga o te Rangatiratanga o Nu Tireni" ဂှ် ကၠာဲစၠောအ်လဝ် နကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက် တုဲ ဒှ်ကၠုင် လိက်လလောင်တြး ဗၠးၜး နယူဇြဳလာန် (Declaration of the Independence of New Zealand) ရ။ လိက်ဏအ်ဂှ် ဖန်ဇန်လဝ် နကဵု ဂကောံကောန်တၟအ် မပံင်ကောံ နယူဇြဳလာန် (United Tribes of New Zealand) တုဲ၊ လိက်စတုတ္ထ မွဲတၞးဂှ် ပလံင်ဏာ ဇရေင် သၟိင်ဨကရာဇ် ဝဳလဳယာမ်-၄ (William IV) ရ။ သၟိင်ဨကရာဇ်ဝွံ ပဒတန်လဝ် အလာံ ဂကောံကောန်တၟအ် မပံင်ကောံ နယူဇြဳလာန် တုဲ သီုပဒတန်လဝ် လိက်လလောင်တြးဂှ် နကဵု လိက် မကၠုင်နူ လော့ဒ် ဂလေန်နယ် (Lord Glenelg) ကီုရ။
အာအဝ်တဳရဝ်အာ (Aotearoa) (မလေပ် ကၠာဲစၠောအ်လဝ် 'တိဍာ် မတ်ဗြဲဗု ဇမၠိင်') ဂှ် ဒှ် ယၟု ဍုင်နယူဇြဳလာန် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် နကဵု ဘာသာမာအဝ်ရဳ ရ။ ကိုပ်ကၠာ မၞိဟ်ဥရောပ တအ် ဟွံစိုပ်ဏီဂှ် ကောန်ဂကူ မာအဝ်ရဳ တအ် နွံကဵု ယၟု သွက် အလုံမွဲဍုင်ဏအ် ဟွံမဲဂှ် ဟွံတီကၠးဖ္ဍးရ။ နူတမ်မူလမ္ဂး Aotearoa ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် ဆ တကအ်သၟဝ်ကျာ (North Island) မွဲဓဝ်ရ။ သွက် တကအ်ဇၞော် ၜါဂှ် ကောန်ဂကူ မာအဝ်ရဳ တအ် နွံကဵု ယၟုအခိုက်ကၞာ နာနာသာ် မပ္တံကဵု Te Ika-a-Māui ('က နူ မာအူအဳ') သွက် တကအ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ Te Waipounamu ('ဍာ် နူ တၟအ်မတ်') ဟွံသေင်မ္ဂး Te Waka o Aoraki ('ဂၠုင် နူ အာအဝ်ရာကဳ') သွက် တကအ်သၠုင်ကျာ တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗီုတိ ဥရောပ ခေတ်စတမ်တအ်မ္ဂး စၟတ်သမ္တီလဝ် တကအ်တအ်ဂှ် သၟဝ်ကျာ (တကအ် သၟဝ်ကျာ)၊ လဒေါဝ် (တကအ် သၠုင်ကျာ) ကေုာံ သၠုင်ကျာ (တကအ်သတူးဝပ် / ရာကဳအူရာ) အတိုင်လၟေင်ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၀ ဂှ် သၟာဓဇက်ဗီုတိတအ် စသုင်စောဲကၠုင် "သၟဝ်ကျာ" ကေုာံ "သၠုင်ကျာ" ပ္ဍဲလတူ ဗီုတိ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ တကအ် မဇၞော်အိုတ် ၜါဂှ်တုဲ၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၀၇ ဂှ် ယၟုတအ်ဏအ် ဒှ်အာ ယၟု မဒုင်တဲ အလုံအိုတ်ရ။ ဂကောံ ပထဝဳ နယူဇြဳလာန် (New Zealand Geographic Board) ဂွံတီကေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉ ဒဒှ်ရ ယၟု တကအ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ တကအ် သၠုင်ကျာ တအ်ဂှ် ဟွံကေင် ဒှ်လဝ် ယၟု ရုင် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဏီတုဲ၊ ယၟု တအ်ဂှ် သီုကဵု ယၟု သၠာဲတၞဟ်တအ်ဂှ် ပဒတန် နဒဒှ် ယၟုရုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ ရ။ အရာဏအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ယၟု နဒဒှ် တကအ်သၟဝ်ကျာ (North Island) ဟွံသေင်မ္ဂး Te Ika-a-Māui၊ ကေုာံ တကအ်သၠုင်ကျာ (South Island) ဟွံသေင်မ္ဂး Te Waipounamu ရ။ သွက် တကအ် မွဲမွဲဂှ် စကာ ယၟု အင်္ဂလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟု မာအဝ်ရဳ မွဲမွဲ ဂွံတုဲ၊ စကာ ယၟု သီုၜါ မွဲစွံ လေဝ် ဂွံကီုရ။ ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု ယၟု မာအဝ်ရဳ ကေုာံ အင်္ဂလိက် သွက် အလုံမွဲဍုင်ဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး စကာ မွဲစွံ (Aotearoa New Zealand) ကီုလေဝ်၊ ယၟုဏအ်ဂှ် ဟွံမဲကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ နကဵု သၞောဝ်ရုင် (official recognition) ဏီရ။
ဝၚ် (History)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]Script error: The module returned a nil value. It is supposed to return an export table.
