1998 y�l�nda �ehirde ya�aman�n baz� g��l�klerinden dolay� ya�am�m�z� G�zelyal�'da s�rd�rmeye karar verdi�imizde, tam otuz d�rt y�l ya�ad���m Kar��yaka'dan ayr�lman�n beni hangi �zlemlerin girdab�na s�r�kleyece�ini �ok merak ediyordum. Aradan ge�en d�rt y�la yak�n zamanda Kar��yaka'y� pek fazla �zlemedi�imi g�rd�m. ��nk� �ocukluk ve gen�lik y�llar�mda ya�ad���m Kar��yaka art�k yoktu ve bir daha da ayn� g�zelliklerin ya�anmas� olas� de�ildi. Ama bir tek �eyi y�llar �ncesinden i�imde ya�att���m sevgiyle unutamad���m� g�rd�m: K�rfez vapurlar�yla hemen her g�n "�zmir'e inmeyi!".

1964 y�l� sonbahar�nda Kar��yaka Ortaokulu'nun bir zamanlar Dame de Sion Okulu olarak kullan�lan k��kten bozma eski binas�ndaki s�n�fta ilk ders i�in yerimi ald���m g�n, o inan�lmaz g�zellikteki belde i�in ileride yaz�lar yazaca��m� ve bunlardan baz�lar�n�n da �ocuklu�umun b�y�s� k�rfez vapurlar� �zerine olaca��n� asla d���nemezdim.

O y�llarda �zmir'in e�itim d�zeyi en y�ksek okullar�ndan biri olan Hakimiyeti Milliye �lkokulu'nu bitirdikten sonra babam her nedense o b�lge ��rencilerinin gitmek zorunda olduklar� Karata� Ortaokulu'na gitmemi istemedi. Asl�nda g�z�m �zel T�rk Koleji'ndeydi. Ancak babam�n devlet memuru olmas� ve ald��� �� kuru� maa�la iki �ocuklu bir evin t�m gereksinimini g��l�kle kar��lamaya �al��mas� �zel okul olas�l���n� ba��ndan ortadan kald�r�yordu. Yine de iyi bir devlet okuluna gitmemi isteyen babam k�sa bir ara�t�rmaya giri�ti. Gidebilece�im okulun neresi olabilece�i sorusuna kesin yan�t uzak bir akrabam�z olan Belk�s Zincirk�ran'dan geldi. Belk�s han�m o zamanlar �zmir E�itim Enstit�s�'nde ��retmenlik yapmaktayd� ve Milli E�itim toplumunda �ok sevilen bir insand�. Babam�n sorusunu hi� duraksamadan yan�tlad�: Kar��yaka Ortaokulu. Eski p�sk� bir kamyona y�kledi�imiz e�yalarla K���kyal�'daki kira evimizden Faz�l Bey asfalt�ndaki eve ta��nd���m�z o a�ustos g�n� ��leden sonras�nda f�rsat�n� bulur bulmaz kendimi soka�a att�m. Tanr�m, ye�ili ne kadar bol bir yerdi. A�a�lardan neredeyse g�k y�z�n�n g�r�nmedi�i yoldan sahile do�ru y�r�rken �n�nden ge�ti�im evlerin bah�elerinin g�zellikleri, �i�eklerin inan�lmaz kokusu otuz d�rt y�l s�recek bir sevdan�n ilk merhaba s�zc�kleriydi sanki.

Bu sevda s�recinde Kar��yaka bana hep sevgiyle yakla�t�, c�mert davrand�. Orada g�nlerim hep mutlu ge�ti. Her �eyden �nemlisi; ben Kar��yaka do�umlu de�ildim ama �� �ocu�um da do�u�tan Kar��yakal� oldular. Bug�n Kar��yaka'ya ger�ekten "kar��dan" bak�yorum. Ama g�r�nt�s� ne kadar kar��mda olursa olsun, Kar��yaka �ocukluk ve gen�lik y�llar�mda ya�ad���m her an�s�yla ve her an�yla i�imde bir yerlerde �ylece ya�ay�p duruyor.

Ortaokula ba�lamadan �nce k�rfez vapurlar�, beni Kar��yaka'da oturan anneanneme ula�t�ran gizemli vapurlar hala belle�imde parlak foto�raflar olarak durur. K���k bir �ocuk olarak iskeleden meydana indi�imizde, bizi anneannemlerin evine ula�t�racak olan p�r�l p�r�l pirin� aksesuarl� faytonlara binmeden �nce, uzun bir sopan�n ucundaki tahta tekerleklerin d�nmesiyle yine tahta kanatlar�n� ses ��kartarak ��rpan k�rm�z�l� ye�illi kelebeklerin, tepelerinde neon ���klar�yla yan�p s�nen Yap� Kredi'nin kelebe�ini k�skand���n� d���n�rd�m.
O y�llarda k�rfez vapurlar�n�n adlar�n� ezberlemi�tim. "Bayrakl�", "Dokuz Eyl�l" gibi. Ama i�te Kar��yaka Ortaokulu ��rencisi olduktan bir y�l sonra evimizi birka� y�ll���na K���kyal�'ya ta��mam�z beni Kar��yaka'n�n belki de en ilgin� ��rencisi haline getirdi. ��nk� sabah erken saatlerden itibaren Konak iskelesine t�kl�m t�kl�m yana�arak �zmir taraf�ndaki okullara giden y�zlerce ��renciyi bo�altan k�rfez vapurlar� Kar��yaka'ya o y�llarda �zmir taraf�ndan okumaya giden tek ��renci olan beni alarak ve olduk�a az yolcu say�s�yla d�nerdi. ��te o y�llarda her g�n bindi�im vapurlar aras�nda d�rt tanesinin di�erlerinden olduk�a de�i�ik tekneler olduklar�n� fark ettim. 1950'li y�llarda t�m T�rkiye'nin tan�d��� "�zmirli D�rd�zler" benzeri, bunlar da "K�rfez D�rd�zleri" idi: "Sur", "Efes", "Sel�uk" ve "Bergama". �lk ikisi 1938, di�er ikisi ise 1951 y�l� yap�m� bu vapurlar� g�r�nt� olarak birbirinden ay�ran iki �zellik vard�. Bunlardan ilki Sel�uk ve Bergama'n�n ikinci katta �n g�vertesinin bulunmamas�, ikincisi ise ilk iki vapurun silindir bi�imindeki bacalar�na kar��n, Sel�uk ve Bergama'n�n Denizcilik Bankas�'n�n �nl� kumbaralar�na model olmu� bi�imdeki kavisli bacalar�.

Okul yolculuklar� s�ras�nda �zellikle bu d�rt vapurda kendime e�lenceler yaratmaya �al��t�m. O y�llarda kentkart, jeton ve iskele turnikeleri yoktu. Kal�n kartondan yap�lm�� yolcu biletleri, vapur iskeleden hemen ayr�ld�ktan sonra iki g�revli taraf�ndan toplan�r ve �zel bir torbaya konularak iskeleye teslim edilirdi. ��te baz� g�nler heyecan arad���mda bu bilet g�revlileriyle k��e kapmaca oynard�m. Onlar�n dola�maya ba�lamalar�ndan hemen �nce kendime gizlenecek bir yer bulur ve heyecanla beni bulmalar�n� beklerdim. En �ok sakland���m yer vapurun burnunda gemi �apas�yla ilgili makine ve b�y�k projekt�r�n bulundu�u yerdi. Orada saklanarak kurtard���m bileti ertesi g�n kullan�rken, tasarruf etti�im(!) bilet bedeliyle Kar��yaka �ar��s�nda Gode Cengiz'in salonunda lang�rt oynard�m.

