Tyraspol

Tyraspol
*Tiraspol*, Тирасполь, Тираспол
	; Plac Suworowa w Tyraspolu
Herb	Flaga
Państwo	Naddniestrze; / Mołdawia
Burmistrz	Iłona Tiuriajewa
Powierzchnia	55,56 km²
Populacja (2023)
• liczba ludności	128 807
• gęstość	2318,34 os./km²
Nr kierunkowy	+ 373 533
Kod pocztowy	MD 3300
Tablice rejestracyjne	Т --- --
	Położenie na mapie Naddniestrza Tyraspol
	Położenie na mapie Mołdawii Tyraspol
	46°51′N 29°38′E/46,850000 29,633333
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku
	Informacje w Wikipodróżach
	Strona internetowa

Tyraspol (rum. Tiraspol, mołd. Тираспол wym. [t i ˈ r a s p o l], ros. Тирасполь wym. [t ʲ ɪ ˈ r a s p ə l ʲ], ukr. Тирасполь wym. [t ɪ ˈ r ɑ s p o l ʲ]) – miasto na terenie Mołdawii, położone na lewym brzegu Dniestru, od 1991 roku stolica samozwańczej republiki Naddniestrza, stanowi miasto wydzielone na prawach rejonu. Wraz z 128 807 mieszkańcami w 2023 było trzecim co do wielkości miastem Mołdawii (po Kiszyniowie i Bielcach)^[3].

Historia

Nazwa ośrodka wywodzi się od rzeki Dniestr, w czasach rzymskich nazywanej Tiras. Współczesny gród założony został jednak dopiero w 1792 roku przez Aleksandra Suworowa jako rosyjska fortyfikacja – twierdza obronna przed agresją ze strony Turcji, na bazie zamieszkiwanej przez Mołdawian oraz sprowadzonych przez Rosjan osadników różnej narodowości wsi Sucleia^[4]. Po rewolucji październikowej należał do marionetkowej Ukrainy radzieckiej, po 1922 roku zaś do ZSRR. Od 1924 w składzie Mołdawskiej Autonomicznej SRR, której stolicą został w 1929 roku. Po aneksji Besarabii przez ZSRR w 1940 roku miasto przyłączono do radzieckiej Mołdawii. W latach 1941–1944 pod zarządem Rumunii jako część tzw. Transnistrii.

W 1970 roku miasto zostało odznaczone Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy^[5]. W 2006 przyznano status powiatu miejskiego.

W 1991 roku Tyraspol stał się stolicą nieuznawanej przez żadne państwo na świecie Naddniestrzańskiej Republiki Mołdawskiej.

Osobny artykuł: Wojna o Naddniestrze.

Rezyduje tu prezydent, jest też siedzibą organów władzy i administracji centralnej oraz banku centralnego (emisyjnego) republiki. W Tyraspolu znajduje się stała placówka misji OBWE – jedynej międzynarodowej organizacji akceptującej (acz nie uznającej) istnienie NRM. Tyraspol to ośrodek przemysłu maszynowego, elektromaszynowego, obronnego, spożywczego.

Od lat 30. XX w. był siedzibą XIV Armii Radzieckiej – najsilniejszej, najlepiej wyposażonej i wyszkolonej^{[potrzebny przypis]} armii której celem było zajęcie rumuńskich pól roponośnych. Jednym z ostatnich dowódców XIV AR był generał Aleksandr Lebied´.

Demografia

Skład etniczny Tyraspola przedstawia się następująco: Rosjanie 41%, Ukraińcy 32%, Rumuni (Mołdawianie) 18%, Żydzi 1,4%.

Opiekę konsularną nad Polakami przebywającymi w Tyraspolu sprawuje polska placówka konsularna w Kiszyniowie.

W Tyraspolu mieszka kilkaset osób narodowości polskiej. Tyraspol jest jednym z głównych skupisk Polaków w Mołdawii.

Żydzi w Tyraspolu

1847: żydowska populacja wyniosła 1406.
1897: żydowska populacja urosła do 8668 osób (27% populacji miasta)
1910: w Tyraspolu znajdują się dwie prywatne żydowskie szkoły, pierwsza dla chłopców, druga dla dziewcząt.
1926: żydowska populacja zmalała do 6398 osób (29,1% populacji miasta)
1959: zamknięcie jedynej czynnej synagogi w mieście, populacja żydowska nie przekroczyła 1500 osób.
2007: żydowska populacja wynosi 2200 osób.

Antysemityzm

14–15 kwietnia 2001 – atak bombowy na synagogę tyraspolską, budynek został znacznie uszkodzony. Nikt nie ucierpiał.
13–30 marca 2004 – zniszczenie oraz pomalowanie około 70 nagrobków na cmentarzu żydowskim. Lokalne władze odmówiły pomocy oraz wsparcia finansowego na oczyszczenie antysemickich napisów na nagrobkach.
4 maja 2004 – próba podpalenia tyraspolskiej synagogi koktajlem Mołotowa. Pożar nie wyrządził większych szkód, gdyż został natychmiast ugaszony przez przypadkowego przechodnia.

