Letonya
Letonya Cumhuriyeti Latvijas Republika | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Bayrak
 Arma
| |||||||
Slogan "Tēvzemei un Brīvībai" | |||||||
 | |||||||
| Başkent ve en büyük şehir | Riga | ||||||
| Resmî dil(ler) | Letonca | ||||||
| Hükûmet | Üniter temsilî demokrasi parlamenter cumhuriyet | ||||||
| |||||||
| Tarihçe | |||||||
| |||||||
| Yüzölçümü | |||||||
• Toplam | 64.589 km2 (124.) | ||||||
• Su (%) | 1,5 | ||||||
| Nüfus | |||||||
• 2022 tahminî |  1,842,226[1] (146.) | ||||||
• Yoğunluk | 29.6/km2 (147th.) | ||||||
| GSYİH (SAGP) | 2024 tahminî | ||||||
• Toplam |  $78.421 milyar[2] (104.) | ||||||
• Kişi başına | $41,730[2] (51.) | ||||||
| GSYİH (nominal) | 2024 tahminî | ||||||
• Toplam | $45.466 milyar[2] (96.) | ||||||
• Kişi başına | $24,193[2] (42.) | ||||||
| Gini (2021) | ▲ 35.7[3] orta | ||||||
| İGE (2022) | 0.879[4] çok yüksek · 37. | ||||||
| Para birimi | Euro (€, EUR) | ||||||
| Zaman dilimi | UTC+2 (DAS) | ||||||
| UTC+3 (DAYS) | |||||||
| Telefon kodu | 371 | ||||||
| İnternet alan adı | .lv1 | ||||||
Letonya, resmi adıyla Letonya Cumhuriyeti, Kuzey Avrupa'nın Baltık bölgesinde yer alan bir ülkedir. Kuzeyde Estonya ve güneyde Litvanya ile birlikte üç Baltık devletinden biridir. Doğuda Rusya, güneydoğuda Belarus ile sınır komşusudur ve batıda İsveç ile deniz sınırını paylaşmaktadır. Letonya, 64.573 km2 (24.932 sq mi) bir alanı kaplamakta ve 1,83 milyonluk bir nüfusa sahiptir. Ülke ılıman mevsimsel bir iklime sahiptir. Başkenti ve en büyük şehri Riga'dır. Ülkenin adını taşıyan ve nüfusunun %65,5'ini oluşturan Letonyalılar, Baltlar etnolinguistik grubuna mensuptur ve Letonca konuşmaktadır. Ruslar, nüfusun neredeyse dörtte birini oluşturan en belirgin azınlıktır; nüfusun %37,7'si Rusçayı ana dili olarak konuşmaktadır.
Yüzyıllarca süren Cermen, İsveç, Leh-Litvanya ve Rus egemenliğinden sonra, I. Dünya Savaşı'nın ardından Rus İmparatorluğu'ndan ayrılarak 18 Kasım 1918'de bağımsız Letonya Cumhuriyeti kuruldu. 1934'teki darbeyle Kārlis Ulmanis'in diktatörlüğünün kurulmasının ardından ülke giderek otokratikleşti. Letonya'nın fiili bağımsızlığı, II. Dünya Savaşı'nın başlangıcında, Sovyetler Birliği'ne zorla dahil edilmesiyle kesintiye uğradı; bunu 1941'de Nazi Almanyası'nın işgali ve 1944'te Sovyetler tarafından yeniden işgal izledi ve bu da sonraki 45 yıl boyunca Letonya SSR'sini oluşturdu. Sovyet işgali sırasında yaşanan yoğun göç nedeniyle, etnik Ruslar ülkedeki en belirgin azınlık haline geldi. Barışçıl Şarkı Devrimi, 1987'de Baltık Sovyet cumhuriyetleri arasında başladı ve 21 Ağustos 1991'de hem fiili hem de resmi bağımsızlığın yeniden sağlanmasıyla sona erdi. Letonya o zamandan beri demokratik, üniter, parlamenter bir cumhuriyettir.
Letonya, İnsan Gelişme Endeksi'nde 39. sırada yer alan yüksek gelirli, gelişmiş bir ekonomiye sahip gelişmiş bir ülkedir. Avrupa Birliği, Euro Bölgesi, NATO, Avrupa Konseyi, Birleşmiş Milletler, Baltık Denizi Devletleri Konseyi, Uluslararası Para Fonu, Kuzey-Baltık Sekizlisi, Kuzey Yatırım Bankası, Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Örgütü ve Dünya Ticaret Örgütü üyesidir.