Bu d�rt vapurun �zellikle alt yolcu salonlar�ndan k��ta ve koltuklar� me�in kapl� olan� "Birinci", ba�ta ve ah�ap oturma yerlerine sahip olan� ise "�kinci" s�n�f olarak adland�r�l�r, yolcu �cretleri de farkl� olurdu. Ama benim i�in vapurun en g�zel yeri k��taki salonun giri�inde ayr� bir merdivenle inilen ve su kesiminin alt�nda kalan yolcu kamaras�yd�. Sadece �� be� lumbozdan ���k ald��� i�in karanl�k ve biraz da havas�z olan bu kamaraya �ok kalabal�k seferler d���nda pek ra�bet eden olmazd�. �o�u seferde bu kamaran�n tek sahibi ben olurdum. Oras� sanki bana ait gizli bir d�nyayd�. �zmir'e d�n��lerde genellikle ertesi g�ne ait �devlerimi burada yapard�m. Ama en sevdi�im iki �eyden biri her iki yandaki koltuklar�n arkas�nda duran kapaklar� a�arak vapurun d�men hareketini sa�layan iki zincirin, gres ya�l� kocaman baklalar�n�n hareket edi�lerini seyretmek; di�eri ise koltuklar�n arka s�rtlar�nda bulunan pirin� �ubuklara tak�lm�� iri d���ml� filelerden olu�an k���k paket ya da �anta koyma yerlerini pota varsayarak, s�k��t�rarak top haline getirdi�im kullan�lm�� defter yapraklar�n� potaya atarak "kamara basket" oynamakt�. Biletleri toplamak i�in dola�an kamarotlar�n ayak seslerini merdivende duyar duymaz su� arac� k���t topu ortadan kald�r�r, ve uslu bir �ocuk olarak kamarotun uzakla�mas�n� beklerdim. Denizin y�ksek dalgal� oldu�u f�rt�nal� g�nlerde dalga boylar� lombozlar� a�ar, ben de merakla suyun i�ini g�rmeye �al���rd�m. Vapur iskeleye yakla�t���nda da -ki Kar��yaka vapurlar� iskelelere genellikle "sancak" taraf�ndan yakla��rd�- hemen g�verte k�y�s�nda yerimi al�r, yana�maya az kala bu i�i yapan g�revliye b�rakmadan �n�mdeki zinciri a�ar ve basketten sonra uzun atlama sporunda da ne kadar ba�ar�l� oldu�umu g�stermek i�in sab�rs�zl�kla beklerdim. Geminin kal�n halat� iskele babas�na ge�mek �zere havaland��� anda ben de uzun bacakl� olman�n avantaj�n� kullanarak t�m yolculardan �nce iskeleye atlam�� olurdum. Bazen deniz �ekilmi� olur ve vapur iskeleden yar�m metreden fazla a�a��da kal�rd�.
O zaman �aresiz ��mac�lar�n "s�rme" denilen iskele tahtalar�n� �ekmelerini beklerdim. Bu kez vapurlarda ya�ad���m triatlonun ���nc� aya�� ba�lard�: K�sa mesafe ko�usu. Her vapur yolcusu aras�nda mutlaka "i�i �ok acele" ya da ko�uya merakl� olan� mutlaka vard�r. Bu gibiler vapurdan iner inmez iskele ��k���na do�ru son s�rat ko�maya ba�larlar. ��te ben de her seferde bu ko�ucularla yar���r ve arada "s�rpriz" sprinterler ��kmazsa, var�� noktas� olarak belirledi�im demir ��k�� kap�s�na genellikle zafer edas�yla var�rd�m. Bu ko�ular�n en zevklileri "burun fark�yla" kazand�klar�m olurdu.

K�rfez vapurlar�yla ili�kimin ge�ici tan���kl�ktan, kesin dostlu�a d�nd��� 1964 y�l�nda ba�layan Kar��yakal� olu�, 1998 y�l�na kadar s�rd�. Bu 34 y�l vapurlarla sarma� dola� ge�ti. Bunlar i�inde belki de en sevdi�im vapur olan "Bergama" yo�un �al��ma temposuyla ge�mi� g�nlerdeki uykusuz gecelerimin de dost tan���yd�. Kar��yaka iskelesinin kar��s�ndaki evde b�yle gecelerde havalanmak i�in balkona ��kt���mda hep onunla merhabala��rd�m. ��nk� geceleri iskeleye uzun y�llar hep "Bergama" ba�lan�r ve sabah Alsancak - Pasaport "�al��an ve ��renci" seferlerini Kar��yaka iskelesinden o yapard�. Her Kar��yakal�da oldu�u gibi, benim ya�am�mda da olduk�a �nemli yeri olan k�rfez vapurlar� ile ilgili bir kitap����, �stelik "Bergama"n�n 50. ya��nda yenilenip, g�zelle�ip gen�le�mesinin an�s�na yazman�n bana k�smet olmas�, onlarla ya�ad���m t�m g�zelliklerin an�s�na b�y�k bir onur. Anlat�lamaz bir duygu. Ne mutlu bana.

Bu k�rfezden bu g�ne kadar ne vapurlar ge�ti ve ge�ecek de. B�y�k Kanal �al��mas�yla ar�nmaya ba�layan mavi k�rfez daha nice y�llar buna tan�k olacak. Elbette g�n�n birinde "Bergama"n�n da metalleri dayanamaz hale gelecek ve o da tarihe kar��acak. Ama bu g�n t�m karde�leri ad�na onun g�n� ve �zmirliler olarak verdi�i yar�m y�zy�ll�k hizmet i�in "Bergama"ya "Maa�allah" diyor ve kocaman bir �p�c�k veriyoruz. K�rfezde ula��m ve k�rfez vapurlar�n� anlatmaya ge�meden gelin bir �iirle soluklanal�m.1 Kimilerine g�re kurulu�unun be� bininci, kimilerine g�re de yedi bininci y�l�n� kutlamakta oldu�umuz �zmir �ehrini, bunca y�ld�r �o�u g�zelli�ini hatta varl�k nedenini bor�lu oldu�u ancak de�erinin asla bilinmedi�i k�rfezden yoksun d���nmek olas� de�ildir. Bunca zaman �zmir i�in s�ylenmi� nice g�zel s�z�n, dizenin ya da g�ftenin esin kayna�� olan k�rfez �zerine son �� y�ld�r yo�un olarak s�ylenenler ise pek �yle �ark�l�, �iirli �eyler de�illerdir. Bunlardan ilki: K�y� bant�n�n geni�letilmesi amac�yla y�z y�ldan fazla zamand�r Kordon ad�yla bildi�imiz r�ht�ma yap�lan "doldurma" i�lemi; di�eri ise yine y�z y�ldan fazla zamand�r �zmirlilere hizmet veren k�rfez vapurlar� i�letmesinin �zmir B�y�k�ehir Belediyesi'ne devir olmas�d�r. Yar�m y�zy�ll�k "Bergama Vapuru"nun yenilenerek hizmete girmesi onuruna haz�rlad���m�z "K�rfez" temal� bu yaz�m�zda bu nedenle, Kordon'dan ba�lay�p, vapurlarla s�ren bir �zmir K�rfezi yolculu�una ��kaca��z. Asl�nda r�ht�m�n yap�m �yk�s�yle ba�layan ve k�rfez vapurlar�n�n �zmir B�y�k�ehir Belediyesi'ne devrine kadar s�ren �zmir K�rfezi �yk�s�n� buraya s��d�rmak ne yaz�k ki olanaks�z. ��nk� b�yle detayl� bir �al��maya bu kitap����n sayfalar� yetmez. Ayr�ca o t�r bir �al��ma da b�yle �zel bir g�n�n an�s�na haz�rlanan bir yaz� i�in fazla didaktik ve so�uk y�zl� bir anlat�ma sahip olur. Bu nedenle s�z� hem fazla uzatmamaya, hem de biraz daha tatl� dille s�ylemeye �al��aca��z.