Zabytki żydowskie

Sport

W Tyraspolu mają siedziby kluby piłkarskie Sheriff Tyraspol (wielokrotny mistrz Mołdawii) i Dinamo-Auto Tyraspol.

Religia

Od 1998 miasto jest siedzibą prawosławnej eparchii tyraspolskiej i dubosarskiej (jurysdykcja Mołdawskiego Kościoła Prawosławnego)^[6]. Przed rewolucją październikową w mieście znajdowało się trzy cerkwie wojskowe, sobór św. Mikołaja oraz jednowiercza cerkiew Opieki Matki Bożej. Wszystkie te budowle w okresie radzieckim zostały zniszczone i od początku lat 30. XX wieku do 1988 w Tyraspolu nie było żadnej czynnej świątyni prawosławnej^[7]. Obecnie (pocz. XXI w.) w mieście czynnych jest osiem świątyń^[8], z których najważniejszą jest sobór Narodzenia Pańskiego, wzniesiony w latach 1998–1999^[9]. Jedna z cerkwi, kaplica św. Jerzego, stanowi część Pomnika Chwały Wojennej, upamiętniającego poległych w II wojnie światowej, wojnie w Afganistanie oraz wojnie o Naddniestrze^[10].

W Tyraspolu znajduje się także cerkiew staroobrzędowa pod wezwaniem Opieki Matki Bożej. Miejscowa parafia podlega eparchii kiszyniowskiej i całej Mołdawii Rosyjskiej Prawosławnej Cerkwi Staroobrzędowej^[11].

Do roku 1929 Tyraspol był siedzibą rzymskokatolickiej diecezji tyraspolskiej, która zanikła w wyniku przemian politycznych i prześladowania Kościoła przez władze radzieckie. Od 2001 działa tu parafia katolicka.

Miasta partnerskie

Miasta partnerskie Tyraspolu^[12]:

Atrakcje i zabytki

W centrum Tyraspola jednym z głównych punktów przestrzeni publicznej jest Plac Suworowa, na którym w 1979 roku wzniesiono pomnik rosyjskiego dowódcy Aleksandra Suworowa, uznawanego za założyciela miasta. Pomnik stanowi element osi urbanistycznej otaczającej centralną część miasta oraz jeden z najbardziej rozpoznawalnych obiektów w przestrzeni publicznej Tyraspola^[13].

W bezpośrednim sąsiedztwie placu znajduje się Memorial of Glory, kompleks pamięci wojennej poświęcony uczestnikom i ofiarom II wojny światowej, wojny w Afganistanie oraz konfliktu naddniestrzańskiego z 1992 roku. W skład memoriału wchodzą m.in. czołg T-34, Grób Nieznanego Żołnierza z wiecznym ogniem, rzeźby oraz tablice pamiątkowe upamiętniające poległych^[14]^[15].

W tej samej części miasta zlokalizowany jest Budynek Rady Najwyższej Naddniestrza (tzw. Dom Sowietów), będący przykładem architektury administracyjnej z okresu radzieckiego i postsowieckiego, przed którym stoi pomnik Włodzimierza Lenina. W pobliżu znajduje się również Sobór Narodzenia Chrystusa, największa cerkiew prawosławna w Tyraspolu, oddana do użytku pod koniec XX wieku^[16].

Działalność muzealną w mieście prowadzi Tiraspol United Museum, obejmujące kilka oddziałów, w tym Muzeum Historii i Krajoznawstwa oraz dom-muzeum chemika Nikołaja Zelinskiego, prezentujące dzieje miasta, regionu oraz sylwetki jego znanych mieszkańców. Ważnym obiektem kulturalnym jest także Teatr Dramatyczny im. Nadieżdy Aronieckiej, pełniący funkcję głównej sceny teatralnej Tyraspola^[17].

Elementem lokalnego dziedzictwa przemysłowego i jednocześnie atrakcją o charakterze kulturowym jest winiarnia i destylarnia KVINT, zakład działający od końca XIX wieku, znany z produkcji win, wódek oraz brandy typu divin. Przedsiębiorstwo bywa uwzględniane w opisach miasta jako jeden z rozpoznawalnych obiektów związanych z jego tradycją winiarską i przemysłową^[18].

W przestrzeni miejskiej znajdują się ponadto parki i tereny rekreacyjne w rejonie nabrzeża Dniestru oraz inne miejsca pamięci i pomniki, które stanowią część krajobrazu kulturowego miasta i są wykorzystywane podczas wydarzeń publicznych oraz uroczystości miejskich.