Open source
Open source, także: otwartoźródłowość (z ang. dosł. „otwarte źródło”) – pojęcie wywodzące się ze środowiska oprogramowania, odnoszące się przede wszystkim do modelu udostępniania, rozwijania i licencjonowania otwartego oprogramowania, w którym kod źródłowy jest dostępny na warunkach pozwalających na korzystanie z programu, analizowanie jego działania, modyfikowanie oraz dalsze rozpowszechnianie[1][2][3]. W tym podstawowym znaczeniu open source nie oznacza jedynie technicznej możliwości obejrzenia kodu, lecz także istnienie licencji spełniającej kryteria Definicji otwartego źródła utrzymywanej przez Open Source Initiative (OSI)[3][2].
Termin został przyjęty w 1998 roku w związku z powstaniem OSI i debatą nad sposobem opisywania otwartego modelu rozwoju oprogramowania[4]. W literaturze przedmiotu oraz w praktyce ruchów otwartości pojęcie bywa też rozszerzane na inne dziedziny – zwłaszcza sprzęt, dane, treści, naukę lub niektóre formy współpracy – lecz takie użycia mają charakter uogólnienia modelu wypracowanego na gruncie wolnego i otwartego oprogramowania, a nie jednej uniwersalnej definicji prawnej[5][6].
W odróżnieniu od samego publicznego pokazania kodu albo dokumentacji, open source zakłada przyznanie odbiorcom odpowiednich uprawnień. W przypadku oprogramowania sam fakt umieszczenia kodu w publicznym repozytorium nie oznacza jeszcze, że projekt jest open source; jeżeli twórca nie dołączy licencji, zastosowanie mają domyślne zasady prawa autorskiego i odbiorcy nie uzyskują automatycznie prawa do reprodukowania, rozpowszechniania ani tworzenia utworów zależnych[7].
Znaczenie pojęcia
[edytuj | edytuj kod]W źródłach ogólnych oraz w piśmiennictwie dotyczącym wolnego i otwartego oprogramowania termin open source odnosi się przede wszystkim do oprogramowania i do ruchu społeczno-technicznego związanego z publikowaniem kodu źródłowego na licencjach dopuszczających używanie, modyfikowanie i redystrybucję[1][2]. W tym znaczeniu pojęcie obejmuje zarazem wymiar techniczny (udostępnienie kodu źródłowego), prawny (licencja) i organizacyjny (otwarty tryb rozwijania projektu)[5].
W literaturze poświęconej organizacji innowacji podkreśla się, że zasady wypracowane w projektach open source stały się inspiracją dla szerszych modeli, określanych m.in. jako open collaboration albo open source innovation[6][5]. Nie są to jednak pojęcia tożsame. Open collaboration opisuje szerszy sposób wytwarzania i współdzielenia rezultatów pracy, natomiast open source innovation jest próbą uogólnienia niektórych zasad znanych z rozwoju oprogramowania na inne sektory gospodarki i kultury[6][5].
Z tego powodu w hasłach encyklopedycznych termin open source bywa ujmowany dwojako: w sensie ścisłym – jako kategoria dotycząca przede wszystkim oprogramowania – albo w sensie rozszerzonym, odnoszonym do innych typów wytworów, gdy dostępna jest „źródłowa” postać projektu oraz prawa pozwalające na jej analizę, modyfikację i dalsze wykorzystanie[1][5].
Kryteria i licencjonowanie
[edytuj | edytuj kod]W odniesieniu do oprogramowania najbardziej wpływowym standardem pozostaje Definicja otwartego źródła utrzymywana przez OSI. Definicja ta wskazuje, że open source nie oznacza jedynie dostępu do kodu źródłowego. Warunki rozpowszechniania muszą spełniać szereg kryteriów, m.in. pozwalać na swobodną redystrybucję, udostępnienie kodu źródłowego, tworzenie utworów zależnych, brak dyskryminacji osób i grup, brak ograniczeń ze względu na dziedzinę zastosowania oraz neutralność technologiczną licencji[3].