D�rt y�l kadar �nce K�br�s �ehitleri Caddesi'nde y�r�rken yan�mdaki arkada�lardan biri "Hadi, birer tane de biz atal�m" diyerek kolumdan �eki�tirdi. "K���c�k f���c�k, �st� dolu k���t��k" bir masan�n ba��ndaki ��-d�rt gen� "Kordon Yolu'na Hay�r Kampanyas�" i�in imza topluyorlard�. Bizim gruptakilerin bir k�sm� hemen imzalar� �akt�lar ama ben duraksad�m. Masada bulunan a��klama bana g�re yeterli de�ildi ve benim de bu durumlarda konu mankeni olarak imza atmak gibi bir huyum da asla yoktu. Arkada��m dayatt�, ben direndim. Kampanya bildirisindeki a��klaman�n yeterli olmad���n� kendisi de kabul etti�i i�in dayatmas�ndan vaz ge�ti. Ben de ona s�z verdim. Konuyu k�sa zamanda iyice ara�t�racak ve vard���m sonu� beni imza kampanyas�n�n hakl�l��� konusunda doyumland�r�rsa mutlaka imza atacakt�m. Bu konu o andan sonra uzunca bir zaman, benim g�ndemimde birinci s�radaki yerini korudu. �nce �ehir pl�nc�s� birka� dostumla g�r���p, d���ncelerini dinledim. Sonra da �zmir B�y�k�ehir Belediyesi'nde o d�nemdeki yetkililerden bilgi ald�m. Akl�m iyice kar��t�. ��nk� her iki taraf da birbirlerinden �ok farkl� savlar ileri s�r�yorlard�. Do�rusunu s�ylemek gerekirse "hay�r" diyenlerin hakl� ��kmalar�n� istiyordum ama benzer iki �rnekte ya�ad�klar�m duraksamam�n s�rmesine neden oluyordu. Benzer �rneklerin biri Mustafa Kemal Bulvar�, di�eri ise Kar��yaka sahil bant� idi. Bunlar�n ilkinin yap�m�na 12 Eyl�l'�n hemen sonras�nda ba�lan�p, hemen t�m a�amalar� bizzat Kenan Evren taraf�ndan izlenince kimsenin g�k� ��kamam��, bulvar da ayn� h�zla tamamlanm��t�. 90'l� y�llar�n ba��nda ise Kar��yaka sahil bant�n�n yap�m� g�ndeme geldi. Bu kez yerlerinden s�k�l�p ta��nmas� s�z konusu olan palmiyeler nedeniyle binlerce insan ayakland�. Sabahlara kadar a�a�lar�n ba��nda n�betler tutuldu. Hatta baz�lar� kendilerini palmiyelere zincirlerle ba�latt�lar. Sonunda a�a�lar ba�ka semtlere ta��nd�, sahil bant� yap�ld� ve �zerine binlerce fidan dikildi. O s�ralarda se�im sonucu belediyede g�rev de�i�ikli�i oldu ve her nedense tam bir y�l ne a�a�lara su verildi, ne de o b�lgeye yeni dikilmi� ayd�nlatma elemanlar�n�n teknik bak�mlar� yap�ld�. Elli civar�nda palmiye i�in kendilerini a�a�lara zincirleyenlerin, binlerce fidan�n g�z g�re g�re kurumas�na ise sesleri hi� ��kmad�. �u an her iki yolun da �ehir i�indeki yarar� san�r�m tart���lmaz. Mustafa Kemal Bulvar� olmasayd� Mithatpa�a Caddesi'nin, Kar��yaka sahil bant� olmasayd� eski yolun b�ylesine yo�un trafikte ne hale gelece�ini kestirmek bile istemiyorum.

O zamanlar bir yerel dergi haz�rlanmakta oldu�u "Kordon Yolu Dosyas�" i�in benden yaz� isteyince karar�m� verdim. Yolla ilgili her iki g�r��e de kat�lmay�p, konuya salt "ara�t�rma" a��s�ndan yakla�acakt�m. K�sacas�, konunun tart���laca�� pl�tformu haz�rlayacak ancak yarg�y� �zmirliye b�rakacakt�m. Zaten "At� alan �sk�dar'� Ge�mi�", Kordon doldurulaca�� kadar doldurulmu�tu. ��te bunu d���nd���m an yaz� da kendili�inden ba�lam�� oldu. Yaz�, "dolduru�"la ba�layacakt�. O yaz�da kulland���m baz� b�l�mleri burada da yinelemenin olduk�a yarar� oldu�una inan�yorum. ��nk� "doldurulmak" eylemi k�rfezin neredeyse ba�lang�c�ndan bu yana kaderi durumundad�r. Topraktan ta�tan sanayi at�klar�na, ��pten pisli�e kadar her t�rl� madde ile binlerce y�ld�r doldurulmaktad�r �zmir K�rfezi.

�zmir K�rfezi'nin doldurulu�una tarihsel a��dan kestirme bir bak�� yapt���m�zda su�un t�m�n�n bu k�rfezin k�y�lar�nda ya�ayan insanlara y�klenmemesi gerekti�ini g�r�r�z. ��nk� kuzeyde Gediz Nehri ile do�uda Kemer �ay� s�z� ge�en k�y�lara ayak basan ilk insandan �ok �nceleri, ta��d�klar� al�vyonlar� k�rfeze d�kmeye ba�lam��lard�r. Daha sonralar� �zmir �ehrinin ilk kuruldu�u yer olan Tepekule, yar�mada bi�imini yitirmesini b�yle bir dolmaya bor�ludur. �zmir K�rfezi bu uzun s�remli doldurulu� ser�veninde k�y�s�n�n girintili-��k�nt�l� olma �zelli�ini de fazlas�yla yitirmi�tir. Co�rafyac� Strabon'un Antik �a� �zmir'ini anlat�rken s�z�n� etti�i ve sonraki y�zy�llarda giderek yok olan �� K�rfez ya da bilinen ad�yla �� Liman buna en g�zel �rnektir.

Y�ld�r�m Bayezit'i yendi�i Ankara Sava��'n�n ard�ndan y�n�n� �zmir'e �eviren Timur, �ehri H�ristiyanlardan geri almak amac�yla 1402 y�l�n�n Aral�k ay�nda ku�atma ba�lat�r. Ancak karadan yapt��� h�cumlarla i� liman giri�indeki kaleyi d���remeyece�ini anlay�nca, kumandanlar�ndan �ah Melik denizle kale aras�na bir set yaparak b�y�k�e bir b�l�m� ta� ve tahtalarla doldurur. Kalenin y�k�larak d���r�lmesi s�ras�nda olu�an ta� ve moloz y���nlar� doldurulan b�l�m�n daha da geni�lemesine neden olur.

�zmir K�rfezi'nin doldurulu� ser�veninde, burada son bulan irili-ufakl� pek �ok akarsuyun �nemli rol� vard�r. Hem bunlar�n hem de y�zy�l�m�z�n ortalar�na kadar kurutulma u�ra�lar� s�ren bir�ok batakl���n �yk�lerini de bu yaz�da aktarabilmek olas� de�il. Bunlar� bir ba�ka yaz�ya b�rak�p, iyisi mi gelin, s�z� Kordon Yolu ya da do�ru ad�yla �zmir R�ht�m�'n�n �yk�s�ne getirelim.

17. y�zy�l�n ortalar�ndan itibaren2 ticaret ya�am� gittik�e canlanan ve Akdeniz �ehirleri i�inde �ok �nemli bir liman durumuna gelen �zmir'de, 19. y�zy�l�n ortalar�na kadar gemilerin yana�abilece�i herhangi bir r�ht�m ya da b�y�k iskele bulunmamaktad�r. K�rfezde demirleyen gemilerle k�y� aras�ndaki y�k al��-veri�i �at, mavna vb. ara�larla ve k�y�daki i�letmelerin �nlerinde bulunan k���k iskelelerden yap�lmaktad�r. Ba�ta Poyraz ve E�ek �mbat� gibi g��l�leri olmak �zere, Kuzey-Do�udan, G�ney-Bat�ya kadar olan yakla��k 180 derecelik a��ya sahip geni� bir alandan gelen her t�rl� r�zg�r ve f�rt�naya a��k olan bu k�y�dan ger�ekle�tirilen ticaret s�ras�nda, b�y�k zarara yol a�an kazalara da olduk�a s�k rastlan�lmaktad�r. O d�nemlerde k�rfeze giren ticari gemi say�s�n�n y�ll�k toplam� ise 1000'i a�maktad�r. �te yandan Osmanl� d�neminde �stanbul da dahil olmak �zere hi�bir b�y�k �ehrin imar, bay�nd�rl�k vb. �ok �nemli gereksinimleri kar��lamak �zere devlet taraf�ndan haz�rlanm�� pl�n ya da tasar�mlar yoktur. Su da��t�m�, elektrik ya da havagaz� �retimi, ayd�nlatma, telefon ya da kara-deniz ula��m� ile ilgili t�m alt yap� ve i�letme �nerileri hep yabanc�lardan gelir. ��karlar�n� g�zetmek a��s�ndan bu gibi yat�r�mlardan iyi k�r elde edebilecekleri b�y�k �ehirleri �al��ma alan� olarak se�en bu gibi yabanc� sermaye sahipleri, Osmanl�'daki k���k �ehirlere de bu t�r yat�r�mlar yapmay� asla d���nmezler. Osmanl� h�k�metleri de bu sermaye sahibi yabanc�lara olduk�a ho� g�r�l� davranarak kolayl�kla izinler ve imtiyazlar verir. Devletin art�k iyice ��km�� olan ekonomisi zaten bu yat�r�mlar�n alt�ndan kalkacak g��te de�ildir. �te yandan �zellikle demiryolu ula��m�n�n, imparatorluk s�n�rlar� i�inde -yabanc� sermaye taraf�ndan bile olsa- geli�mesi, �stanbul'a g�re asker� a��dan �ok �nemlidir. Bunlar�n d���nda s�z� ge�en yabanc� sermaye �irketlerinden baz�lar�nda yerli sermaye sahiplerinin adlar�na da rastlanmaktaysa da, bunlar�n say�lar� ve sermaye paylar� �nemsiz addedilebilecek kadar azd�r.

