Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы
| Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы | |
|---|---|
 | |
| Шынайы атауы | швед. Nobelpriset i litteratur |
| Мемлекет |  Швеция |
| Соңғы иегері | Юн Фоссе |
| Сайты | nobelprize.org |
| Nobel Prize in Literature Ортаққорда | |
Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы — жыл сайын әдебиет саласындағы ерекше үлесі үшін берілетін халықаралық беделді сыйлық. Ол Альфред Нобельдің өсиеті бойынша 1895 жылы құрылған бес Нобель сыйлығының бірі. Сыйлықты Швецияның Стокгольм қаласындағы Швед академиясы тағайындайды[1].
Тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Альфред Нобельдің 1895 жылғы өсиетінде әдебиет саласы бойынша сыйлық «әдебиет саласында ең көрнекті шығарма жазған, идеалистік бағыттағы» авторға берілуі тиіс деп көрсетілген. Сыйлық 1901 жылдан бастап табыстала бастады. Бірінші лауреат — француз ақыны және эссеші Сюлли-Прюдом (Sully Prudhomme) болды. Оған «поэзиялық шығармашылығы үшін, оның биік идеализмі, көркемдік кемелдігі және жүрек пен ақылдың сирек үйлесімі үшін» сыйлық берілді[1].
Сыйлық тарихында 7 рет (1914, 1918, 1935, 1940–1943) берілмеген. 1940–1943 жылдары екінші дүниежүзілік соғыс кезінде марапаттау рәсімдері тоқтатылды. Швеция бейтарап ел болғанымен, Еуропадағы саяси жағдай мен логистикалық қиындықтар (үміткерлер туралы ақпарат жинау, талқылау) жұмысқа кедергі келтірді. Нобель комитетінің жарғысында егер Комитет ұсынылған шығармалардың ешқайсысын Альфред Нобельдің өсиетіндегі «идеалды бағыттағы ең үздік туынды» деген талапқа сай емес деп тапса, сыйлық берілмейді деп ескертілген.
2018 жылы Швеция академиясындағы (сыйлықты тағайындайтын орган) сексуалдық жанжал мен қаржылық шиеленістерге байланысты академияның беделіне нұқсан келді. Сол жылы сыйлық берілмей, ол 2019 жылға шегерілді. Нәтижесінде 2019 жылы екі жазушы (бірі 2018 жыл үшін, екіншісі 2019 жыл үшін) марапатталды.
1901–2025 жылдар аралығында 118 рет табысталып, 122 лауреат атанған (кейбір жылдары бірнеше адамға берілген). Әйелдерге 18 рет берілген[1]. Төрт рет сыйлықты екі үміткерге бөліп берген (1904, 1917, 1966, 1974).
Көрнекті лауреаттар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Редьярд Киплинг (1907) — ең жас лауреат (41 жас).
- Дорис Лессинг(2007) — ең қарт лауреат (88 жас).
- Әйелдерден: Сельма Лагерлёф (1909, алғашқы әйел), Тони Моррисон, Луиза Глюк, Ольга Токарчук, Хан Канг (2024) және т.б.
- Соңғы жылдар:
- 2024 — Хан Канг (Оңтүстік Корея).
- 2025 — Ласло Красзнахоркаи (Венгрия) — «апокалипсистік қорқыныш ортасында өнердің күшін растайтын көркем және көреген шығармашылығы үшін»[1].
Қазақ әдебиетінен әзірге Нобель сыйлығын алған автор жоқ, бірақ әлемдік әдебиеттегі қазақ және түркі әдебиетінің өкілдері талқыланып келеді.[1]
Швеция академиясының мүшелері және Нобель сыйлығы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Нобель комитеті үшін ең күрделі мәселелердің бірі — академия мүшелерінің (яғни, сыйлықты тағайындайтын адамдардың) өздеріне марапат беру мәселесі болды. 2011 жылы Томас Транстрёмер марапатталғанға дейінгі барлық швед лауреаттары осы Академияның мүшелері болған. Әдетте, бұл жағдайда олар номинациядан бас тартатын, бірақ тарихта бірнеше ерекше жағдайлар болды:[2]
- Сельма Лагерлёф: 1909 жылы Нобель сыйлығын алды, ал 1914 жылы Швеция академиясының мүшесі болып сайланды.
- Вернер фон Хейденстам: 1912–1940 жылдары Академия мүшесі болды, 1916 жылы сыйлықты иеленді.
- Эрик Аксель Карлфельдт: 1904–1931 жылдары Академия мүшесі болды. Оған 1931 жылы сыйлық қайтыс болғаннан кейін берілді (бұл Нобель тарихындағы сирек оқиға).
- Пер Лагерквист: 1940–1974 жылдары Академия мүшесі болды, 1951 жылы лауреат атанды.
- Харри Мартинсон және Эйвинд Юнсон: Екеуі де Академия мүшесі болды және 1974 жылы сыйлықты бірге бөліп алды. Бұл оқиға сол кезде үлкен пікірталас тудырды, себебі олар өздері мүше болып отырған ұйымнан марапат алды.