OSI prowadzi wykaz licencji uznanych za zgodne z „Definicją otwartego źródła”[8]. W obrębie licencji open source wyróżnia się m.in. licencje wzajemnościowe (copyleft), które wymagają zachowania tej samej licencji przy dalszej dystrybucji utworów zależnych, oraz licencje niewzajemnościowe, zezwalające na dalsze łączenie kodu z projektami rozpowszechnianymi na innych zasadach[2].
Sam publiczny dostęp do repozytorium nie jest wystarczający, by projekt uznać za open source. Jeżeli kod został opublikowany bez licencji, wówczas – mimo technicznej możliwości jego pobrania albo sforkowania na danej platformie – zastosowanie mają zwykłe reguły prawa autorskiego[7]. Dlatego w praktyce pełnoprawny projekt open source łączy co najmniej trzy elementy: dostęp do preferowanej do modyfikacji postaci programu, licencję przyznającą odbiorcy określone wolności oraz możliwość legalnego rozpowszechniania zmian[3][2][5].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Współdzielenie informacji technicznej przed oprogramowaniem
[edytuj | edytuj kod]W literaturze historycznej i ekonomicznej rozwój otwartego oprogramowania bywa interpretowany jako szczególny przypadek collective invention, czyli takiego reżimu innowacyjnego, w którym konkurujący ze sobą wytwórcy lub wynalazcy ujawniają informacje o konstrukcji i działaniu nowych rozwiązań, a następnie rozwijają je przez serię drobnych ulepszeń[9][10].
Autorzy stosujący tę perspektywę wskazują, że podobne mechanizmy występowały przed erą oprogramowania m.in. w XIX-wiecznym hutnictwie w Cleveland oraz przy udoskonalaniu kornwalijskich maszyn parowych. Nie oznacza to jednak, że zjawiska te były open source w dzisiejszym, ścisłym znaczeniu: nie dotyczyły kodu źródłowego ani licencji spełniających kryteria Definicji otwartego źródła. Są one raczej traktowane jako historyczne analogie pokazujące, że publiczne ujawnianie wiedzy technicznej i kumulatywne ulepszanie wspólnej bazy rozwiązań istniały już wcześniej[9][10].
Z tej perspektywy nowość open source polega nie tyle na samym fakcie współdzielenia wiedzy, ile na przeniesieniu takiego modelu do obszaru oprogramowania oraz na powiązaniu go z licencjami, które pozwoliły utrzymać wspólny zasób kodu także po wyłonieniu się dominujących rozwiązań technicznych[10].
Wczesne dzielenie się oprogramowaniem
[edytuj | edytuj kod]Praktyka dzielenia się kodem i wspólnego poprawiania oprogramowania istniała przed upowszechnieniem samego terminu open source; według OSI historia rozwoju oprogramowania opartego na współdzieleniu i wspólnym ulepszaniu kodu jest niemal tak długa jak historia samego programowania[4]. W pierwszych dekadach informatyki oprogramowanie często nie było jeszcze traktowane jako osobny produkt rynkowy. Użytkownicy komputerów tworzyli programy na potrzeby konkretnych maszyn, a producenci sprzętu dostarczali część programów wraz z komputerami[11].
Jednym z najwcześniejszych przykładów zorganizowanej wymiany programów była powstała w 1955 roku grupa użytkowników komputerów IBM o nazwie SHARE. Według Computer History Museum jej nazwa miała podkreślać ideę wymiany informacji i programów między instalacjami komputerowymi, a sama grupa szybko rozwinęła się w środowisko tworzące oprogramowanie i dokumentację dla komputerów IBM[12]. Podobne praktyki występowały także w innych grupach użytkowników i środowiskach akademickich. Computer History Museum wskazuje, że w latach 50. korzyści ze współpracy często przeważały nad korzyściami z konkurencji, zwłaszcza w odniesieniu do oprogramowania, które nie było jeszcze samodzielnym produktem komercyjnym[11].