17. y�zy�ldan itibaren Do�u Akdeniz'in en �nemli ipek pazarlar�ndan biri haline gelen ve bunu izleyen y�z y�l i�inde de art b�lgesiyle birlikte Anadolu'nun Avrupa ile ticaret ba�lant�s� olan ilk ve tek noktas� ve tek ihracat liman� olan �zmir'e, bir �ok ki�inin "R�ht�m yap�lmas�n�n �art oldu�unu" d���nd��� bir s�rada John Charuaud, Alfred Barker ve Georges Quaracino adlar�ndaki �� �ngiliz t�ccar bu i� i�in kendi aralar�nda bir �irket kurar ve r�ht�m yap�m� i�in valilik makam�na yaz�yla ba�vuruda bulunur.

1865 y�l�ndaki bu giri�imin en �nemli �zellikleri:

- R�ht�m�n K��la'dan (Konak) �zmir - Ayd�n demiryolu hatt�n�n ba�lang�c�na kadar (Punta/Alsancak) d�z bir �izgi olarak uzanacak olmas�;
- R�ht�m i�in -ortalama- y�z ar��n geni�li�inde (yakla��k 76 metre) bir alan�n doldurulacak olmas� ve �retilecek olan arazi �zerinde in�aat yapmak yetkisinin �irkete b�rak�lmas�;
- �mtiyaz d�nemi boyunca r�ht�m vergisinin �irket taraf�ndan toplanmas� ve bu d�nem sonunda r�ht�m ve �zerindeki tesislerin bedelsiz olarak Osmanl� Devleti'ne b�rak�lacak olmas�d�r.
Bu giri�imin Osmanl� �mparatorlu�u'nda g�n�m�z�n "yap-i�let-devret" modeline uygun (belki de ilk) �rnek oldu�unu s�yleyebiliriz.

S�z konusu giri�im s�ras�nda Ayd�n (�zmir) Valili�i g�revinde Ra�id Pa�a3 bulunmaktad�r. Konu ile ilgili olarak �stanbul ile yap�lan yaz��malar birka� y�l s�rer. Bu arada valilik g�revine Mehmed Sabri Pa�a atan�r. �zellikle �zmir K�rfezi k�y�lar�n�n b�y�k bir b�l�m�n�n Bezm-i lem Valide Sultan Vakf�'na ba�l� bulunmas�, yaz��malar�n �nemli bir k�sm�n�n Valilik, Saray ve Evkaf Nezareti (Vak�flar Bakanl���) aras�nda s�rd�r�lmesine neden olur. Bu arada Meclis-i V�l� Riyasetinden4 Ayd�n Valili�i'ne gelen bir yaz�yla "K�y�da eml�ki bulunanlar�n r�ht�m yap�m�na raz� olup olmad�klar�n�n iyice ara�t�r�lmas�" istenir. Bunun �zerine konuyu ara�t�ran ve bunlar� tutanakla saptayan Valilik "Eml�k sahiplerinin �o�unun r�ht�m yap�m�na ve denizin doldurulmas�na raz� oldu�unu"5 �stanbul'a bildirir. Bu arada bir ba�ka sorun da ��z�mlenir: R�ht�m hatt�n�n d�z bir �izgi halinde yap�lmas� durumunda, denizin, k�y�daki baz� noktalardan �� y�z ar��n (yakla��k 227 metre) uzakl��a kadar doldurulmas�6 gerekmektedir. ��yeri sahipleri de "Bu kadar geni� bir alan� kendi olanaklar� ile dolduramayacaklar�, �irketin doldurmas� durumunda ise paylar�na d��ecek bedeli �deyemeyeceklerini" belirtirler. Valilik, �irket vekili Monsieur Barkir ile g�r��erek r�ht�m�n
"Mevcut k�y�ya paralel do�rultularda a��lar yaparak" doldurulmas�n� kabul ettirir. Bu geli�menin sonucunda �nce �ura-y� Devletin onay�, ard�ndan Padi�ah�n iradesi ile konu kesinle�ir ve s�z konusu �irket ile hemen bir s�zle�me yap�l�r. 27 Kas�m 1867 tarihli bu s�zle�meye g�re; "�irket, r�ht�m �zerinde izni ald��� tarihten itibaren otuz y�l imtiyaz sahibidir. Doldurma i�lemi �irket taraf�ndan yap�lacak ve elde edilecek olan arazi toptan ya da par�a par�a olarak yine �irket taraf�ndan sat�labilecektir. Ancak bu i�lemler y�r�rl�kteki yasalara uygun olacakt�r. Devlete �irket taraf�ndan �denmesi gereken bedeller, hi�bir masraf d���lmeksizin t�m gelir �zerinden hesaplanarak �denecektir. Osmanl� sava� gemileri ile Osmanl�'n�n dost ve m�ttefiki �lkelerin sava� gemileri de �irkete �denecek r�ht�m vergisinden muaf tutulacaklard�r. Sonraki y�llarda r�ht�m�n geni�letilmesi ya da b�y�t�lmesi s�z konusu olur ise �ncelik �irkete tan�nacakt�r. R�ht�mdan g�mr�ks�z olarak mal giri�-��k��� kesinlikle yap�lmayacakt�r. R�ht�m 25 ar��n (yakla��k 19 metre) geni�li�inde olacakt�r. R�ht�m yap�m� en ge� be� y�lda tamamlanacakt�r. R�ht�m �zerinde ya da r�ht�ma ��kan sokaklarda halk�n g�venlikle gidip gelmesi ve d�zenin sa�lanmas� i�in gerekli parmakl�k veya korkuluklar �irket taraf�ndan yapt�r�lacakt�r. Sahilde bulunan binalar�n sahipleri, yap�lacak r�ht�m ile aralar�nda kalan arsalar� bedeli kar��l���nda �irketten sat�n alabileceklerdir. Uzunlu�u tahminen 4500 ar��n (yakla��k 3406 metre) olacak r�ht�m, olu�turaca�� k��eler itibariyle be� par�aya b�l�nm�� olarak in�a edilecektir. Bu b�l�mlerden ilki K��la'dan G�mr�k'e; ikincisi G�mr�k'ten �ngiltere Konsoloslu�u'na; ���nc�s� �ngiltere Konsoloslu�u'ndan Bellavista (G�ndo�du) burnuna; d�rd�nc�s� Bellavista burnundan Tuzla burnuna, be�incisi ise Tuzla burnundan Ayd�n demiryolu istasyonuna (g�n�m�zde Alsancak Gar�) kadar olacakt�r. Hem �irketin gereksinimi hem de dileyenlerin r�ht�m boyunca gidip gelmesini sa�lamak �zere bir tramvay hatt� da �irket taraf�ndan yapt�r�lacakt�r. Otuzuncu y�l�n sonunda r�ht�m, onar�m gereksinimi olmayacak bi�imde ve bedelsiz olarak devlete devredilecektir. R�ht�mdan gelip ge�en yolcularla bunlar�n ticar� olmayan e�yalar�ndan vergi al�nmayacakt�r. �irket, r�ht�m alan� i�inde kalan l���m a��zlar�n� denize kadar uzatacakt�r. �irket, r�ht�m yap�m� i�in gerekli in�aat malzemesi ve a�a�lar� devlet arazilerinden �cretsiz olarak alacak ve bunlar�n kolayl�kla nakledilebilmesi i�in Kar��yaka'ya kendi olanaklar�yla bir iskele yapacak ve bu iskele de imtiyaz d�neminin sonunda devlete devredilecektir. Yap�m i�lerini denetleyecek komiser devlet taraf�ndan atanacak, ancak maa�� �irket taraf�ndan �denecektir. �irket s�zle�me tarihinden sonra en ge� bir y�l i�inde r�ht�m in�aat�na ba�lam�� olacakt�r."