Etimoloji
[değiştir | kaynağı değiştir]Letonya'nın Letonca ismi olan Latvija kelimesi bir Balt kabilesi olan Latgalyalılardan gelmektedir.[5] Tarihçi Henricus bölgenin ismini latinceleştirerek Lettigallia ve Lethia terimlerini kazandırmıştır. Bu kullanım Latin dillerinde Letonya ve türevi kelimelere evrilmiştir.[6]
Tarih
[değiştir | kaynağı değiştir]| Letonya tarihi |
|---|
 |
Günümüzdeki Letonlar ve Litvanlar MÖ 2500 civarında Baltık Denizi civarında yerleşen Hint-Avrupa halklarının torunlarıdır. Dil yapısı bakımından komşuları olan Cermenler ve Fin-Ugor halklarından farklı olup Baltık halkları olarak adlandırılmaktadırlar. 12. yüzyılda bölgeye önce ticaret amacıyla gelen Cermenler Letonları zor kullanarak Hristiyanlaştırmışlar, 1201 yılında Letonya'nın başkenti olan Riga'yı kurmuşlardır.
13. yüzyılda Töton şövalyeleri Estonya ve Letonya topraklarında Livonya Konfederasyonu adı verilen bir konfederasyon kurdular. 1282 yılında Riga dahil birçok Leton şehri Kuzey Alman Ticaret Ortaklığı olan Hansa Birliği'ne katıldılar. Böylece Riga, Doğu Baltık ticaret yollarında önemli bir yer kazandı.
1558-1582 yılları arasında Rusya'yla Lehistan, Litvanya ve Danimarka arasında yapılan Livonya Savaşı Rusya'nın yenilgisiyle sonuçlanınca bölge önce Litvanya Grandüklüğü, sonra da Lehistan-Litvanya Birliği'nin eline geçti. Lehistan'ın 1793 yılında parçalanmasından sonra da Letonya Çarlık Rusyası'nın eline geçti.
I. Dünya Savaşı'na kadar Rus İmparatorluğu'nun egemenliğinde yaşayan Letonya 18 Kasım 1918 tarihinde bağımsızlığını ilan etti. Letonya II. Dünya Savaşı'nda bir süre Nazi Almanyası tarafından işgal edildi. 1944 yılında kurulan Letonya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 1990'lı yıllarda Sovyetler Birliği'nin parçalanmasına kadar bir Sovyet Cumhuriyeti olarak kaldı. 21 Ağustos 1991 tarihinde Letonya SSCB'den bağımsızlığını ilan etti. 2004 yılında da Avrupa Birliği'ne ve NATO'ya üye kabul edildi.
Coğrafya
[değiştir | kaynağı değiştir]Letonya, Doğu Avrupa'da, Baltık Denizi kıyısında, Estonya ile Litvanya arasında yer alır. Coğrafi konumu açısından 57 00 Kuzey enlemi, 25 00 Doğu boylamındadır. Yüzölçümü 64.589 km² olup, komşuları Belarus'la 167 km, Estonya'yla 343 km, Litvanya'yla 576 km, Rusya'yla ise 282 km kara sınırına sahiptir. Köppen iklim sınıflandırmasına göre ülke nemli karasal iklime sahiptir. Arazi yapısı açısından ülke genellikle alçak ovalardan meydana gelmiştir. Deniz seviyesinden yüksekliğine göre ülkenin en alçak noktası Baltık Denizi ile 0 m, en yüksek noktası ise Gaizinkalns adlı tepeyle 312 m olmaktadır.
Doğal kaynakları arasında kehribar, bataklık kömürü, kireçtaşı, hidro enerji ve işlenebilir arazi yer almaktadır. 2005 verilerine göre arazi kullanımı açısından tarıma uygun topraklar tüm alanın %28,19'una, daimi ekinler %0,45'ine, diğer kullanım ise %71,36'sına tekabül etmektedir. Ülkede 2003 itibarıyla sulanan arazi 200 km²'dir.