Równocześnie stopniowo kształtował się rynek oprogramowania jako oddzielnego produktu. W 1969 roku IBM rozdzielił sprzedaż wielu programów od sprzedaży sprzętu, co według Computer History Museum przyczyniło się do przejścia od traktowania oprogramowania jako dodatku do komputerów do traktowania go jako konkurencyjnego produktu komercyjnego[11]. Zmiana ta była jednym z czynników późniejszego napięcia między modelem współdzielenia kodu a modelem własnościowego oprogramowania.
Unix, BSD i komercjalizacja oprogramowania
[edytuj | edytuj kod]Szczególnie istotnym środowiskiem dla późniejszego rozumienia open source była społeczność użytkowników i twórców systemu Unix. System ten został opracowany około 1970 roku w Bell Labs, a następnie był adaptowany do różnych platform sprzętowych. Wraz z kolejnymi adaptacjami powstawały odmiany systemu, rozwijane w środowiskach akademickich, badawczych i przemysłowych[1]. Według Britanniki praktyka dzielenia się kodem była szczególnie skuteczna właśnie wśród twórców i użytkowników Uniksa, co miało znaczenie dla sukcesu tego systemu[1].
Ważnym przykładem przedhistorycznej formy otwartego rozwoju była Berkeley Software Distribution (BSD), wywodząca się z prac nad Uniksem na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. W 1977 roku Bill Joy rozpoczął dystrybucję kodu Berkeley Unix, co pozwalało innym programistom uczyć się na podstawie kodu i go ulepszać. Ten moment określa się jako jeden z pionierskich etapów tego, co później zaczęto nazywać ruchem open source[13].
W latach 70. i 80. XX wieku coraz większe znaczenie zaczęły mieć modele własnościowe, w których użytkownik otrzymywał gotowy program, ale niekoniecznie dostęp do jego kodu źródłowego albo prawo do modyfikacji. W tym samym czasie wcześniejsze praktyki akademickiego i technicznego dzielenia się kodem zaczęły być postrzegane jako odrębna tradycja, wymagająca obrony prawnej i organizacyjnej[1][11].
Ruch wolnego oprogramowania
[edytuj | edytuj kod]Reakcją na rosnącą komercjalizację i zamykanie kodu było powstanie ruchu wolnego oprogramowania. Richard Stallman, pracujący wcześniej w środowisku MIT, opisywał tamtejszą społeczność programistyczną jako wspólnotę wymiany kodu, w której użytkownicy mogli prosić o kod źródłowy, czytać go, zmieniać i wykorzystywać fragmenty w nowych programach[14]. Według Stallmana sytuacja zmieniła się na początku lat 80., gdy coraz częstsze stały się systemy własnościowe i umowy ograniczające użytkownikom możliwość współpracy[14].
W 1983 roku Stallman ogłosił projekt GNU, którego celem było stworzenie kompletnego, wolnego systemu operacyjnego zgodnego z Uniksem[15]. Rozwój GNU rozpoczął się w styczniu 1984 roku, a w 1985 roku powstała Free Software Foundation (FSF), początkowo jako organizacja mająca wspierać finansowanie prac nad GNU[14][15]. W tym samym roku Stallman opublikował GNU Manifesto, w którym przedstawił uzasadnienie projektu i apelował o pomoc w budowie wolnego systemu operacyjnego[16].
Znaczenie ruchu wolnego oprogramowania polegało nie tylko na tworzeniu kodu, lecz także na sformułowaniu prawnych i etycznych zasad jego udostępniania. FSF opisywała wolne oprogramowanie przez pryzmat wolności uruchamiania, kopiowania, rozpowszechniania, badania, zmieniania i ulepszania programu, przy czym dostęp do kodu źródłowego był warunkiem koniecznym części tych wolności[14]. W 1989 roku opublikowano pierwszą wersję GNU GPL, licencji typu copyleft, która miała zabezpieczać możliwość dalszego korzystania, modyfikowania i rozpowszechniania programu oraz jego wersji pochodnych na tych samych zasadach[15].