�mzalanan s�zle�me ile �irkete vergi toplama yetkisi verilmesi �ncelikle �ngiltere'nin itiraz�na neden olur. Osmanl� Devleti ile 1838 y�l�nda imzalad��� anla�ma ile yapt��� ticaret i�in vergi �deme konusunda ayr�cal�kl� bir konum edinen �ngiltere'nin, en �ok i� yapt��� Osmanl� liman�nda yeni bir vergi ile kar��la�mas� Londra'da rahats�zl�k yarat�r. Bu rahats�zl��� bir ba�ka konu da tamamlamaktad�r. R�ht�m s�zle�mesinin imzalanmas�ndan yedi y�l �nce �stanbul ile anla�ma yapan bir Frans�z �irketi Osmanl� karasular�ndaki t�m deniz fenerlerinin i�letme hakk�n� �stlenmi�tir. Bu �irket t�m gemilere indirimli �cret uygulad��� halde, bu kolayl�ktan yaln�zca �ngiliz gemilerini yararland�rmamaktad�r. �ngiliz ticaret �evreleri �zmir'deki �irketin gelece�ine fazla g�venmemekte ve r�ht�m imtiyaz�n�n s�z� ge�en Frans�z �irketince elde edilebilece�ini d���nmektedirler. B�yle bir durum �ngiliz gemileri i�in hi� de iyi sonu� getirmeyecektir. Sonu�ta �stanbul h�k�metine bask� ba�lar. Zaman�n Hariciye Naz�r� (D��i�leri Bakan�) Fuat Pa�a, �ngilizleri tatmin edecek bir tak�m �neriler sunarsa da sonu� alamaz. �te yandan imtiyaz sahibi �� ortak 2.500.000 Frans�z Frank� sermayeli anonim �irket kurarlar (�zmir R�ht�m �irketi) ve �irket yasalla�m�� olur. R�ht�m�n yap�m� i�i de konu �zerinde deneyimli olan Frans�z Dussaud et Fr�res firmas�na verilir. Ancak �irket hisselerinin b�y�k bir b�l�m�n�n sat��a sunuldu�u �ngiliz borsas�ndaki sat��lar pek de iyi gitmez. Bask�lar kar��s�nda bunalan �stanbul, bu kez �irkete bask� yapmaya ba�lar ve r�ht�m�n bir b�l�m�nde in�aat yap�lmay�p bu k�y� �eridinin a��k b�rak�lmas�n� �nerir. B�yle bir s�z �ngilizlere zaten �nceden verilmi�tir. R�ht�m yap�lacak k�y�n�n en problemli yerinde b�yle bir b�l�m�n a��k b�rak�lmas� asl�nda �irketin de i�ine gelir ve neredeyse bir y�l tamamlanmak �zereyken 29 Ekim 1868 tarihinde "Ek s�zle�me" yap�l�r. Bu s�zle�meye g�re "G�mr�k �n�ndeki 100 ar��nl�k (yakla��k 76 metre) yere �imdilik r�ht�m yap�lmayacakt�r. Buradan giren-��kan mallardan r�ht�m vergisi al�nmayacak, ancak bunlar kaydedilecektir. Her y�l�n sonunda devletle yap�lacak k�r-zarar hesapla�mas�nda dengenin taraflardan birinin aleyhine bozulmas� halinde dikkate al�nacakt�r."

Aradan �ok ge�meden �ngilizlerin korktuklar� ba�lar�na gelir ve bir Frans�z in�aat �irketiyle 6.000.000 Frans�z Frank� kar��l���nda anla�an �� �ngiliz t�ccar, y�zde on olarak belirlenen pe�inat� bile �deyemeyince, in�aat �irketi Osmanl� Devletinin de izniyle 6 may�s 1869 tarihinde imtiyaz �irketini sat�n al�r ve anla�malara tamamen sad�k kalarak h�zla r�ht�m yap�m�na ba�lar. G�mr�k �n�ndeki b�l�m d���nda kalan d�rt b�l�m bir tak�m gecikmeler ve aksakl�klardan sonra ancak 1876 y�l�nda tamamlanarak hizmete girer. Be�inci b�l�m�n tamamlanmas� i�in �irketin �stanbul'daki vekili Charle Lousbiane 1877 y�l�nda ba�vuruda bulunur. Uzun yaz��malardan sonra ��kan irade ile "R�ht�m Anla�mas�na Ek �kinci Anla�ma" taraflar aras�nda imzalan�r. Bu anla�mayla imtiyaz s�resi 1912 y�l�na kadar uzat�l�r. Yine bu anla�maya g�re: "�irket, G�mr�k'ten Tuzla burnuna kadar olan b�l�mde r�ht�ma paralel bir cadde (g�n�m�zdeki �kinci Kordon) ve bu caddeden ge�en sokaklar ile kald�r�mlar�n� yapacakt�r. Bu sokaklar d�zeltilmi� ve k��eli ta�larla i�lenmi� olacakt�r. �irket s�z konusu caddeyi H�k�met kona��n�n biti�i�ine kadar uzatarak d�zenleyecektir." Bu ikinci ek anla�ma ile mendirek i�indeki g�mr�k binas�, bal�k hali, karantina binas�, posta binas� ve fenerler gibi yap�lar�n da �irket taraf�ndan yap�m� sa�lan�r.

R�ht�m�n g�mr�k �n�ndeki k�sm�n�n da tamamlanmas�yla birlikte �ngilizler (dolay�s�yla da �stanbul h�k�meti) i�in sanc�l� d�nem yeniden ba�lar. Anla�ma ile uygulanan tarifeye g�re r�ht�m vergisini y�kseltemeyen ancak diledi�i zaman indirimde bulunabilen Frans�z �irketi, �ngiliz gemileri ile gelen mallara tam tarife uygularken, Frans�z ve Alman gemileri ile gelen mallara %50 indirim uygular. Bu nedenle �ehirdeki �ngiliz kolonisi ve Londra'n�n bask�s� �irketi fazla etkilemez ve �ngiliz gemilerine herhangi bir indirim yap�lmaz. �aresiz kalan Osmanl� devleti, anla�maya g�re kendisine kalan ve �ehrin gereksinimlerinde kullan�lmak �zere �zmir Belediyesi'ne b�rak�lan %12'lik paydan fedak�rl�kta bulunmak zorunda kal�r. Bu arada 31 Temmuz 1883 tarihinde yap�lan bir ek anla�ma ile "�irketin t�m ki�i ve kurumlarla, gemilere farkl� tarife uygulayamayaca��" ko�ulu getirilir. S�z konusu ek anla�maya g�re ise: "�irket Kar��yaka halk�n�n ellerinde g�t�rece�i sebze ile k�mes hayvanlar�ndan r�ht�m �creti almayacakt�r. E�ya y�kleme ve bo�altma i�in di�er �irketler ya da ki�iler taraf�ndan k���k vapur, mavna ya da duba i�letilmesine �irket engel olmayacakt�r."

���nc� ek anla�madan sonra �ngiliz gemileri ile gelen mallara farkl� �cret uygulayamayan �irket, bu kez yeni bir engellemeye ba�vurur ve s�z konusu gemilerle gelen mallar� y�klendikleri mavnalar�n �zerinde uzun s�re bekletmeye ba�lar. Ortal�k yeniden kar���r ve �ngiliz t�ccarlar son �are olarak birle�erek �irketi sat�n almaya kalkarlar. Ancak "Eldeki anla�maya uymad���" gerek�esi ise �stanbul, bu sat�n alma �nerisini geri �evirir. �irket sahibi Elie Dussaud, 1885 y�l�nda �irketi Osmanl� Devleti'ne satmaya karar verir. Ancak sat�� bedelinin Hazine-i Hassa taraf�ndan �denmesi de olanaks�zd�r. Ortaya at�lan bir ka� de�i�ik �neri de ��z�me ula�amaz. Uzun g�r��meler sonunda imtiyaz�n Frans�z �irketinde kalmas� kararla�t�r�l�r ve 18 May�s 1891 tarihinde d�rd�nc� ek anla�ma imzalan�r. Bu anla�maya g�re: "�mtiyaz s�resi -40 y�l daha eklenerek- 1952 y�l� sonuna kadar uzat�l�r. Buna kar��l�k �irket taraf�ndan yapt�r�lacak olan petrol ve ispirto depolar� yine �irket�e i�letilecektir. �irket ba�kalar�yla ortakl�k kuramayacak ya da �irketi satamayacakt�r. H�k�met 1912 y�l�n�n sonundan itibaren diledi�i zaman imtiyaz� sat�n alabilecektir. R�ht�m vergisinin toplam�n�n 20.000 Frans�z Frank�n�n �st�ne ��kt��� y�llarda daha �nceleri %12 pay alan devlet, net k�r�n %50'sini almaya ba�layacakt�r." 1867 tarihli s�zle�mede bulunan ilgili madde uyar�nca R�ht�m �zerinde tramvay hatt� yapma ve i�letme izninin �irkete verildi�inden yukar�da s�z etmi�tik. �irket 1880 y�l�nda R�ht�m�n tamamlanmas�ndan hemen sonra hatt� in�a ederek hizmete sokar. 1891 y�l�nda imzalanan "Ek S�zle�me" ile de bu hat demiryolu standard�na d�n��t�r�l�r. B�ylelikle sabah saatlerinden gece yar�s�na kadar tramvaylarla yolcu ta��nan yakla��k 3500 metre uzunlu�undaki bu hatta, gece yar�s�ndan sonra lokomotifle y�k ta��n�r ve G�mr�k'te bulunan depolarla, Punta'daki Ayd�n demiryolu istasyonu aras�nda da ba�lant� sa�lanm�� olur. Kordon tramvay� ad�yla bilinen bu hattaki arabalarda ba�lang��ta M�sl�man kad�nlar i�in bulunmayan perdeli b�lmeler 1899 y�l�ndan itibaren g�r�l�r.

