Jan Kempdorp

Jan Kempdorp
Dorp
Ou hoofkwartier van die interneringskamp
Jan Kempdorp  Jan Kempdorp se ligging in Noord-Kaap
Koördinate: 27°55′0″S 24°50′0″O
Land	Suid-Afrika
Provinsie	Noord-Kaap
Distrik	Frances Baard
Munisipaliteit	Phokwane
Stigting	1899
Oppervlak
• Totaal	19,07 km2 (7,36 vk. myl)
Bevolking  (2011)
• Totaal	24 220
• Digtheid	1 270/km2 (3 300/vk. myl)
Rasverdeling (2011)
• Wit mense	6.8%
• Indiërs/Asiërs	0.4%
• Bruin mense	12.9%
• Swart mense	79.4%
• Ander	0.6%
Taal (2011)
• Tswana	63.7%
• Afrikaans	19.8%
• Xhosa	9.7%
• Sotho	1.9%
• Ander	4.9%
Poskode (strate)	8550
Poskode (posbusse)	8550
Skakelkode	053

Jan Kempdorp is 'n dorp in die Noord-Kaap, Suid-Afrika wat onder die Phokwane Plaaslike Munisipaliteit ressorteer. Die dorp is 96 km noord van Kimberley en 43 km wes van Christiana geleë. Voorheen was dit die enigste dorp in Suid-Afrika wat oor twee provinsies (Kaapland en Transvaal) versprei was. In 1994 is dit by die Noord-Kaap ingedeel.

Geskiedenis

Die dorp lê aan die suidelike punt van die Vaalharts-besproeiingskema en het in 1938 as 'n kamp vir die werkers van die projek ontstaan. Die dorp het eers bekend gestaan as Andalusia, die naam van die plaas waarop die kamp gebou is. Die kamp het gegroei met tyd en is in 1954 geproklameer en na Boeregeneraal J.C.G. Kemp vernoem. Hy was destyds die minister van lande.

Destyds het die grens tussen die ou Transvaal en Kaapland deur die dorp geloop. Geen plaaslike owerheid kon dus gestig word nie en die taak is deur die Staatsdepartemente verrig. In 1964 is die Jan Kempdorpwet deurgevoer wat verseker het dat die Transvaalse helfte deur die Kaapprovinsie bestuur kan word.

Na die totstandkoming van die nuwe regering in 1994 met sy nege provinsies, het die grens van die Noord-Kaap en Noordwes nog steeds deur die dorp gegaan.

Omgewing

Die Graspan-natuurreservaat is 10 km suidwes van die dorp en is hoofsaaklik vir watervoëls ontwikkel.

Kampe in die Tweede Wêreldoorlog

Kruis met naamlys van gestorwe geïnterneerdes in die munisipale begraafplaas

Onmiddellik nadat die Suid-Afrikaanse Parlement op 4 September 1939 met 'n noue meerderheid teen neutraliteit en ten gunste van deelname aan die Tweede Wêreldoorlog aan die kant van die Verenigde Koninkryk gestem het, is sommige van die Duitsers wat in Suid-Afrika en Suidwes-Afrika gewoon het, geïnterneer. Terwyl die meeste van die Suid-Afrikaanse Duitsers na Baviaanspoort geneem is, 'n gevangenis naby Pretoria wat vandag nog in gebruik is, is die Duitse inwoners van Suidwes-Afrika aanvanklik na die "Klein Danzig"-kamp in die voormalige Duitse radiostasie in Windhoek gestuur. Die kampbevelvoerder in Windhoek was die prokureur Hans Hirsekorn, 'n lid van die "Suidwestelike Uitvoerende Gesag".

Andalusia-interneringskamp

Ruïnes op die voormalige interneringsterrein

Ou swembad op die interneringsterrein

In Junie 1940 is die Duitsers van Windhoek na die nuutgestigte "Kamp Andalusia" oorgeplaas. Daar is Hirsekorn gou deur Adolf Gutknecht vervang, wat 'n "nooddistrik" van die NSDAP gestig het, iets wat sedert 1934 in Suidwes-Afrika verbode was, maar nie in die Unie nie. Gutknecht se eis van onvoorwaardelike onderwerping aan die dissipline van die Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty (NSDAP) het hom by sy eie kamerade sowel as die kampkommandant ongewild gemaak. Daarom is hy in 1940 as straf na Baviaanspoort oorgeplaas, waar hy tot na die oorlog gebly het. Sy opvolger was Heinz Beckurts, wat sedert 1938 voorsitter van die Duitse Hoër Privaatskool Windhoek (Deutsche Höhere Privatschule Windhoek) en beskermheer van die Duitse Verkenners in Suidwes-Afrika was.

Op sy hoogtepunt het 1 600 mense in die houtbeklede sinkplaatbarakke van Andalusia gewoon. Benewens Duitsers uit Suidwes-Afrika, is Oos-Afrikaanse Duitsers en lede van ander nasies ook hier geïnterneer. In Augustus 1945, drie maande na die einde van die Tweede Wêreldoorlog, is Andalusia ontbind. Baie gevangenes is egter nie vrygelaat nie. Die Duitse Suidwes-Afrikaners wat geregistreer het om tydens die oorlog na die Duitse Ryk terug te keer, is na Baviaanspoort oorgeplaas. Duitse matrose, gevange passasiers van Duitse handelskepe, Duitse Oos-Afrikaners en lede van ander nasies is ook daarheen gestuur. Daarom is Duitsers uit die Unie van Suid-Afrika vanaf die somer van 1940 ook in Andalusia geïnterneer.

Al die ander is na die derde groot kamp te Koffiefontein in die Oranje-Vrystaat, gestuur. Hierdie kamp het hoofsaaklik Afrikaners en Boere gehuisves wat met Nazi-Duitsland gesimpatiseer het. Toe hierdie kamp ook in Maart 1946 ontbind is, is nie almal vrygelaat nie; baie is na Baviaanspoort oorgeplaas, waar vrylatings plek gemaak het vir nuwe gevangenes, en die Duitsers moes nog 'n paar maande vir hul finale vrylating wag.

Historiese spore van die kamp

Niks bly oor van die voormalige interneringskamp "Andalusia" behalwe vir 'n paar boufondamente en ruïnes nie. Die grafte van 17 gevangenes wat tydens hul internering gesterf het, dien steeds as 'n herinnering aan die kamp se bestaan. In 1965 is 'n groot kiaathoutkruis in die munisipale begraafplaas opgerig, waarby later 'n gedenkplaat aangebring is met die name en geboorte- en sterfdatums van die Duitsers wat daar begrawe is.

Mense wat met die interneringskamp geassosieer word

• Peter Pauly (1917–2021), Duits-Namibiese Evangelies-Lutherse geestelike
• Hans Hirsekorn (1887–1960), Duitse prokureur, notaris en politikus

Sien ook

• Lys van dorpe in Suid-Afrika

Bronne

• Erasmus, B.P.J. (1995). Op Pad in Suid-Afrika. Jonathan Ball Uitgewers. ISBN 1-86842-026-4.
• Rosenthal, Eric (1967). Ensiklopedie van Suidelike Afrika. Juta and Company Limited.

Eksterne skakels

• Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Jan Kempdorp.