Ledničko jezero

Sedam rilskih jezera u Rili, Bugarska, primjer su jezera ledničkog porijekla.

Ledničko jezero jest jezero čiji su bazen, pregrada ili vodni režim neposredno povezani s djelovanjem lednika. Pripada pojmovima geomorfologije, hidrologije, glaciologije i kriosfere, a javlja se u planinskim i visokogeografskim područjima oblikovanim ledničkom erozijom ili taloženjem. Može nastati u udubljenju koje je izdubio lednik ili iza prirodne pregrade od leda, stijena i morenskog materijala.

Nastanak

Lednička erozija može produbiti dno doline, kar ili drugu depresiju, koja se nakon povlačenja leda ispuni vodom. Morene mogu zadržati otopljenu vodu ispred čela lednika ili duž njegovih bočnih rubova, stvarajući proglacijalna jezera. Prema položaju i vrsti pregrade razlikuju se jezera u stjenovitom bazenu, morenska jezera, jezera pregrađena ledom, supraglacijalna i subglacijalna jezera. Subglacijalna jezera nalaze se ispod ledene mase, najčešće ondje gdje je voda održana u tečnom stanju pri dodiru leda i podloge. Supraglacijalna jezera nastaju na površini lednika ili ledenog pokrivača tokom sezone topljenja. U naslagama takvih jezera često se talože sitni sedimenti, naročito prah i glina koje donosi ledenjačka voda.

Rasprostranjenost i značaj

Jökulsárlón, lednička laguna na Islandu, povezana je s rubom ledene mase i morskim utjecajem.

Lednička jezera naročito su česta na sjevernoj hemisferi, gdje su pleistocenske glacijacije oblikovale veliki broj jezerskih bazena. Nalaze se u Alpama, Himalajima, Andima, Stjenovitim planinama, Skandinaviji, Kanadi, Grenlandu i drugim područjima sadašnje ili nekadašnje glacijacije. Njihova voda potječe od topljenja leda i snijega, oborina, podzemnog dotoka i površinskih tokova iz ledničkog sliva. U planinskim krajevima mogu biti važan izvor sezonske vode za rijeke, naselja, navodnjavanje i hidroenergetske sisteme. Istovremeno su osjetljivi pokazatelji promjena u masi lednika, jer se njihova površina i zapremina često povećavaju pri povlačenju leda. Satelitsko istraživanje objavljeno 2020. procijenilo je da je globalna zapremina ledničkih jezera porasla za približno 48% između 1990. i 2018.

Rizici

Ledničko jezero Argentino uz Perito Moreno u Patagoniji.

Najveća opasnost povezana s ledničkim jezerima jeste iznenadno pražnjenje, poznato kao poplava izazvana probojem ledničkog jezera. Do takvog događaja može doći kada popusti ledena ili morenska pregrada, kada lavina, odron ili ledeni blok naglo potisne vodu, ili kada se nivo jezera podigne iznad stabilne granice. Poplavni talas može nizvodno prenositi vodu, stijene, led i sediment, pa ugrožava naselja, puteve, mostove i hidroenergetsku infrastrukturu. Globalna procjena iz 2023. navela je da se oko 15 miliona ljudi nalazi u područjima izloženim opasnosti od takvih poplava, posebno u Visokoj Aziji i Andima. Praćenje ledničkih jezera obuhvata satelitska snimanja, terenska mjerenja, modeliranje poplavnog puta i, u rizičnim slučajevima, sisteme ranog upozorenja. Mjere smanjenja rizika uključuju kontrolirano snižavanje nivoa jezera, ojačavanje prirodne pregrade, izradu evakuacijskih planova i ograničavanje gradnje u potencijalnim poplavnim koridorima. Zbog klimatskog zagrijavanja i povlačenja lednika mnoga nova lednička jezera nastaju brzo, pa se njihova procjena smatra važnim dijelom savremenog upravljanja planinskim rizicima.