�zmir'de ikinci hat olarak 1883 y�l�nda �al��maya ba�layan Konak - Kokaryal� (daha sonralar� Re�adiye, g�n�m�zde G�zelyal�) tramvay�n� g�r�r�z. 1889 y�l�nda "S�zle�me ko�ullar�ndan baz�lar�na uyulmamas� nedeniyle" y�netimine zaman�n h�k�meti taraf�ndan el konulan ve halk aras�nda "G�ztepe tramvay�" olarak s�ylenen hat bir zaman �zmir Belediyesi taraf�ndan i�letildikten sonra, imtiyaz hakk� 1890 y�l�nda �stanbul t�ccar�ndan Ni�an Haren� Efendi'ye devredilir. 1900 y�l�nda Anonim �irkete d�n��en G�ztepe tramvay� y�netimi 1908 y�l�nda Bel�ikal�lara ge�er.

XX. y�zy�l�n ba�lar�nda s�z konusu tramvay hatt�n�n Punta'da son bulmay�p, daha ilerideki Paral� K�pr�'ye kadar uzat�lmas� d���ncesi do�ar. S�z konusu k�pr�; 1861 y�l�nda hizmete giren ve g�n�m�zde bir b�l�m� "A�a�l� Yol" olarak bilinen, �zmir Metrosu'nun Stadyum �stasyonu ile Ege �niversitesi Kamp�s� aras�nda ve g�n�m�zdeki ad� "�niversite Caddesi" olan cadde �zerinde, Meles �ay�' n�n ge�ildi�i k�pr�d�r. G�n�m�zdeki Ankara Caddesi a��lmadan �nce Bornova yolu olarak kullan�lan ve 1861 y�l�nda sat�lan hisse senetlerinin geliri ile yap�lan bu yol halk aras�nda "Eski �zmir Yolu" ad�yla da bilinmektedir. �zmir'de yap�lan "�ose" yollar�n ilki olan bu yol "A�a�l� Yol" ad�n�, yap�mc�s� M�sy� Fischer'in, 5100 metre uzunlu�undaki yolun iki yan�na dikti�i a�a�lardan al�r. Yolun sahibi olan kumpanya, yolun ba�lang�� noktas� say�lan, Halkap�nar civar�ndaki k�pr� giri�inde yolu kullanan hayvan ve arabalardan �cret ald��� i�in, yol �lkemizin ilk "paral�" yolu olur, k�pr�n�n ad� da "Paral� K�pr�" olarak kal�r. Bu ad, sonralar� yak�n b�lge i�in de kullan�l�r olur. 1885 y�l�nda �zmir Belediyesi'ne devredilen k�pr�, 1902 y�l�nda yap�lan a��k artt�rma ile bir y�ll���na Giritli Abdurrahman Efendi'ye kiralanm��t�r.

B�ylece bir yandan Bornova ba�lant�s�n�n geli�tirilmesi, �te yandan da Kasaba demiryolu hatt� ile bulu�ulabilmesi i�in �zmir Belediyesi taraf�ndan Aime Tissot'ya yapt�r�lan s�z konusu tramvay hatt� 13 A�ustos 1903 tarihinde hizmete girer. Hatt�n i�letme hakk�, a��l��la birlikte Kordon Tramvay �irketi'ne verilir.

Osmanl� devletinin �st �ste girdi�i sava�lar ve i� kar���kl�klarla olduk�a y�pranmas� ve otoritesini yitirmesi nedeniyle �zmir R�ht�m �irketi, y�zy�l�m�z�n ba��ndan itibaren anla�ma maddelerini diledi�i gibi uygulamaya ba�lar. Diledi�i gibi vergi alan �irket g�mr�k tarifesini s�rekli artt�r�rken, r�ht�m ve tesislerin bak�m ve onar�mlar�n� da yapmaz. Bununla da kalmayan �irket �zmir'in i�gali s�ras�nda iki kat� artt�rd��� tarifeden kazand���n� Yunan Devleti ile payla��r. Bu olaylar kurtulu�tan sonra da s�rer. Yerel bas�n ile �irket ve �irketin hem orta�� hem de m�d�r� olan E. Guiffray aras�ndaki tart��ma olduk�a �iddetlenir ve i� mahkemelerde a��lan hakaret davalar�na kadar uzar. Sonu�ta olaya Ankara el koyar ve Osmanl�'dan kalma bu t�r kurumlar�n tamam�n� birer birer ortadan kald�ran T�rkiye Cumhuriyeti Devleti, 12 Haziran 1933 tarih ve 2309 say�l� "�zmir R�ht�m �irketinin �mtiyaz� �le Tesisat�n�n Sat�n Al�nmas�na Dair Kanun" ile r�ht�m, liman, tramvay ve bunlara ait menkul ve gayri menkullerin tamam�n� devir ve sat�n al�r.

�imdi �zmir R�ht�m� ile ilgili s�yle�imize k���k bir ara verip, ilginizi �ekecek bir soru a�al�m:

As�l ad� Ahmet �efik olan Midhat Pa�a'n�n �zmir R�ht�m� ya da �imdiki ad�yla Kordon'da arsa sahibi oldu�unu biliyor muydunuz? San�r�m �o�unuzun yan�t� "Hay�r!" O halde bize de aktarmak d���yor.

Osmanl� devlet d�zeninde �nemli reformlar yapm�� olan Midhat Pa�a 1880 y�l�n�n A�ustos ay�nda Ayd�n Valili�ine atanarak �zmir'e gelir ve adeta harabeye d�nm�� bir �ehirle kar��la��r. ��nk� 29 Temmuz 1880 g�n� meydana gelen olduk�a �iddetli bir yer sars�nt�s� �zmir'de b�y�k zarara yol a�m��t�r. Bu arada �zellikle Rum e�k�yan�n ya�ma ve soygun olaylar� alm�� y�r�m��t�r. Midhat Pa�a g�reve ba�lad���n�n ikinci g�n� kendisine sunulan bir belgeyi okuyunca adeta ��lg�na d�ner: "Her kim, gece soka�a ��kt���nda �zerinde en az on mecidiye ak�e ya da g�m�� ve alt�n saat benzeri �ey bulundurmaz ise, soyulduktan sonra hakaret edilecek ve d�v�lecektir." Hemen harekete ge�en Pa�a, yaln�zca Konak meydan�nda haydut ast�rtmakla kalmaz, k�sa zaman i�inde �zmir'de polis ve jandarma te�kil�t�n�n kurulmas�n� da sa�lar.

Midhat Pa�a, �zmir'in imar� i�in de olduk�a �aba harcar. O y�llarda bir tek cadde bulunmayan �ehirde, �� Ege'den demiryolu ile Basmane'ye getirilen tar�m �r�nleri ve di�er ticar� e�ya R�ht�m'da bulunan gemilere �ok dar sokaklardan, �stelik e�ek ya da develerle ta��nmaktad�r. Bu nedenle Midhat Pa�a, ilki Basmane Gar�'ndan K��la'ya; ikincisi de K��la'dan G�ztepe'ye iki b�y�k caddenin a��lmas�n� �stanbul'a kabul ettirir. Bab-��li �ok ge�meden bu i�ten vazge�erse de Midhat Pa�a G�ztepe'ye giden yolun bir k�sm�n� a�m��t�r bile.