Ekonomi
[değiştir | kaynağı değiştir]Letonya Dünya Ticaret Örgütü ve Avrupa Birliği'ne üyedir. 2014 yılında euro, Letonya latsının yerine geçerek ülkenin resmî parası konumuna gelmiştir. 2000 yılından beri Letonya Avrupa'da en yüksek yıllık GSYİH büyümesi gösteren ülkelerinden biridir.[7] Buna karşın tüketim odaklı büyüme ülke GSYİH'nın çökmesiyle sonuçlanan 2008 krizine sebep olmuştur. 2009'un ilk çeyreğinden Letonya ekonomisi %18 küçülme ile AB üyesi ülkeler arasında en büyük küçülmeyi yaşamış ülke olmuştur.[8][9]
Ülkenin ihracat ürünleri arasında ahşap ve ahşap ürünleri, makine ve parçaları, metaller, tekstil ve gıda maddeleri yer almaktadır. Letonya'nın ihracat ortakları arasında Litvanya, Estonya, Almanya, Birleşik Krallık, Rusya, İsveç, Danimarka ve Polonya en önemli ülkeleri oluşturmaktadır. İthalat açısından 2005 itibarıyla Almanya, Litvanya, Rusya ve Estonya baştadır.
Demografi
[değiştir | kaynağı değiştir]Letonya'nın nüfusu The World Factbook 2023 tahminlerine göre 1.821.750 kişidir. Nüfus artış 2023 verilerine göre %-1,13 ile negatiftir. Mülteci oranı ise -5,1 mülteci/1.000 nüfus olarak tahmin edilmektedir. Kadın başına ortalama çocuk sayısı 1,55'tir. Yaşam beklentisi ortalama olarak 76,2 yıl olup, bu değer cinsiyetler arasında erkeklerde 71,8 yıl, kadınlarda ise 80,8 yıl olmak üzere büyük değişiklikler göstermektedir. Ülke kişi başı alkol tüketiminde dünya ikincisi, tütün ürünü tüketiminde ise dünya 10.'sudur. Okuryazarlık oranı %99,9'dur.[11]
2021 verilerine göre nüfus etnik açıdan %62,7 Letonyalı, %24,5 Rus, %3,1 Belarus, %2,2 Ukraynalı, %2 Leh, %1,1 ise Litvanyalıdır. Geriye kalan %1,8 diğer gruplara mensup olup, halkın %2,6'sı etnik aidiyetini belirtmemiştir.[11] 2011 verilerine göre toplumun yaklaşık üçte biri Lüterci olup, bunu Katolik Kilisesi ve Rus Ortodoks Kilisesi takip etmektedir. Toplumun yaklaşık %21'i herhangi bir dine mensup değildir.
Dil
[değiştir | kaynağı değiştir]Letonya'da resmi dil, Hint-Avrupa dillerinin Baltık dilleri koluna mensup olan Letoncadır. Günümüzde bu dilin, sadece güney komşusu olan Litvanya'da konuşulan Litvanca ile akrabalık ilişkisi vardır. Letoncanın günümüzde soyu tükenmiş Eski Prusya dili ile de akrabalık bağı vardır. Nüfusunun önemli bir kısmı Rus asıllı olan Letonya'da Rusça da yaygın olarak kullanılmaktadır.
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ↑ "The World Factbook". The World Factbook (2026 bas.). CIA. Erişim tarihi: 24 Eylül 2022. (Archived 2022 edition)
- 1 2 3 4 "World Economic Outlook Database, April 2024 Edition. (Latvia)". IMF.org. International Monetary Fund. 10 Nisan 2024. 14 Temmuz 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Temmuz 2024.
- ↑ "Gini coefficient of equivalised disposable income". Eurostat. 9 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022.
- ↑ "Human Development Report 2023/24" (PDF) (İngilizce). United Nations Development Programme. 13 Mart 2024. 13 Mart 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 13 Mart 2024.
- ↑ "Latvia in Brief" (PDF). Latvian Institute. 2012. 8 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Mayıs 2011.
- ↑ "Baltic Online". The University of Texas at Austin. 5 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Mayıs 2011.
- ↑ "Growth rate of real GDP per capita". Eurostat. 12 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Temmuz 2007.
- ↑ Aaron Eglitis (11 Mayıs 2009). "Latvian GDP Shrank 18% in First Quarter, EU's Biggest Fall –". Bloomberg L.P. 2 Aralık 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ekim 2010.
- ↑ "Latvian economy in rapid decline". BBC News. 11 Mayıs 2009. 30 Eylül 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Nisan 2010.
- ↑ "Arşivlenmiş kopya". 28 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Şubat 2023.
- 1 2 "Latvia". CIA. 2 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Aralık 2023.
 | ||
Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra ortaya çıkan ülkeler | |
|---|---|
| BM üyesi devletler | |
| Tanınmayan ve kısmen tanınan devletler | |
| Otorite kontrolü |
|
|---|