Linux i ukształtowanie modelu internetowej współpracy
[edytuj | edytuj kod]Na początku lat 90. rozwój Internetu i poczty elektronicznej umożliwił koordynowanie pracy rozproszonych społeczności programistycznych na większą skalę. W 1991 roku Linus Torvalds, student Uniwersytetu Helsińskiego, rozpoczął rozwój jądra Linux, korzystając z narzędzi projektu GNU i publikując kolejne wersje w sposób umożliwiający udział zewnętrznych programistów[1]. Linux jest określany jako pierwszy duży projekt open source skoncentrowany wokół Internetu, w którym szybkie wydania i zachęcanie do udziału wielu współtwórców pozwoliły na gwałtowny rozwój społeczności[1].
Linux odegrał szczególną rolę dlatego, że połączył wcześniejsze elementy: tradycję uniksową, narzędzia i licencje ruchu wolnego oprogramowania oraz internetowy model współpracy. W połowie lat 90. środowiska rozwijające wolne oprogramowanie zaczęły coraz wyraźniej postrzegać się jako szersza wspólnota, a Linux stał się jednym z jej najważniejszych punktów odniesienia[1].
W 1997 roku Eric S. Raymond opublikował esej The Cathedral and the Bazaar, w którym porównał dwa modele tworzenia oprogramowania: scentralizowany, hierarchiczny model „katedry” oraz rozproszony, publiczny i iteracyjny model „bazaru”, kojarzony przez niego z rozwojem Linuksa[17]. Tekst ten pomógł opisać dotychczasowe praktyki jako spójny model organizacji pracy, oparty na szerokiej recenzji kodu, częstych wydaniach i traktowaniu użytkowników jako potencjalnych współtwórców[17][1].
Przyjęcie terminu „open source”
[edytuj | edytuj kod]Współczesne znaczenie terminu open source ugruntowało się w 1998 roku. Bezpośrednim impulsem była decyzja firmy Netscape Communications o udostępnieniu kodu źródłowego przeglądarki Netscape Communicator 5.0[18]. Według OSI określenie open source zostało ukute przez Christine Peterson i przyjęte w 1998 roku przez założycieli Open Source Initiative[2]. Sama OSI wskazuje, że 3 lutego 1998 roku w Palo Alto odbyło się spotkanie strategiczne, podczas którego nowy termin miał stać się wspólną etykietą dla otwartego modelu rozwoju oprogramowania, odróżnianą od silniej ideowo akcentowanego terminu „wolne oprogramowanie”[4].
Open Source Initiative została utworzona w 1998 roku jako organizacja edukacyjna i rzecznicza. Jednym z jej pierwszych zadań było przyjęcie Definicji otwartego źródła, wyprowadzonej z Wytycznych Debiana dotyczących Wolnego Oprogramowania, oraz prowadzenie procesu oceny licencji zgłaszanych jako open source[4][3]. Przyjęcie nowej nazwy nie oznaczało więc powstania praktyk od zera, lecz raczej nadanie wspólnej etykiety wcześniejszym sposobom tworzenia, licencjonowania i wspólnego ulepszania oprogramowania[4][1].
Relacja z wolnym oprogramowaniem
[edytuj | edytuj kod]Open source i wolne oprogramowanie opisują w praktyce niemal ten sam zakres programów, lecz wywodzą się z odmiennych sposobów uzasadniania ich znaczenia[2][19]. Ujęcie free software akcentuje przede wszystkim wolność użytkownika jako kwestię etyczną i społeczną, natomiast nurt open source zwykle podkreśla praktyczne korzyści otwartego modelu rozwoju, takie jak łatwość współpracy, transparentność i możliwość szybkiego doskonalenia programu[19][2].
OSI i FSF posługują się odmiennym językiem opisu, ale w praktyce obie tradycje odnoszą się do oprogramowania rozpowszechnianego na licencjach gwarantujących określony zestaw wolności[2]. Z tego powodu w piśmiennictwie i praktyce używa się też zbiorczych określeń FOSS lub FLOSS, mających objąć oba sposoby opisu tego samego zjawiska[2].