Bu arada �zmir R�ht�m�, Pasaport �skelesi civar�ndaki bir b�l�m� d���nda 1876 y�l�nda tamamlanm��t�r. Yap�mc� �irket, doldurularak kazan�lan arsalar� par�a par�a satmaktad�r. Midhat Pa�a bu sat�� i�iyle ilgilenir ve sonraki y�llarda b�y�k de�er kazanaca��n� d���nd��� arsalar�n T�rk t�ccarlar taraf�ndan da sat�n al�nmas�n� ister.
Ancak �nerisi bekledi�i ilgiyi g�rmez. ��nk� T�rk t�ccarlar o d�nemlerde in�aat yat�r�mlar�na fazla �nem vermemekte, �stelik s�z konusu alan�n de�er kazanaca��n� da kabul etmemektedirler. Midhat Pa�a bu yanl�� d���ncenin �n�ne ge�mek i�in �ehrin �nde gelen zenginlerini makam�na davet ederek konu�ur. T�rk t�ccarlara �rnek olmak i�in de k�sa bir zaman sonra arsalardan birini kendisi sat�n al�r. Ancak Midhat Pa�a'n�n arsaya b�y�k bir yap� konduracak kadar paras� yoktur, ayr�ca ba�� �stanbul'la iyice derttedir. Nitekim 17 May�s 1881 gecesi "Padi�ah Abd�laziz'in �ld�r�lmesinden sorumlu oldu�u" gerek�esiyle tutuklanmak istenen Midhat Pa�a verdi�i ani bir kararla Frans�z Konsoloslu�u'na s���n�r. Daha sonra zaman�n Adliye Naz�r� �zmir'e gelerek Pa�ay� konsolosluk binas�ndan alarak �stanbul'a g�t�r�r ve �zmir'i bir daha hi� g�remeyecek olan Midhat Pa�a s�rg�n gitti�i Taif'te �ld�r�l�r.

Pa�an�n "�zmir'de s�rg�n"e mahk�m edilen ailesi vali kona��ndan kovulurcas�na ��kart�l�r ve e�yalar� pencerelerden at�l�r. E�leri, �ocuklar� ve yard�mc�lar� peri�an olur. Kendilerine bir ev buluncaya kadar �ad�rda ya�amak zorunda kal�rlar. Midhat Pa�a'n�n arsas� uzun y�llar �zerinde kurulan baraka benzeri k���k yap�larla kullan�l�r. Ancak 1908 y�l�nda Me�rutiyet'in il�n�ndan sonra yabanc� bir �irket g�n�m�zdeki "yap, i�let, devret" y�ntemi gibi bir sistemle arsaya talip olur ve "25 y�l kulland�ktan sonra aileye devretmek" ko�ulu ile Pa�an�n arsas�na bina yapmak i�in ruhsat al�r ve "Midhat Pa�a Ferhanesi"ni in�a eder. "Ferhane" ya da ba�ka bir deyi�le "Berhane"; ortas�ndaki avlunun iki yan�nda �ok say�da d�kk�n bulunan b�y�k binalara denmektedir ve �zmir'de bunlardan �ok say�da vard�r. Midhat Pa�a'n�n b�y�k e�i Naime Han�m �zmir'in i�galinden bir y�l �nce vefat eder ve s�z konusu bina da 1922'deki b�y�k yang�nda tamamen yanarak tarihe kar���r.
S�z �zmir r�ht�m�ndan a��lm��ken, buran�n Kar��yaka ile ilgisinden s�z etmeden de ge�emeyiz. ��nk� ad�na bu g�n Kordon dedi�imiz �zmir r�ht�m�, tamamen Kar��yaka'n�n ta�� topra�� ile in�a edilir ve bu yap�m i�in de Kar��yaka'da bilinen ilk iskelenin de yap�m�na neden olur.

Yukar�da s�z�n� etti�imiz ve Osmanl� Devleti ile �zmir R�ht�m �irketi yetkilileri taraf�ndan kar��l�kl� olarak imzalanan "�mtiyaz �artnamesi"nde bulunan yirmi be� maddeden bu konu ile ilgili olarak en �nemlisi 19. maddedir. Bu maddeye g�re r�ht�m� yapan �irket, s�z konusu yap�m i�in gerekli g�rd��� a�a�, ta�, tu�la, toprak ve di�er malzemeyi devlet arazisinden bedelsiz olarak alacakt�r. Bu gibi gerekli yap�m malzemelerini ��karmak i�in Kar��yaka'ya bir iskele yapacak olan �irket, bu iskeleyi i�in sonunda devlete ba���layacakt�r. Yukar�da say�lan malzemenin al�naca�� araziler �ah�s mal� ise, sahiplerinin raz� edilmesi de �irkete ait olacakt�r.

��te bu madde gere�i denizin doldurulmas� i�in gerekli t�m malzeme Kar��yaka'dan getirilir. Bu malzemenin yan� s�ra yine r�ht�m in�aat�nda kullan�lan ah�ap kaz�klar i�in gerekli a�a�lar da Yamanlar ormanlar�ndan kesilerek bu iskelede bekleyen teknelere aktar�l�r. Bu nedenle g�n�m�zdeki Kemalpa�a Caddesi'nin tam kar��s�ndaki noktaya yap�lm�� olan iskele, Kar��yaka'ya bildi�imiz anlamda tarihte yap�lan ilk iskeledir. K�saca, belli tonaja kadar her t�r teknenin ba�lanabilece�i boyutlarda, iskele gibi bir iskeledir. G�n�m�ze kadar birka� kez yap�lan Kar��yaka �skelesi hep bu noktada ya da biraz yan�nda yap�lm��t�r. 120 y�l kadar �nce ilk iskele yap�ld���nda Kar��yaka, birka� evlik �ok k���k bir k�yd�r. Bu k�y i�te bu iskelenin konumuna g�re geli�ir, b�y�r ve iskele meydan� Kar��yaka'n�n bir anlamda merkez noktas� olur. ��te bu iskeleden y�llarca ta��nan malzeme ile �zmir r�ht�m� tamamlan�r ve g�n�m�z�n �zmir Kordonu varl���n� bir anlamda Kar��yaka'n�n ta��na topra��na bor�lu olur.

S�z�n� etti�imiz ve tamamen ah�ap olan Kar��yaka �skelesi, daha sonralar� k�rfezde yolcu vapurlar� �al��t�r�lmaya ba�lad���nda, eklenen ah�ap bir salonla yolcu iskelesi haline d�n��t�r�l�r. Bu iskele 1906 y�l�nda havagaz� ile ayd�nlat�lmaya ba�lar. �ki y�l sonraki bir ayaklanmada yak�l�r ve adeta yeniden in�a edilircesine onar�mdan ge�er. K�rfez ula��m tarihinin g�n�m�ze de�in gelmi� ge�mi� en b�y�k deniz kazas� sonucu geli�en olaylar s�ras�nda ger�ekle�en ayaklanma ve bu yak�lma olay�n�n ayr�nt�lar�ndan ilerideki sat�rlarda ayr�ca s�z edece�iz.

S�z Kar��yaka'dan a��lm�� iken 1910'lu y�llar�n Kar��yaka's�nda -Bayrakl� hari�- biri Donanmac� Mahallesi sahilinde, di�eri ise Papaz'da iki iskele daha oldu�unu ayr�ca ekleyebiliriz. Ancak yeri gelmi�ken Kar��yaka �skelesi'nin tarih i�inde ya�ad��� �nemli bir olaydan da s�z etmek gerekir. 15 May�s 1919 g�n�, i�gal ba�lad��� zaman k�rfeze giren Yunan sava� gemilerini seyretmek ve ba��r�p alk��lamak i�in binlerce Rum ve di�er bir k�s�m az�nl�k �zmirliler Kordon'a istif istif y���l�r. �ehirdeki ikinci b�y�k grup kar��lay�c� ise Kar��yaka'dad�r. ��nk� �zmirli Rumlar�n yo�un olarak bulunduklar� yerlerin ba��nda gelmektedir Kar��yaka. G�n�m�zde Kar��yaka �ar��s�n�n giri�inde hemen solda yer alan "06 Pasta F�r�n�" binas�, o g�nlerde de f�r�nd�r ve sahibi Etniki Eteryac� bir Rum'dur. Bu adam�n �nderli�indeki azg�n Rumlar daha g�n�n ilk ���klar�yla birlikte Kar��yaka yal�s�nda toplanmaya ba�lar ve iskeleye de ��karlar. Ancak ��r�meye ba�lam�� zay�f ayaklar� �st�ne o kadar �ok insan y���lan iskele o a��rl��a dayanamaz ve birden ��ker. Bu olayda y�zden fazla Rum ya�am�n� yitirir. Dolay�s�yla bir anlamda "Rumlar� �zmir'de denize ilk kez Kar��yaka �skelesi d�ker."