ကောန်ဂကူ မာအဝ်ရဳ (Māori) တအ်ဝွံ ဆက်ဆေန်ကၠုင် နူကဵု ကောန်ဂကူ ပဝ်လဳနဳရှာ (Polynesians) မဒှ် ဂကူ ဇုဇဗဴလ မပြံင်ဆောတ်ကၠုင် နူကဵု ဍုင် ထာင်ဝါန် (Taiwan) ဇရေင် မေလာနဳရှာ (Melanesia) အကြာ သၞာံ ဘဳသဳ ၃၀၀၀ ကဵု ၁၀၀၀ တုဲ၊ နူဂှ် ဆက်တရဴ လပါ်ဗၟံက် စိုပ်အာ ဇရေင် တကအ် သိုဝ်သိုက်တဳ (Society Islands) ၜိုတ် အေဒဳ ၁၀၀၀ ရ။ ကြဴနူ ဇူလဇ် ၜိုတ် ၂၀၀-၃၀၀ သၞာံတုဲ၊ ပရေင်ဂၠာဲစမ်ၜတ်တၟိ ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ကေုာံ စပ္တန်ဒတန် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်နယူဇြဳလာန် ရ။
မၞိဟ် မစိုပ် ဍုင်နယူဇြဳလာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် ဂကူ ပဝ်လဳနဳရှာ တအ် မဍိုက်ကၠုင် နကဵု ဂၠုင်ဇၞော် (waka) တုဲ စိုပ်ကၠုင်လဝ် အကြာသၞာံ ၁၂၈၀ ကဵု ၁၃၅၀ ရောင် ပတှ်ေကေတ်လဝ်ရ။ အတိုင် ဝင်ပါင် မာအဝ်ရဳ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး၊ တကအ်တအ်ဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု သၟာအာတရဴ ယၟုပြာကတ် ကူပေ (Kupe) အခိင်ကာလ ညးမဗက်ရပ် ကဘိုင်ဇၞော်မွဲရ။ အတိုင် ဝင်တအ်ဏအ်မ္ဂး၊ ကြဴနူ ကူပေ တုဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု ဟာဝါင်ကဳ (Hawaiki) ပ္ဍဲ ပဝ်လဳနဳရှာ လပါ်ဗၟံက်ဂှ် ပြံင်စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲၜိုတ် သၞာံ ၁၃၅၀ ရ။ လညာတ် မဟီုမံင် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ်မွဲဂကောံဓဝ် စိုပ်ကၠုင်တုဲ ပ္တန်လဝ် နယူဇြဳလာန် ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲထောအ် နကဵု လညာတ် မဟီုဂး ဒဒှ်ရ ပရေင်ပ္တန်ဒတန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်လဝ် ပရေင်ဖန်ဇန်မွဲ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲပွိုင် သၞာံဗွဲမဂၠိုင် ရောင်။
စၟတ်တ္ၚဲချိုတ်ပၠိုတ် သွက် ပရေင်ပ္တန်ဒတန်ဏအ်ဂှ် ဟွံကၠးဖ္ဍးကီုလေဝ်၊ တင်ဂၞင်တၟိတအ်မ္ဂး စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၄ ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင်စမ်ၜတ် မဳတဝ်ခွန်ဒရဳယာ DNA ထ္ၜးမံင် ဒဒှ်ရ နယူဇြဳလာန် စပ္တန်လဝ် အကြာ သၞာံ ၁၂၅၀ ကဵု ၁၃၀၀ ကီုလေဝ်၊ ဇုတ်မၞိဟ်၊ ကပေါတ်တြေံ ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပ္တန် မဆေင်ကဵု အခိင်ကိုပ်ကၠာ နူကဵု ပေတိုဟ်ခတိုဟ် တာရာဝေရာ (Mount Tarawera) ပ္ဍဲၜိုတ် သၞာံ ၁၃၁၄ ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ် နကဵု သက်သဳခိုင်င်ကၠိုက်က်ဏီရ။ အကာဲအရာဏအ်ဝွံ သီုကိတ်ညဳဒၟံင် ကု ဝင်ပါင် မဆက်စပ် ကု ရာဇဝင်ဂကူ (whakapapa) မထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ သၞာံ ၁၃၅၀ ဂှ် ဒှ်သၞာံ ဂၠုင်ဇၞော်တအ် (migratory waka) စိုပ်ကၠုင် မဒှ်တမ်ရိုဟ် ကောန်ဂကူ မာအဝ်ရဳ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ကောန်ဂကူ မာအဝ်ရဳ လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဗွဲကြဴ ပြံင်အာ ဇရေင် တကအ် ချာတာမ် (Chatham Islands) တုဲ၊ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ယေန်သၞာင် မဝ်ရဳအဝ်ရဳ (Moriori) မတၞဟ်ခြာမွဲရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၅ ဂှ် ဂကောံမာအဝ်ရဳ (iwi) တအ် လုပ်သီတုဲ ကောန်ဂကူ မဝ်ရဳအဝ်ရဳ တအ် ဒးဒုင်ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ ကြပ်အိုတ်အာရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၄၂ ဂှ် ပရေင်စုက်လုက် အကြာ ဂကောံ Ngāti Tūmatakōkiri ကေုာံ ဂကောံက္ၜင် အေဗဴ တာတ်သမာန် (Abel Tasman) ဒှ်ပဋိပက္ခတုဲ၊ ကောန်က္ၜင် တာတ်သမာန် ပန်တၠ ဒးဒုင်ဂစိုတ် တုဲ ကောန်ဂကူ မာအဝ်ရဳ အောန်အိုတ် မွဲတၠ ဒးဒုင်ပန် နကဵု လွဟ်ရ။ မၞိဟ်ဥရောပတအ် ဟွံကလေင်စိုပ် နယူဇြဳလာန် စဵုကဵု သၞာံ ၁၇၆၉၊ အခိင် သၟာအာတရဴ ဗြိတိန် ဂျိမ်းသ် ကွတ် (James Cook) ဓဇက်လဝ် ဗီုတိ ပြင်ၜဳ ကြပ်သီုဖအိုတ်ရ။ ကြဴနူ ကွတ် တုဲ၊ က္ၜင်ဥရောပ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု က္ၜင်ရပ်ကဝေင်၊ က္ၜင်ရပ်ကောန်ၚာ်ၜဳ ကေုာံ က္ၜင်ဗၞိက်တအ် စိုပ်ကၠုင် နယူဇြဳလာန် ရ။ ညးတအ် သွံရာန်ပြံင်လှာဲ စၞစ ဥရောပ၊ ကပေါတ်ပသဲ၊ လွဟ် ကေုာံ ကပေါတ်တၞဟ်ဟ် ကု ဆု၊ စၞစ မာအဝ်ရဳ၊ ကပေါတ်တြေံ ကေုာံ ဍာ် ရ။
ပွမစိုပ်ကၠုင် ကဥဗတာင် (potato) ကေုာံ လွဟ်သေနာတ် (musket) ဂှ် ပြံင်လှာဲထောအ် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် မာအဝ်ရဳ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ကဥဗတာင်ဝွံ ကဵုလဝ် စၞစ လေသိုက်တုဲ၊ ဍေံကဵုအခေါင် ညံင်ဂွံ ဆက်တဝ်စၞေဟ် ပၞာန် ဂွံလံလံရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ပဋိပက္ခ အကြာဂကောံ မာအဝ်ရဳ မကော်ခဴစ ပၞာန်သေနာတ် (Musket Wars) ကတဵုဒှ်ကၠုင် လတူ ၆၀၀ ပေါဲ အကြာသၞာံ ၁၈၀၁ ကဵု ၁၈၄၀ တုဲ၊ ကောန်ဂကူ မာအဝ်ရဳ ၃၀,၀၀၀-၄၀,၀၀၀ ၜိုတ် ဒးချိုတ်အာရ။ စတမ်နူ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉၊ ခရေတ်ယာန် မစ်ရှေန်နရဳ (missionaries) တအ် စိုပ်ကၠုင် နယူဇြဳလာန် တုဲ ဗွဲကြဴ ကောန်ဂကူ မာအဝ်ရဳ ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လှာဲလျုင်တဴ ဘာသာခရေတ်ယာန်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် မာအဝ်ရဳ ဝွံ စှ်ေအာ ၜိုတ် ၄၀% နူကဵု လၟိဟ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံစုက်လုက် ကု ဥရောပ ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ်ရ။ ယဲဘဲ မပါကၠုင် ကု ဥရောပ တအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်အဓိက ရ။
အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ခပတိုန်လဝ် ဂျိမ်းသ် ဘာသ်ဗဳ (James Busby) နဒဒှ် ညးစၞး ဗြိတိန် ပ္ဍဲ နယူဇြဳလာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၂ ရ။ တာလျိုင်ညး မကလိဂွံ နူကဵု သကိုပ်ဝန် ဘောက် (Governor Bourke) ပ္ဍဲသစ်ဒနဳ ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ မၞိဟ်မပြံင်လုပ် ကေုာံ သၟာဗၞိက် တအ်၊ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ပလီုပလာ် လတူ မာအဝ်ရဳ၊ ကေုာံ ရပ် မၞိဟ်ဒးဒုင်ဒုဟ် မဒြေပ်ဒဴကၠုင်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၅၊ ကြဴနူ ပရေင်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဍုင်ပြင်သေတ် သ္ပတန်ဒတန် မကၠောန်လဝ် နကဵု ချာလ် ဒဳ သဳရဳ (Charles de Thierry) တုဲ၊ ဂကောံကောန်တၟအ် မပံင်ကောံ နယူဇြဳလာန် (United Tribes of New Zealand) ပလံင်ဏာ လိက်လလောင်တြး ဗၠးၜး ဇရေင် သၟိင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ဝဳလဳယာမ်-၄ သွက်ဂွံ အာတ်မိက် ပရေင်စဵုဒၞာရ။ ရုင်ကဝ်လဝ်နဳ ဗြိတိန် ပလံင်ဏာ ကာပ်တိန် ဝဳလဳယာမ် ဟွပ်သန် (William Hobson) သွက်ဂွံ အာတ်မိက် အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဗြိတိန် ကေုာံ ချပ်ဇန် လိက်ကသုက် ကု မာအဝ်ရဳ ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် မဇၞော်မောဝ်ကၠုင်၊ ပရေင်ရာန်တိ နကဵု ကမ္ပဏဳ နယူဇြဳလာန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံကၠးဖ္ဍး ပ္ဍဲသၞောဝ် နူကဵု လိက်လလောင်တြး ဗၠးၜး သၞာံ ၁၈၃၅ တအ်ရ။ လိက်ကသုက် ဝေတာန်ဂဳ (Treaty of Waitangi) ဝွံ ဒးဒုင်ထပက်လဝ် စၟတ်တဲ အခိင်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ၝောအ်ၜဳ တကအ်ဂမၠိုင် (Bay of Islands) ပ္ဍဲ ၆ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၈၄၀ ရ။ သွက်ဂွံ ကလေင်တုံသွဟ် လတူ ပရေင်ဂစာန် ပ္တန်ဒတန် ဗၠးၜး နကဵု ကမ္ပဏဳ နယူဇြဳလာန် ပ္ဍဲ ဝေင်လိန်တန် ဂှ်၊ ဟွပ်သန် လလောင်တြး အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဗြိတိန် လတူ အလုံမွဲ နယူဇြဳလာန် ပ္ဍဲ ၂၁ မေ ၁၈၄၀၊ ၜိုန်ရ လိက်ကသုက်တအ်ဂှ် ဂေတ်လန်ဒၟံင် အလုံမွဲဍုင် သွက် မာအဝ်ရဳ တအ် ဂွံထပက်စၟတ်တဲ ဏီကီုရ။ ကု ပွမထပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ကေုာံ ပရေင်လလောင်တြး အဝဵုအုပ်ဓုပ်တုဲ၊ လၟိဟ် မၞိဟ်လုပ်ဍုင်၊ ဗွဲတၟေင် နူကဵု ဍုင်ဗြိတိန် တအ် စသၠုင်တိုန်ကၠုင်ရ။
နယူဇြဳလာန်ဝွံ ဒးဒုင်အုပ်ဓုပ် နဒဒှ် ဒေသသၟဝ်တဲ တွဵုရး နယူသောက်ဝေလ် (New South Wales) စဵုကဵု ဍေံဒှ် ကဝ်လဝ်နဳ တၞဟ်ခြာမွဲ မကော်ဂး ကဝ်လဝ်နဳ နယူဇြဳလာန် (Colony of New Zealand) ပ္ဍဲ ၃ မေ ၁၈၄၁ ရ။ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် လွဟ် အကြာ အလဵုအသဳ ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ မာအဝ်ရဳ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၃ ကု ပဋိပက္ခ ဝါင်ရဴ (Wairau Affray) မဆေင်ကဵု တိဍာ် ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်စိုတ် လတူ အဝဵုအုပ်ဓုပ်ရ။ ပဋိပက္ခတအ်ဏအ်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ တကအ်သၟဝ်ကျာ၊ ပကဵု ညံင် ကောန်ပၞာန် အေန်ပါယာ ကေုာံ က္ၜင်ပၞာန် ဨကရာဇ် ဗြိတိန် မဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီ စိုပ်ကၠုင် နယူဇြဳလာန် တုဲ ဍေံတအ်ဂှ် ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ပၞာန် နယူဇြဳလာန် (New Zealand Wars) ရ။ ကြဴနူ ပရေင်တဝ်စၞေဟ်တအ်ဏအ်တုဲ၊ တိဍာ် မာအဝ်ရဳ ဗွဲမလှဲလး ဒးဒုင်သီကေတ် နကဵု အလဵုအသဳရ။
ကဝ်လဝ်နဳဝွံ ကလိဂွံ အလဵုအသဳ မနွံကဵု ညးစၞး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၂ တုဲ၊ ပါလဳမာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ကောံဓရီု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၄ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၆ ကဝ်လဝ်နဳဝွံ ဒှ်ကၠုင် အလဵုအသဳ ဇကုအပိုင် ပေင်ပေင်တုဲ၊ ကလိဂွံ တာလျိုင် လတူ ကိစ္စအပ္ဍဲဍုင် သီုဖအိုတ်၊ ပါဲနူ ပရေင်သၞောဝ် မဆေင်ကဵု ကောန်ဒေသ (native policy) မကလိဂွံ ပ္ဍဲလဒေါဝ် သၞာံ ၁၈၆၀ တအ်ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဒွိင်ဒမၠ မဟီုဂး တကအ်သၠုင်ကျာ မလေပ်ဒက်ပ္တန် ကဝ်လဝ်နဳ တၞဟ်ခြာမွဲတုဲ၊ သကိုပ်ဝန် အာလ်ဖရက် ဒဝ်မေတ် (Alfred Domett) ပ္တိုန် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ပြံင် ဍုင်ဇၞော် နူ အံက်ကလာန် ဇရေင် ဒၞာဲ မနွံ ဗဒါဲ ခြံက်ၜဳ ကွတ် (Cook Strait) ရ။ ဍုင် ဝေင်လိန်တန် ဂှ် ဒးဒုင်ရုဲစှ် ဟိုတ်နူ ဒၞာဲဒတန် လဒေါဝ် ဍေံတုဲ၊ ပါလဳမာန် ပဒတန် ကောံဓရီု ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၅ ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၆၊ ကြဴနူ ပရေင်အာတ်မိက် နူကဵု အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ ဝေင်လိန်တန် မနွံကဵု ပရေင်ဒွိင်ဒမၠ လတူ ပရေင်လုပ်စောဲ ဍုင်မ္ၚး ပ္ဍဲဒေသဂှ်တုဲ၊ ညးအုပ်ကာ ရုင်ကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲ လန်ဒန် သီုဟွံမိက်ပေင်စိုတ် တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံ သီကေတ် တကအ်ဒဵုပၟတ် ကာမာဒေတ် (Kermadec Islands) ဇရေင် နယူဇြဳလာန် မဒှ် တကအ် မရံင်အာမ္ဂး "ဟွံမဲကဵု တင်ဂုဏ်ဖိုလ် သွက် ကဝ်လဝ်နဳဂှ်" ရ။ နကဵု လဒက်ပ္တန်ဏအ်၊ တင်စၞောန်တအ် ဒးဒုင်ပ္တိတ် ဇရေင် သကိုပ်က္ၜင် ပ္ဍဲ ရုင် အဝ်သတြေလျာ သွက်ဂွံ ယိုက် အလာံ ဗြိတိန် လတူ တကအ် ကာမာဒေတ် မနွံ ၜိုတ် ၁,၀၀၀ ကဳလိုဝ်မဳတာ လပါ်ဨသာန် အံက်ကလာန် ရ။ စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၃၇၊ တကအ်တအ်ဝွံ ဟွံမဲကဵု မၞိဟ်မံင် ပါဲနူ မၞိဟ် ၆ တၠ ၜိုတ် ပ္ဍဲ ရုင် တကအ် ရာအူ (Raoul Island) ရ။ တကအ်တအ်ဏအ် ပကဵု ညံင် ပယျဵု သၟဝ်ကျာ နယူဇြဳလာန် ဂွံစိုပ်အာ ၂၉ ဒဳဂရဳ လတ္တဳကျုတ် သၠုင်ကျာ ရ။ ကြဴနူ သၞောဝ် UNCLOS သၞာံ ၁၉၈၂၊ တကအ်တအ်ဝွံ ထံက်ပင်လဝ် သွက် ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် နယူဇြဳလာန် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၁၊ ဗော်လဳဗရယ် (Liberal Party) ကတဵုဒှ် အဝဵု နဒဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဒက်ပ္တန်လဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ အလဵုအသဳ လဳဗရယ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ຣိချာတ် ဆေတ်ဒန် (Richard Seddon) သွက် အခိင်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပဒတန်လဝ် သၞောဝ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၃၊ နယူဇြဳလာန်ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲလောကဓါတ် မကဵု အခေါင်စုတ်မာဲ ကု ညးဗြဴ သီုဖအိုတ် တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၄ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မစကာ သၞောတ် ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် အဓမ္မ အကြာ ကောန်ကမၠောန် ကဵု သၟာကမၠောန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ အလဵုအသဳ လဳဗရယ် တအ် သီု ဖျေံလဝ် သၞောဝ် င္ၚုဟ်ကမၠောန် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၄ မဒှ် သၞောဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲလောကဓါတ်ကီုရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၇၊ နကဵု ပရေင်အာတ်မိက် နူ ပါလဳမာန် နယူဇြဳလာန်၊ သၟိင်ဨကရာဇ် အက်ဒဝပ်-၇ (Edward VII) လလောင်တြး နယူဇြဳလာန် နဒဒှ် ဒဝ်မဳနဳယောန် (Dominion) အပ္ဍဲ အေန်ပါယာ ဗြိတိန် တုဲ ဍေံထ္ၜးကဵု ကဆံင် အလဵုအသဳ ဇကုအပိုင် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၇ ဂှ်၊ နယူဇြဳလာန် စကာ သၞောဝ် ဝက်သ်မေန်သတာ (Statute of Westminster) တုဲ ပဒတန် ဒဒှ်ရ ပါလဳမာန် ဗြိတိန် ဟွံမာန် ပ္တိတ်သၞောဝ် သွက် ဍုင်ဏအ် သီုဟွံမဲကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် နူဍုင်ရ။ အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သၟေဟ် နူ အလဵုအသဳ ဗြိတိန် တအ်ဂှ် ဗွဲကြဴ ဒးဒုင်ပတိတ်ထောအ် နကဵု သၞောတ်ဥပဒေ ဍုင် သၞာံ ၁၉၈၆ တုဲ၊ အခေါင် အာတ်မိက် အယူခံ ဇရေင် ရုင်ဗစာ ဗြိတိန် လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် လီုအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ရ။
ပ္ဍဲလပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ နယူဇြဳလာန် ပါလုပ် ပ္ဍဲကိစ္စ ဂၠးတိ၊ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပဌမ ကေုာံ ဒုတိယ တုဲ ဒးဒုင်စသိုင် ပရေင်ယှအ်စှ်ေ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် (Great Depression) ကီုရ။ ပရေင်ယှအ်စှ်ေဂှ် ပကဵု ညံင် အလဵုအသဳ သၟာကမၠောန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် (First Labour Government) ဂွံဒးဒုင်ရုဲစှ်တုဲ၊ ပွမဒက်ပ္တန် ဍုင် ပရေင်ဖန်ဇန်ဖိုလ် (welfare state) မပေင်တ္ၜိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် စဵုဒၞာ (protectionist economy) ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ နယူဇြဳလာန် ဆဵုဂဗ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တိုန်ကၠုင် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ၊ ကောန်ဂကူ မာအဝ်ရဳ တအ် စတမ် ပြံင်တိတ် နူ ဘဝ ရးမံင် အခိုက်ကၞာ တုဲ ပြံင်လုပ် ဍုင်ဇၞော် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ကမၠောန်ရ။ ဂကောံ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု မာအဝ်ရဳ မွဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ ဍေံတအ် ပါ်ပါဲ လညာတ် မစွံ ဥရောပ နဒဒှ် လဒေါဝ် (Eurocentrism) တုဲ ကၠောန်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ယေန်သၞာင် မာအဝ်ရဳ ကေုာံ လိက်ကသုက် ဝေတာန်ဂဳ ဂၠိုင်တိုန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ်၊ ခုံရုင် ဝေတာန်ဂဳ (Waitangi Tribunal) ဂှ် ဒးဒုင်ဒက်ပ္တန် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ပရေင်ကလိလောန် လတူ လိက်ကသုက် တအ်တုဲ၊ ဍေံ ကလိဂွံ အခေါင် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ဒဒိုက် ဝၚ် အတိက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၅ ရ။ အလဵုအသဳ ပညဳပညပ်လဝ် ပရေင်သောင်က္ဍး ဒဒိုက်တအ်ဏအ် ကု ဂကောံ iwi ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်အာတ်မိက် မာအဝ်ရဳ လတူ ပြင်ၜဳ ကေုာံ ဂတာၜဳ တအ်ဂှ် ဒှ်လဝ် ပရေင်ကယျာန်ခယျ ပ္ဍဲကာလ သၞာံ ၂၀၀၀ တအ်ရ။
ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် (Politics & Government)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဆံင် ကၟိန်ဍုင်၊ အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ပါလဳမာန် စၠတ်ထဝ်မွဲ (Unicameral Parliament) မရုဲစှ်လဝ် နကဵု မာဲတုဲ၊ အဝဵု အုပ်ဓုပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဝန်ဇၞော်၊ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ဒှ် ခရိတ်သတဝ်ဖာ လုက်သန် (Christopher Luxon) ရ။ သၟိင် ឆာလ်-၃ (Charles III) ဂှ် ဒှ် ဨကရာဇ် ဍုင်တုဲ ညးစၞး သၟိင်တၠဂှ် ဒှ် သကိုပ်ဝန် သေန်ဒဳ ကဳရဝ် (Cindy Kiro) ရ။
နယူဇြဳလာန်ဝွံ ပါ်လဝ် ကံင်သဳ ဒေသ ၁၁ ကေုာံ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ရးဒေသ ၆၇ သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဒေသရ။ ရး နယူဇြဳလာန် (Realm of New Zealand) ဝွံ သီုပ္ကောံလဝ် တဝ်ကဳလဴ (Tokelau) (ရးဒေသ သၟဝ်တဲ)၊ တကအ်ကွတ် (Cook Islands) ကေုာံ နဳအူအေ (Niue) (ဍုင်အုပ်ဓုပ်ပိုင်ပြဳ မနွံကဵု ပရေင်ဆက်စပ် သၠးပွး ကု နယူဇြဳလာန်)၊ ကေုာံ ရးရဝ်သ် (Ross Dependency) မဒှ် တိဍာ် မပိုင်ပြဳလဝ် ပ္ဍဲ တိုက် အာန်တာတိက တအ်ကီုရ။