Zastosowania
[edytuj | edytuj kod]W sensie ścisłym open source dotyczy oprogramowania, jednak od początku XXI wieku model ten bywał przenoszony także na inne obszary. Autorzy analizujący to zjawisko podkreślają zarazem, że poza software trzeba każdorazowo doprecyzować, co stanowi odpowiednik „źródła”, jakie prawa przysługują odbiorcom i czy chodzi o otwartość produktu, procesu, czy obu tych elementów równocześnie[5].
Oprogramowanie
[edytuj | edytuj kod]Najbardziej rozwiniętym obszarem open source pozostaje oprogramowanie[1][5]. W tym kontekście model ten obejmuje zarówno małe projekty rozwijane przez pojedynczych programistów, jak i duże przedsięwzięcia utrzymywane przez społeczności, firmy oraz fundacje. W literaturze dotyczącej historii i organizacji ruchu open source przeciwstawiano niekiedy tradycyjny, hierarchiczny model wytwarzania oprogramowania tzw. modelowi „bazaru”, opartemu na publicznym udostępnianiu kodu i iteracyjnym ulepszaniu go przez rozproszoną społeczność[1][5].
Przykładem projektu rozwijanego jako otwarte przedsięwzięcie programistyczne jest Apache HTTP Server, którego dokumentacja opisuje projekt jako wspólnie zarządzany przez wolontariuszy z różnych części świata, komunikujących się za pośrednictwem Internetu i wspólnie rozwijających serwer oraz dokumentację[20].
Sprzęt i projektowanie techniczne
[edytuj | edytuj kod]W odniesieniu do sprzętu termin open source oznacza udostępnianie projektu fizycznego obiektu w taki sposób, aby inni mogli go badać, modyfikować, wytwarzać, rozpowszechniać i sprzedawać sam projekt lub sprzęt oparty na tym projekcie[21]. „Źródłem” w tym przypadku nie jest kod programu, lecz dokumentacja konstrukcyjna, w szczególności pliki projektowe udostępniane w preferowanym formacie pozwalającym na wprowadzanie zmian[21].
Definicja Open Source Hardware wyraźnie zaznacza różnicę między sprzętem a oprogramowaniem: wytworzenie fizycznego przedmiotu zawsze wymaga zasobów materialnych, dlatego szczególne znaczenie mają tu pełna dokumentacja, określenie zakresu objętego licencją, dostępność niezbędnego oprogramowania oraz odróżnienie projektu od znaków towarowych i odpowiedzialności producentów wykonujących jego pochodne wersje[21].
Przykładem projektu z tego obszaru jest Arduino, opisywane w dokumentacji jako otwarta platforma elektroniczna oparta na łatwym w użyciu sprzęcie i oprogramowaniu[22]. Projekt pokazuje charakterystyczne dla otwartego sprzętu połączenie dokumentacji urządzeń z narzędziami programistycznymi; przykładowo Arduino IDE 2.0 jest opisywane przez projekt jako oprogramowanie open source, którego kod źródłowy jest przechowywany w serwisie GitHub[23].
Dane, treści i wiedza
[edytuj | edytuj kod]W odniesieniu do danych i treści częściej używa się terminów takich jak otwarte dane, otwarta treść albo open knowledge niż samego słowa open source. Open Knowledge Foundation opracowała własną definicję otwartości dla danych, treści i wiedzy, wyraźnie odrębną od definicji dotyczącej oprogramowania; w jej dokumentacji wprost zaznaczono, że software został z tego zakresu wyłączony, ponieważ jest już regulowany przez wcześniejsze definicje[24].
Zgodnie z tą definicją utwór lub zbiór danych uznaje się za otwarty wtedy, gdy jest dostępny w całości, w wygodnej i modyfikowalnej formie oraz może być swobodnie używany, modyfikowany i rozpowszechniany, z co najwyżej takimi ograniczeniami, które służą zachowaniu informacji o pochodzeniu lub integralności wersji pochodnych[24].
