Proca

Współcześnie wykonana proca

Ilustracja metody miotania przy użyciu procy

Proca – historyczna broń miotająca, w postaci złożonego wpół sznura lub rzemienia, pośrodku którego umieszczone jest miseczkowate gniazdo na pocisk kamienny, wyrzucany siłą odśrodkową wskutek szybkiego, wirowego obracania urządzenia.

Opis i działanie

Miotano kamieniami lub pociskami z suszonej gliny albo odlewanymi z ołowiu. Dla wyrzucenia pocisku należało trzymać końce sznurka w jednej ręce, nadając coraz szybszy ruch wirowy. Przy odpowiednich obrotach wystarczyło wypuścić z ręki jeden koniec sznura, uwalniając w ten sposób pocisk. Celne miotanie z procy wymagało dużego doświadczenia i wyczucia.

Wzmianki historyczne, potwierdzone współczesnymi rekordami Guinnessa, opisują procę jako broń o stosunkowo dużym zasięgu (ponad 400 m) i śmiertelnej sile rażenia.

W pewnych warunkach możliwe jest skuteczne miotanie z procy nawet przy wykorzystaniu pojedynczego obrotu. Obrót pojedynczy lub wielokrotny służy jedynie do napięcia linek i przygotowania się do momentu rzutu, a nie do nadania ostatecznej prędkości wylotowej pocisku. Wstępne obroty (obrót) wcale nie muszą być bardzo szybkie. Decydujący jest ostatni fragment obrotu (ok. 150 stopni), w którym miotacz gwałtownie przyspiesza procę, na podobnej zasadzie jak przy rzucaniu „zza siebie” długiego kijka/pałki trzymanego za jeden koniec albo jak przy wyrzucaniu oszczepu za pomocą miotacza.

Nie jest to jedynie bierne wypuszczenie jednego z wirujących sznurków, ale dynamiczna akcja całego ciała, która towarzyszy każdemu zwykłemu rzutowi, np. kamieniem, oszczepem, piłeczką itp. Ramię miotacza (a właściwie jego całe ciało) działa podobnie jak ramię trebusza, które napędza zawieszoną – początkowo pod kątem, a ostatecznie prawie wyprostowaną – procę.

W historii

Była to jedna z najstarszych historycznych broni miotających, a zarazem najłatwiejsza do wykonania. Używano jej jako broni myśliwskiej i bojowej przynajmniej od epoki neolitu do XVI wieku. Różne jej odmiany, wykonywane z rozmaitych materiałów, znane były we wszystkich rejonach świata poza Australią,choć nie wszędzie w szerokim użyciu. Procę rzadko stosowano w rejonach, gdzie upowszechnił się łuk (z wyjątkiem Asyrii).

Dawne proce z reguły nie zachowały się do chwili obecnej z uwagi na nietrwałość materiałów, choć najstarszy egzemplarz z XIV wieku p.n.e. odnaleziono w egipskim grobowcu Tutenchamona. Proce były szeroko używane w starożytności w całym basenie Morza Śródziemnego. Najbardziej znane użycie procy – pokonanie celnym rzutem wojownika Goliata przez pasterza Dawida, zostało opisane w biblijnej I Księdze Samuela (powstałej ok. VII/VI w. p.n.e., lecz odnoszącej się do wydarzeń z ok. X wieku p.n.e.). Oddziały procarzy stanowiły później stałą część armii starożytnych Greków (gr. sfendonetai) i Rzymian (łac. funditores). Za najlepszych procarzy w starożytności uchodzili mieszkańcy Balearów, służący jako najemnicy m.in. w armii kartagińskiej. Proca była używana także w średniowieczu, chociaż w bardziej ograniczonym zakresie od czasu pojawienia się kuszy. W celach myśliwskich i wojennych stosowały ją również ludy Ameryki Południowej. Ostatnie zanotowane użycie proc na większą skalę nastąpiło w 1573 podczas oblężenia hugenotów w Sancerre. Później proca została wyparta przez doskonaloną broń palną i wykorzystywana była sporadycznie. Nietypowym zastosowaniem było jej użycie do miotania niewielkich granatów ręcznych podczas hiszpańskiej wojny domowej w latach 30. XX wieku.

Obecnie spopularyzowana jest działająca na innej zasadzie proca neurobalistyczna (katapultowa), wykonywana z rozdwojonego patyka i elastycznych pasm gumy do wyrzucania pocisku.