Liber

Liber
Antzinako Erromako erlijioa
Ezaugarriak
Jatorrizko izena	Liber
Sexua	gizonezkoa
Bizitokia	Aventino
Baliokideak	Dioniso, Fufluns (en) , Bako eta Shadrafa (en)
Domeinua	Ernal-hazia, ardoa, ardogintza, ugalkortasuna, askatasuna, Mahastizaintza, Plebea, Adierazpen-askatasuna eta nekazaritza
Familia
Ama	Zeres eta Semele
Ezkontidea(k)	Libera, Proserpina eta Ariadna

Liber (latinez: Līber ˈliːbɛr ahoskatua) edo Liber Parter (eusk. 'Aita Askea') Erromako erlijioan, ugalkortasunaren, mahastizaintzaren eta askatasunaren jainkoa izan zen. Plebeioen zaindaria, urtero, martxoaren 17an bere omenez Liberalia izeneko jaialdia ospatzen zuten.

Liber Paterren garaipena izena duen mosaikoa, Sabrathako bainu-etxean.

Jainko italiko zaharra izan zen, baina greziar eraginarengatik, Dionisorekin parekatu zen eta haren ezaugarriak hartu zituen, eta gero, Baco jaikoarekin parekatu zen. Izena Lib- erro indoeuroparretik etor daiteke eta oparotasunaren eta ugalkortasunaren babeslea zela adieraz dezake, nahiz eta Dionisio jainko greziarraren italiar aldaera soila kontsideratzen dutenek, Dionisoren ohiko goitizenetako batekin lotzen duten: Lieo, «askatzailea» edo «askatzen duena».

Danuta Musiał poloniar historialariak gogorarazten du Liber nekazaritzaren jainko bat zela hasieratik. Bere izena Latium eskualdeko inskripzio arkaikoetan agertzen da. Varronek Dei Consentes delakoen artean sartu zuen, horien zeregina uztak zaintzea zuten jainkoen taldea, alegia. Erroma hirian bertan, Liber 496tik aurrera gurtua izan zen plebeioen triada deritzan taldeko bat bezala (Zeres, Liber eta Libera), dirudienez arrazoi ideologikoengatik, Kapitolioko patrizioen triadaren kontrapisu bezala sortutako eraikuntza artifiziala. Talde horren izaki jainkotiar nagusia Zeres izan zen beti, zeharka, Erroman Liberren gurtza baztertzen lagundu zuena, baina, aldi berean, Bako/Dionisorekiko asimilazioa erraztu zuena. Liber ardoa ekoizteko etapa baten buru izan zen, mahatsaren prentsatzea, alegia. Produktua ez zen oraindik ardoa. Gainera, Jupiter zen Italiako mahastietako ardoaren zaindaria, eta, horregatik, ardoa biltzeko erritualek izaera publikoa zuten eta erromatar populuko apaizen aurrean egiten ziren. Vinalia Priorian Jupiterri ardo gaztea eskaintzen zioten, eta Vinalia Rustica garaian nekazariek uzta ona eskatzen zioten. Musial historialariari jarraituz, iturrietan ikusten danez, K.a. III. mendearen amaieran eta II.aren hasieran latinezko autoreak grezierazko testu literarioak Erromako errealitatera egokitzen ari zirenean, ezin izan zuten, "ageriko arrazoiengatik", Dioniso Jupiterrekin parekatu; horren ordez, Liber izan zela, nola edo hala, jainko grekoaren izaerarekin bat zetorren jatorrizko jainko bakarra.

Pater epitetoari dakionez, Ovidiok “Liber pater” epitetoa aipatzen du (zu aita zara) eta familietako aitek harengan konfiantza zutela. Baina "Pater" Liberren epitetoa inskripzioetan aurkitu izan da batez ere. Baina kultu-izen zehatz horrek zerikusi gutxi zuen aitaran eskubideekin. Erromatarrek izendapen hori erabiltzen zuten jainko zaharrenenganako errespetua adierazteko, adibidez, Jupiter, Marte, Jano eta Kirino; mater epitetoaren esanahia antzekoa zen eta, Tellus, Mater Matuta edo Vesta Materri lotzen zitzaien.

Jaiak

Liber Paterrek, landako jainkoen zati handi batek bezala, ez zuen berezko mitologiarik. Haren ohorez, italiar penintsulan bi zeremonia ospatzen ziren:

Liberalia jaiak (José Antonio Redondo Rodríguez eta José María Fernández Corrales ikertzaile espainiarren esanetan, Greziako Dionysia jaiekin edo Erromako Ludi Liberales jaiekin zerikusirik ez zutenak) jainko italikoaren eta greziarraren artean zegoen jatorrizko aldearen erakusgarri argia dira; martxoaren 17an ospatzen ziren, nekazaritza-zikloekin eta soroen emankortasunarekin bat zetorren data, urriko mahats-bilketarekin baino.

Libian aurkitutako erromatar mosaikoa, Liber irudikatzen da, alboan bi bakante eta satiro bat dituela. Dioniso/Bakoren garaipena motiboaren bertsioa da. Sabrathako museoa (Libia)

Liberalian, emakume zaharrek, huntzez koroatuta, liba izeneko pasteltxo batzuk saltzen zituzten kalean, erromatarrek jainkoari eskaintzen zizkiotenak, libazioekin batera. Fastoetan, Ovidiok osagai horiek xehatzen ditu, eta azalpen bat ematen du: emakumeek egiten dituzte, jainkoari jarraitzen dioten bakanteak irudi femeninoak direlako; zaharrak dira, Erroman adin horretan ardoarekiko makurragoa dela esaten zelako; huntza dute, Baco haurra zenean ninfek landare horren adar baten azpian ezkutatu zutelako, Junon jainkosak aurkitu ez zezan. Gozokiak eskaintzeko arrazoia da, Jainkoa eztia aurkitu zuela, eta gauza gozoak atsegin dituela. Bestalde, egun hartan, adin-nagusitasunera iritsitako gazteak Kapitoliora joaten ziren. Han, bulla eta toga praetexta utzi eta toga viril-a ematen zitzaien janzteko. Gerrarako egokiak ziren herritarren zerrendan izena ematen zuten eta Iuventas jainkosa ere gurtzen zuten, Armadan zerbitzatzera behartutako gizonak (gazteak) babesten zituen jainkosak. Dena den, Testuetan ez da esaten jai horiek Liber jainkoa gurtzeko egiten zirenik, eta beraz, ez da ziurra hari eskainiak zirenik.

Izaera falikoko zeremoniak ere egiten zitzaizkion (mahats-bilketarekin ere zerikusia zuten greziar Phalophoriekin bat ez zetozenak). Ezaugarri horrek islatzen du, agian, jainko hau falo batez sinbolizatu izana.

Lavinio hirian hilabete oso bat sagaratu zioten Liberi, eta hango jai-jarduerek haziak hazi arazten zituztela uste zuten.

Liber Paterren gurtza inperioan

Inperioaren garaian, Liber Paterren gurtza hedadura handia izan zuen, Hispania, Galia, Ipar Afrika eta, batez ere, Danubio inguruko probintzietan, batez ere Dazia eta Panonia. Hala ere, erromatar kolonizatzaileek eraman zuten gurtza horrek ez zuen gehiegizko onarpenik izan bertako biztanleen artean.

Bibliografia gehigarria

• Toutain, J. Article Liber pater - Daremberg et Saglio (1877) Mediterranees.
• Liber Pater, Religion in Portus, Ostia Antica

Kanpo estekak

• “Liber”. Nova Roma

• Datuak: Q1145491
• Multimedia: Liber pater / Q1145491