Przykładem zastosowania idei otwartości do danych jest OpenStreetMap, projekt tworzenia otwartej bazy danych geograficznych. Dane OSM są udostępniane przez OpenStreetMap Foundation jako otwarte dane na licencji Open Data Commons Open Database License (ODbL), co pozwala na ich wykorzystywanie i dalsze przetwarzanie na warunkach określonych w tej licencji[25]. Przykładem też jest Wikipedia i Wikimedia Commons, gdzie treść i media są umieszczane w domenie publicznej albo na licencjach Creative Commons pozwalających na ponowne użycie przy zachowaniu odpowiednich warunków licencyjnych[26].
Nauka, edukacja i medycyna
[edytuj | edytuj kod]Idee rozwijane przez ruch open source są powiązane z ruchem otwartej nauki, ale nie są z nim tożsame. UNESCO opisuje otwartą naukę jako zestaw zasad i praktyk służących temu, aby badania naukowe z różnych dziedzin były dostępne dla naukowców i społeczeństwa oraz aby sam proces tworzenia wiedzy był bardziej inkluzywny, sprawiedliwy i zrównoważony[27]. W literaturze o open source innovation otwarta nauka bywa zarazem wskazywana jako przykład pokrewnego modelu otwartego ujawniania wiedzy i współpracy[5]. Przykładem projektu związanego z tym obszarem jest Open Science Framework (OSF), opisywany przez Center for Open Science jako wolne i otwarte narzędzie do zarządzania projektami badawczymi, wspierające pracę zespołów naukowych w całym cyklu życia projektu[28].
W edukacji stosuje się pokrewne pojęcie otwartych zasobów edukacyjnych (OER). Zgodnie z rekomendacją UNESCO z 2019 roku są to materiały dydaktyczne, edukacyjne i badawcze znajdujące się w domenie publicznej albo udostępniane na otwartej licencji, która pozwala innym na bezpłatny dostęp, ponowne użycie, adaptację i redystrybucję[29]. Przykładem projektu edukacyjnego korzystającego z tego modelu jest OpenStax, którego dokumentacja licencyjna opisuje udostępnianie materiałów na licencji Creative Commons Attribution, pozwalającej innym na kopiowanie, rozpowszechnianie, wyświetlanie i tworzenie adaptacji pod warunkiem podania autorstwa[30]. Polskim przykładem otwartych zasobów edukacyjnych może być Zintegrowana Platforma Edukacyjna, udostępniająca materiały na licencji Creative Commons[31].
W medycynie i farmacji termin bywa stosowany wobec projektów open source drug discovery. W badaniu poświęconym dwóm takim inicjatywom wskazano, że model ten przenosi z informatyki dwie główne cechy: współpracę oraz otwarty dostęp do wyników, lecz równocześnie wymaga jasno określonych punktów wejścia dla uczestników, przejrzystości oraz finansowania kosztów materialnych[32]. Przykładem jest projekt Open Source Malaria, który deklaruje m.in. otwarte udostępnianie danych i pomysłów, możliwość udziału na różnych poziomach oraz brak patentów w ramach projektu[33].
Pokrewnym obszarem jest open source appropriate technology (OSAT), czyli próba łączenia zasad otwartego udostępniania projektów z koncepcją właściwej technologii. W literaturze termin ten odnosi się do rozwiązań technicznych możliwych do lokalnego wytwarzania i adaptacji przy użyciu dostępnych zasobów, z uwzględnieniem ograniczeń środowiskowych, kulturowych, ekonomicznych i edukacyjnych[34]. Przykładem takiego podejścia jest Open Source Ecology, rozwijające otwarte projekty maszyn przemysłowych i udostępniające ich dokumentację w ramach koncepcji Global Village Construction Set[35].
Sztuczna inteligencja
[edytuj | edytuj kod]Wraz z rozwojem sztucznej inteligencji pojawiły się spory o to, kiedy system AI można określać mianem open source[36]. W 2024 roku Open Source Initiative opublikowała definicję Open Source AI 1.0, zgodnie z którą system taki powinien zapewniać wolność używania, badania, modyfikowania i udostępniania. Definicja wymaga również dostępu do preferowanej formy wprowadzania modyfikacji, obejmującej m.in. informacje o danych użytych do trenowania, kod oraz parametry modelu[37].