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နဒဒှ် ဍုင် မဇၞော်မောဝ်လောန် (Developed country) မွဲ၊ နယူဇြဳလာန်ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲလောကဓါတ် မဖျေံလဝ် သၞောဝ် င္ၚုဟ်ကမၠောန် အောန်အိုတ် ကေုာံ မကဵု အခေါင်စုတ်မာဲ ကု ညးဗြဴ တအ်ရ။ ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဍုင် ဒြဟတ်လဒေါဝ် (Middle power) မွဲတုဲ၊ နယူဇြဳလာန်ဝွံ နွံကဵု ကဆံင်သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု စရင်ဂၠးတိ လပါ် ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ ကေုာံ အခေါင်အရာမၞိဟ်၊ သီုကဵု မဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်အဂတိ အောန်အိုတ် ပ္ဍဲလောကဓါတ်ဏအ်ရ။ ဆဂး ပရေင်ဟွံသၟဟ်ညဳ ပ္ဍဲကဵု အကြာ ကောန်ဂကူ မာအဝ်ရဳ ကဵု ဥရောပ တအ်ဂှ် နွံဒၟံင်ဏီရ။
ပ္ဍဲကာလ ၁၉၈၀ တအ်၊ နယူဇြဳလာန်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ နူကဵု ပရေင်စဵုဒၞာဗၞိက် ဂှ် ဒှ်အာ သၞောတ် ဗၞိက်သၠးပွး (Liberalised free-trade economy) ရ။ ကဏ္ဍ ပရေင်သောင်ကမၠောန် ဂှ် ဓလီုဖ္ဍိုက်လဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်တုဲ၊ မဆက်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ စက်ယန္တရား၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ကီုရ၊ ပါဲနူဂှ် ပရေင်အာတရဴ ဂၠးတိ ဝွံလေဝ် ဒှ် သြန်လုပ် အဓိက မွဲကီုရ။ နယူဇြဳလာန် ကဵု အဝ်သတြေလျာ ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ဆက်စပ် မခိုင်ကၠိုက်တုဲ နွံကဵု ယေန်သၞာင် တာတ်သမာန်-ဆက်စပ် မကၠုင်နူ ဝၚ် ကဝ်လဝ်နဳ ဗြိတိန် လုကဴ ဗွဲမလံလ တအ်ရ။ ဍုင်ဝွံ သီုပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံဂၠးတိ ကေုာံ ဖဝ်ရာမ် (forums) နာနာကီုရ။
လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Demographics & Culture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်၊ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၅.၃ မဳလဳယောန် မနွံ ပ္ဍဲ နယူဇြဳလာန်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ကောန်ဂကူ မဇၞော်မောဝ်ကၠုင် နူ ဥရောပ တုဲ၊ ကောန်ဂကူ တမ်မူလ မာအဝ်ရဳ ဂှ် ဒှ် ဂကူ လၟိဟ်အောန် မဇၞော်အိုတ်၊ မဆက်လဝ် နကဵု ဂကူ အာရှ ကေုာံ ပါသဳဖိတ် (Pasifika) တအ်ရ။ ဘာသာစကား အဓိကဂှ် ဒှ် ဘာသာ အင်္ဂလိက်၊ မာအဝ်ရဳ ကေုာံ ဘာသာသင်္ကေတ နယူဇြဳလာန် တုဲ ဘာသာ အင်္ဂလိက် အခိုက်ဒေသ ဂှ် စကာဂၠိုင်အိုတ်ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ယေန်သၞာင် နယူဇြဳလာန်ဝွံ တမ်မူလ ကၠုင်နူ မာအဝ်ရဳ ကဵု ပြံင်ဆောတ်ကၠုင် နူ ဗြိတိန် တုဲ၊ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လုပ်မံင် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ယေန်သၞာင် သၠဲလးကၠုင်ရ။
