Taada Nok

Maba̱ta̱do

Ca̱crak

Fantswam

Gworog

Sholyia̱

Ta̱kad

Tuku

Á̱ lyuut ati̱kut wuni di̱n Tyap Maba̱ta̱do ja (Maba̱ta̱do)

Taada Nok

archaeological culture, culture, style

Kpaat	15. century BCE
A̱lyoot da̱nian	Nok
A̱byin	Naijeriya
Coordinate location	9°30′11″N 8°0′58″E
Jen tyiai	1 BCE
Time period	Iron Age, Neolithic
Dissolved, abolished or demolished date	1 BCE

Taada Nok ji yet á̱niet bya á̱ ku nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai á̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang A̱da ka á̱ ngyei Nok a̱ni ma̱ a̱tak A̱byin Ka̱duna mi̱ Naijeriya; nang á̱ ku nta̱taat nghwughwu nvap mba na ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni. Á̱niet mi̱ Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ Sa̱hara hu, ba̱ si̱ ba̱ng zuk ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱ doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni. Á̱niet mi̱ Nok ba ku bu nat a̱na̱nda neet mi̱ fam jenshyung Sa̱het fam Afi̱rika Jenshyung ba̱ si̱ bai di̱ fam Nok. Ka̱ doot taada Nok ji ku vwuot mi̱ ndyia̱ 1500 KsdB a̱wot ji̱ si̱ ya a̱son ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1 KsdB.

Ka̱ doot Á̱niet mi̱ Nok ba ku jhyi nghwughwu nvap na ma̱ a̱di̱di̱t mat lyiai hwa, ka̱ta̱i nyia̱ ji ku yet kap taada niat hwa nang ka̱doot á̱ bu mbeang song a̱yet meang. Ka̱doot á̱ ku myiri̱m nghwughwu vap ntsa Nok na mi̱ ndyia̱ 900 KsdB ni̱nia. Á̱ghyang nghwughwu Nok na ni̱ tyai á̱nietmang a̱ka̱nyii̱p, mbeang a̱ka̱ta ma̱ng nhyet, a̱wot si̱ huni bye fa nyia̱ Á̱niet mi̱ Nok ba ku yet á̱niet-a̱kat ku á̱niet-a̱nyeak nyám-a̱yit bya. Ghwughwu vap Nok ghyang ku tyai á̱niet, dundung ma̱ng nkyang mba na, mi̱ kukwon a̱wak nang á̱ ku shap a̱ni. A̱mgba̱m nghwughwu vap á̱nietbishyi na nfeang ku shyia̱ kyangcung-a̱sa̱khwot hwa a̱wot á̱ shyia̱ di̱ luk nhu. Ghwughwu vap Nok hu ku tyai kukwon-a̱wak nang á̱ ku shap a̱ni bye fa nyia̱ Á̱niet mi̱ Nok ba ku nyia̱ ta̱m ma̱ng nkukwon-a̱wak nang á̱ shap nia ma̱ a̱ka̱cyiet ba̱ kwok nkyanglyiai, ma̱ a̱ka̱weang nvak a̱sa̱khwot (nang, A̱ghyui Gurara) a̱si̱ A̱ghyui Naija ka, a̱wot ba̱ kin shai nna di̱ tityan a̱bwuanng ji. Ghwughwu vak Nok hu ku tyai a̱ghyighyak kyai a̱sa̱khwot a̱ni da̱ a̱pyia̱ nhu maai fa nyia̱ nvak a̱bwuanng a̱sa̱khwot a̱ghyui na bye ngeap tat khwong Ati̱lantik hu. Mi̱ nkhang a̱ka̱cyiet a̱sa̱khwot Afi̱rika na, á̱ ku mbyia̱ kukwon-a̱wot Dufuna hu, nang á̱ nyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng ndyia̱ 8000 na kuswak a̱ni mi̱ fam a̱za Naijeriya hu; si̱ a̱hwa hwa yet tangka̱i feang si̱ nkyangcung-a̱sa̱khwot nang á̱ lyen di̱ fam A̱tak Sa̱hara Afi̱rika hu, á̱ ku nyia̱ ghwughwu vap Nok hu ku tyai kukwon-a̱wak nang á̱ shap a̱ni di̱ fam a̱ka̱wa̱tyia̱ Naijeriya hwa di̱n jen miliniyom KsdB ntsa ji ja. Nang kap a̱ki̱kan-taada Nok hu, ka̱ta̱i á̱ ku nyia̱ ta̱m ma̱ng si̱ramik Nok ji di̱ jhyi a̱ni̱nan bya ma̱ng nghwughwuk-a̱ka̱kwon nang nkyangtang-a̱byin nyian a̱ki̱kan mat nyian a̱ki̱kan coot á̱niet.

Zan ma̱ng nyian-nghwughwu a̱byin Ma̱sa̱t gbangbang, á̱ ni̱ kyiak nghwughwu nvap Nok ni̱nia na̱ yet a̱tsak kidee a̱ca̱cet nghwughwu na̱ byia̱ á̱ma̱nta a̱tat a̱ni. A̱yaataada nyian-nghwughwu fam Jenshyung Afi̱rika ba̱ na khwi lyilyim a̱ni – Bura a̱si̱ a̱byin Ni̱njat (ndyia̱ 200 ndbK – ndyia̱ 900 ndbK), Koma si̱ Gana (ndyia̱ 600 ndbK – ndyia̱ 1400 ndbK), Igbo-Ukwu a̱si̱ Naijeriya (ndyia̱ 800 ndbK – ndyia̱ 900 ndbK), Jene-Jeno si̱ Mali (ndyia̱ 1000 ndbK – ndyia̱ 1100 ndbK), ma̱ng Ile Ife a̱si̱ Naijeriya (ndyia̱ 1000 ndbK – ndyia̱ 1400 ndbK) – bye yet a̱yaaci̱t taada Nok bibya ma̱nang jija ku yet a̱tsan taada nyian nghwughwu vap di̱ fam Afi̱rika Jenshyung hu a̱ni. Di̱n jen ma̱ a̱di̱di̱t, a̱lyiak a̱ka̱vwuonswat Á̱niet mi̱ Nok wu shyia̱ a̱zafan kya. Ka̱ doot ta̱m a̱dyundyung-tswam hu ku tsa ma̱ vwuon wa mi̱ taada Nok ji tsi̱tsak ndyia̱ 750 KsdB ma̱ng 550 KsdB.