Przykładem projektu wykorzystującego model otwartości w obszarze sztucznej inteligencji jest TensorFlow, opisywany przez twórców jako kompleksowa otwarta platforma uczenia maszynowego, obejmująca narzędzia, biblioteki i zasoby społecznościowe[38]. Przykład ten dotyczy przede wszystkim otwartych narzędzi i bibliotek, natomiast w przypadku gotowych modeli AI przedmiotem sporu pozostaje to, czy użytkownik otrzymuje również wystarczający dostęp do danych, kodu i parametrów potrzebnych do badania oraz modyfikowania systemu[37][36].
Model współpracy
[edytuj | edytuj kod]W projektach otwartoźródłowych współpraca może przybierać różne formy: od zgłaszania błędów i poprawek, przez pisanie dokumentacji, tłumaczenia i testowanie, po tworzenie całych wersji pochodnych projektu[6][20]. W piśmiennictwie poświęconym open collaboration podkreśla się, że tego rodzaju przedsięwzięcia opierają się zwykle na otwartym ponownym wykorzystaniu cudzej pracy, dobrowolnym udziale uczestników i luźniejszej niż w przedsiębiorstwach koordynacji działań[6].
Otwartość nie oznacza jednak braku organizacji. Wiele projektów posiada opiekunów, zespoły zatwierdzające zmiany, formalne procedury wydawnicze, fundacje lub inne struktury zarządcze. Przykład projektu Apache HTTP Server pokazuje, że inicjatywa open source może być jednocześnie otwartą współpracą i przedsięwzięciem osadzonym w bardziej sformalizowanej strukturze organizacyjnej[20].
Model ten nie wyklucza też udziału przedsiębiorstw ani działalności komercyjnej. Według OSI oprogramowanie open source może być używane w celach komercyjnych, a licencje zgodne z Definicją otwartego źródła nie mogą dyskryminować żadnej dziedziny zastosowania[2][3].
Krytyka i ograniczenia
[edytuj | edytuj kod]Jednym z częstych problemów jest mylenie pojęcia open source z samą możliwością obejrzenia kodu lub dokumentacji. Zarówno „Definicja otwartego źródła”, jak i dokumentacja GitHub podkreślają, że publiczna widoczność kodu nie daje automatycznie uprawnień do jego modyfikowania i dalszego rozpowszechniania[3][7][2].
Krytyka ze strony ruchu wolnego oprogramowania dotyczy również języka i wartości stojących za terminem. Richard Stallman argumentował, że idea open source koncentruje się głównie na praktycznych korzyściach modelu rozwoju, podczas gdy wolne oprogramowanie stawia w centrum wolność użytkownika jako kwestię etyczną i społeczną[19].
Szersze używanie terminu poza informatyką bywa uznawane za nieprecyzyjne, ponieważ w wielu dziedzinach nie istnieje prosty odpowiednik kodu źródłowego. Z tego względu autorzy próbujący uogólniać model open source poza oprogramowaniem zaznaczają potrzebę rozróżnienia między otwartością produktu, procesu i wiedzy, a organizacje definiujące otwarte dane, treści i sprzęt tworzą odrębne standardy dla własnych obszarów[5][24][21].
W debatach wokół sztucznej inteligencji krytyka dotyczy także tzw. open washing, czyli nazywania systemów „otwartymi” mimo braku dostępu do danych, kodu treningowego albo parametrów potrzebnych do rzeczywistego badania i modyfikowania systemu[36][37].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f g h i j k l m Open source [online], Encyclopædia Britannica, 16 marca 2026 [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l Frequently Answered Questions [online], Open Source Initiative [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ a b c d e f g The Open Source Definition [online], Open Source Initiative, 7 lipca 2006 [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ a b c d e History of the Open Source Initiative [online], Open Source Initiative, 3 czerwca 2025 [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k Julien Pénin, Open source innovation: Towards a generalization of the open source model beyond software, „Revue d'économie industrielle” (136), 2011, s. 65–88, DOI: 10.4000/rei.5184 (ang.).