Бүркеншік есім (псевдоним) қолданған лауреаттар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Әдебиет әлемінде көптеген жазушылар өз есімдерін жасырып немесе өзгертіп жазатыны белгілі. Нобель сыйлығын иеленген танымал псевдонимдер тізімі[2]:
| Бүркеншік есімі | Шын есімі |
|---|---|
| Сюлли-Прюдом | Рене Франсуа Арман Прюдом |
| Анатоль Франс | Жак Анатоль Тибо |
| Владислав Реймонт | Станислав Владислав Реймент |
| Грация Деледда | Грация Мадезани (қыз күніндегі тегі — Деледда) |
| Перл Бак | Перл Уолш (қыз күніндегі тегі — Сайденстрикер) |
| Габриэла Мистраль | Лусила Годой-и-Алкайяга |
| Сен-Жон Перс | Алексис Леже |
| Йоргос Сеферис | Йоргос Сефериадис |
| Пабло Неруда | Нефтали Рикардо Рейес Басоальто |
| Одисеас Элитис | Одисеас Алепуделис |
| Мо Янь | Гуань Мое |
«Мо Янь» бүркеншік есімі қытай тілінен аударғанда «сөйлеме» деген мағынаны білдіреді. Жазушы бұл есімді жас кезіндегі саяси жағдайларға байланысты, артық сөйлеп пәлеге қалмау үшін таңдаған екен.[2] Көп адам Черчилльді Екінші дүниежүзілік соғыстағы жеңіске қосқан үлесі үшін «Бейбітшілік» сыйлығын алды деп ойлайды. Бірақ оған 1953 жылы Нобель сыйлығы әдебиет саласы бойынша берілді. Комитет бұл марапатты оның «тарихи және биографиялық сипаттағы шығармаларындағы шеберлігі үшін, сондай-ақ асқақ адамгершілік құндылықтарды қорғаудағы шешендік өнері үшін» берді. Черчилльдің әдебиет саласы бойынша 1945 пен 1953 жылдар аралығында 21 рет ұсынылған, ал Бейбітшілік сыйлығы бойынша 2 рет қана ұсынылған.[2] Черчилль тек мемлекеттік қайраткер емес, сонымен қатар жемісті жазушы болған. Оның ең басты еңбегі — алты томдық «Екінші дүниежүзілік соғыс» (The Second World War) мемуары[2]. 1953 жылы 10 желтоқсанда марапаттау рәсіміне Черчилльдің өзі бара алмады (ол кезде Бермуд конференциясында болған). Сыйлықты оның жұбайы — Клементина Черчилль қабылдап алды[2].
Даулар мен ерекшеліктер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Сыйлықтың «идеалистік бағыт» критерийі әртүрлі түсіндірілген: консервативті кезеңдерде скандинавиялық авторларға, кейіннен жаһандық және эксперименталды жазушыларға көбірек берілген. Екі лауреат сыйлықтан бас тартқан (Борис Пастернак, Жан-Поль Сартр) немесе кейіннен дау тудырған (мысалы, 2016 — Боб Дилан).
Тағайындау тәртібі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Номинацияларды Швед академиясының мүшелері, әдебиет академияларының өкілдері, профессорлар, бұрынғы лауреаттар және жазушылар ұйымдарының президенттері ұсына алады. Өзін-өзі ұсынуға тыйым салынған.
- Номинациялар 1 ақпанға дейін қабылданады.
- Нобель комитеті (4–5 адам) үміткерлерді іріктейді, қысқа тізім жасайды.
- Академия мүшелері үміткерлердің шығармаларын оқып, дауыс береді. Көпшілік дауыс (жартысынан астамы) қажет.
- Жариялануы әдетте қазан айының басында болады. Марапаттау рәсімі 10 желтоқсанда (Нобельдің қайтыс болған күні) Стокгольмде өтеді.
Сыйлықтың құрамы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Алтын медаль (бір жағында Альфред Нобельдің бейнесі, екінші жағында поэзия музасының бейнесі).
- Диплом.
- Ақшалай сыйақы (2023 жылы шамамен 11 миллион швед кроны, яғни ~1 миллион АҚШ доллары).
Сыйлық екі адамға бөлінуі мүмкін, бірақ үш адамға емес.
Лауреаттар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қайнаркөзін көрсету
[дереккөзін өңдеу] | Сіздің жазып жатқан мақалаларыңызда ешбір дереккөз келтірілмеген. Қосқан мәтініңіздің дереккөздерін көрсетіңіз. Анықтама үшін қараңыз: Уикипедия:Жиі_қойылатын_сұрақтар#Дереккөздерді қалай көрсетемін? және Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі. |
 | Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет. |
 |
Бұл — мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз. Бұл ескертуді дәлдеп ауыстыру қажет. |
| ||||||
| ||||||||||||||||||||||
| ||||||