- ↑ a b c d e Sheen S. Levine, Michael J. Prietula, Open Collaboration for Innovation: Principles and Performance, „Organization Science”, 25 (5), 2014, s. 1414–1433, DOI: 10.1287/orsc.2013.0872 (ang.).
- ↑ a b c Licensing a repository [online], GitHub Docs [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ OSI Approved Licenses [online], Open Source Initiative [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ a b Alessandro Nuvolari, Open source software development: Some historical perspectives, „First Monday”, 10 (10), 3 października 2005 [dostęp 2026-04-28] (ang.).
- ↑ a b c Margit Osterloh, Sandra Rota, Open source software development—Just another case of collective invention?, „Research Policy”, 36 (2), 2007, DOI: 10.1016/j.respol.2006.10.004 [dostęp 2026-04-28] (ang.).
- ↑ a b c d Software Becomes a Product [online], Computer History Museum [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ Berkeley Software Distribution [online], Encyclopædia Britannica [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ a b c d Richard Stallman, The GNU Project [online], GNU Project – Free Software Foundation [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ a b c FSF History [online], Free Software Foundation [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ Richard Stallman, The GNU Manifesto, GNU Project – Free Software Foundation, 1985 [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ a b Eric S. Raymond, The Cathedral and the Bazaar, „First Monday”, 3 (2), 1998, DOI: 10.5210/fm.v3i2.578 [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ Open Source FAQ [online], Mozilla.org, 28 sierpnia 2006 [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ a b c Richard Stallman, Why Open Source Misses the Point of Free Software [online], GNU Project – Free Software Foundation, 2024 [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ a b c About the Apache HTTP Server Project [online], The Apache HTTP Server Project [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ a b c d Open Source Hardware Definition [online], Open Source Hardware Association [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ What is Arduino? [online], Arduino Docs, 25 stycznia 2022 [dostęp 2026-04-28] (ang.).
- ↑ Bring Your Projects to Life with Arduino Software [online], Arduino [dostęp 2026-04-28] (ang.).
- ↑ a b c Open Knowledge Definition 1.0 [online], Open Definition [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ Copyright and License [online], OpenStreetMap [dostęp 2026-04-28] (ang.).
- ↑ Wikimedia Commons [online], Wikimedia Foundation [dostęp 2026-04-28] (ang.).
- ↑ UNESCO Recommendation on Open Science [online], UNESCO, 21 września 2023 [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ The Open Science Framework [online], Center for Open Science [dostęp 2026-04-28] (ang.).
- ↑ Recommendation on Open Educational Resources (OER) [online], UNESCO, 25 listopada 2019 [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ The Creative Commons License [online], OpenStax [dostęp 2026-04-28] (ang.).
- ↑ O projekcie - zpe.gov.pl [online], Zintegrowana Platforma Edukacyjna [dostęp 2026-04-28] (pol.).
- ↑ Carl Årdal, John-Arne Røttingen, Open Source Drug Discovery in Practice: A Case Study, „PLOS Neglected Tropical Diseases”, 6 (9), 2012, e1827, DOI: 10.1371/journal.pntd.0001827 [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ OSM – Open Source Malaria [online], Open Source Malaria [dostęp 2026-04-28] (ang.).
- ↑ Joshua M. Pearce, The case for open source appropriate technology, „Environment, Development and Sustainability”, 14, 2012, s. 425–431, DOI: 10.1007/s10668-012-9337-9 [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ Open Source Ecology: Home [online], Open Source Ecology [dostęp 2026-04-28] (ang.).
- ↑ a b c Open-source AI must reveal its training data, per new OSI definition [online], The Verge, 28 października 2024 [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ a b c The Open Source AI Definition – 1.0 [online], Open Source Initiative, 28 października 2024 [dostęp 2026-04-27] (ang.).
- ↑ TensorFlow [online], TensorFlow [dostęp 2026-04-28] (ang.).