1926 y�l�na gelindi�inde ise Kar��yaka �skelesi'nden k�rfezdeki hemen t�m iskelelere aktarmas�z do�rudan sefer yap�ld��� g�r�l�r. Bu y�l i�inde, ��le paydosu nedeniyle bile Kar��yaka'ya vapur gidip gelmektedir. Ayn� y�l Kar��yaka - Re�adiye (G�zelyal�) hatt�nda da d�zenli ve aktarmas�z vapur seferleri ba�lar. Bu iskelenin ge�irdi�i say�s�z k���k onar�mdan sonra art�k elle tutulur yeri kalmay�nca, Liman ve K�rfez �nhisar� Anonim �irketi yeni bir iskele yapt�rtmaya karar verir. K�rfezdeki vapur seferlerinin de i�letmecisi olan bu �irket 1934 y�l�nda haz�rlatt��� projeyi k�sa zamanda ger�ekle�tirir. Otuz bin liraya mal olan bu iskele �zmir k�rfezindeki ilk betonarme iskeledir.

Eski Kar��yaka'y� ve sahili ile iskelesini anlatm��ken �zmir'in ���nc� tramvay hatt� olan Kar��yaka tramvaylar�ndan da s�z etmemiz gerekmektedir. ��nk� bu tramvaylar uzun y�llar boyunca seferlerini vapur ve tren seferlerine g�re ayarlam��lard�r.

Kar��yaka tramvay� �zmir Belediyesi taraf�ndan, G�ztepe tramvay m�d�r� Agop Haren� Efendi'ye 480000 kuru�a yapt�r�l�r. 1906 y�l�nda hizmete giren tramvay merkez iskele olmak �zere �� hattan olu�maktad�r. Bu hatlardan birincisi �imdiki Kemalpa�a Caddesi �zerinden tren istasyonu ve Osman Pa�a Camii duraklar�na u�rayarak So�ukkuyu'ya, ikincisi Osmanzade �zerinden Papaz (Bostanl�) �skelesi'ne, ���nc�s� ise bir s�re sahilden, daha sonra tramvay caddesinden Alaybey'e ve Nald�ken'e uzanmaktad�r. Kar��yaka tramvay�n�n toplam ray uzunlu�u 5750 metredir. Dar hatl� olarak yap�l�r. Bu nedenle tramvay arabalar� s�k s�k raydan ��kar.

17 Haziran 1906 Pazar g�n� So�ukkuyu hatt� kesin kabul, di�er ikisi ise ge�ici kabul ile teslim al�n�r. Osmanzade �skelesi'ne kadar i�letilmekte olan ikinci hat 1907 Haziran ay�nda, Penetti k��k�, �plik�izade k��k�, Re�adiye giri�i ve Osmanzade duraklar�na u�rayacak �ekilde Papaz'a kadar uzat�l�r.

Kar��yaka'da tramvay �al��t�r�lmas� ile bu tarihe kadar �skele - So�ukkuyu aras�nda seferler yapan omnib�sler kald�r�l�r. G�n�m�zdeki otob�slerin atas� olarak kabul edebilece�imiz bu hattaki omnib�sler, 1901 y�l� Mart ay�nda o d�nemlerin tan�nm�� ki�ilerinden kitap�� Ahmet Sabri efendi taraf�ndan i�letilmektedir. Yolculardan �cret olarak 2 metelik (20 para ya da ba�ka bir deyi�le yar�m kuru�) al�nan omnib�slerde M�sl�man kad�nlar i�in perdeyle ayr�lm�� �zel bir b�lme de bulunmaktad�r.

Kar��yaka tramvay�n� ilk y�llarda Bel�ikal�lar �al��t�rmaktad�r. Bu d�nemde vagonlar tek atla �ekilmektedir. Seferler Hamidiye Vapur �irketi'nin Kar��yaka, Osmanzade ve Alaybeyi iskelelerine geli� saatleri ile Kar��yaka'ya i�leyen trenlerin hareket saatlerine g�re �al��maktad�r.

1908 y�l�nda personel olarak �� kontrol memuru, sekiz bilet�i ve sekiz s�r�c� �al��maktad�r. Yine bu y�l alt� tanesi a��k (yazl�k), alt� tanesi kapal� olmak �zere on iki tramvay arabas� vard�r. Yolcu �creti 2 meteliktir (20 para). Ancak Osmanzade-Papaz k�y� aras� �creti 1 meteliktir. Tramvayda 3-12 ya� aras� �ocuklar ile askerlerden yar�m �cret al�nmaktad�r.

Cumhuriyet d�neminde kara ula��m�n�n h�zla geli�mesi ve hatt�n elektrikli hale getirilememesi nedeniyle Kar��yaka tramvay� gittik�e k�hnele�meye ba�lar. Kald�r�ld��� zaman d�nyadaki son iki �� atl� tramvaydan biri durumunda olan Kar��yaka tramvay�nda kald�r�lmadan �nceki son bir y�l i�inde 763.172 yolcu ta��n�r.

1930'lar�n ba��ndan itibaren �e�itli olumsuzluklardan hem yolcular�n yak�nmalar� hem de �zmir bas�n�nda yo�un olarak yer almaya ba�layan tramvay kar��t� yaz�lar artar. Sonunda �zmir Belediye Meclisi 1 Ekim 1939 tarihli toplant�s�nda Kar��yaka tramvay�n�n a�amal� olarak kald�r�lmas�n� kararla�t�r�r. Hemen ard�ndan da So�ukkuyu hatt�n�n raylar� s�k�l�r, cadde parke ta�la d��enir ve Mare�al Voro�ilof'un arma�an� olarak �zmir Belediyesi'ne ba���lanan otob�s burada �al��maya ba�lar. S�z�n� etti�imiz Kar��yaka-So�ukkuyu hatt� Kar��yaka ula��m tarihindeki ilk belediye otob�s hatt�d�r. K�sa zamanda kalan iki tramvay hatt� da kald�r�l�r ve Kar��yaka tramvay� tarih i�indeki yerini al�r.

Tango d�neminin bir �ark� g�zelli�indeki tramvaylar� zaman� gelir ve tarih olur. Hem beton bloklar�n hem de insanlar�n �st �ste y���ld��� b�y�k yerle�im yerlerinin h�z�na ve kalabal�kl���na ayak uyduramayan tramvay ge�mi�e kar���p gider. Kalsayd�, g�n�m�z s�r�c�lerinin k�rm�z� ���kta bile beklemeye sabr� olmayan bir d�zende binlerce arac�n aras�nda ne yapacakt�? Galiba, bu t�r �eylerin (nostaljik �rnekler d���nda) an�lar�m�zda ya�amas� daha g�zel oluyor.

Kar��yaka ula��m�n�n merkezi olan iskeleye uzun zaman vapur seferlerine uyan zaman dilimlerinde �al��an tramvaylar i�in ikinci ula��m merkezi daha i�erilerde yer alan tren istasyonudur. Bu nedenle s�z biraz da demiryolu ula��m� �zerinde dola�s�n isteriz. Ger�i �zmir'de Alsancak Gar� ��k��l� ve imtiyaz� 1856 y�l�nda verilmi� "�zmir - Ayd�n Demiryolu" olarak bilinen ikinci bir hat daha vard�r ama konumuz k�rfez ula��m� oldu�u i�in biz burada yaln�zca Basmane Gar�'ndan ba�layan ve k�rfezi ku�atarak ge�en �zmir - Kasaba (Turgutlu) demiryolundan s�z edece�iz.

�zmir'den Turgutlu ya da o d�nemdeki ad�yla Kasaba'ya ula�acak 93 kilometrelik demiryolu hatt�n�n imtiyaz� 1863 y�l�nda Edward Price adl� bir �ngiliz'e verilir. Bu ki�inin bir y�l sonra bir �ngiliz �irketine devretti�i ve 25 Ekim 1865 tarihinde Manisa'ya kadar olan b�l�m�n�n yap�m�n�n tamamland��� bu hatt�n resmi a��l��� 20 Haziran 1866 g�n� yap�l�r. Yirmi sekiz y�l �irket taraf�ndan �al��t�r�lan hatt�n imtiyaz� 27 Temmuz 1894'te bu kez "�zmir Kasaba ve Temdidi Osmanl� Demiryolu �irketi" adl� bir Frans�z ortakl���na devredilir. �te yandan bu hatt�n yakla��k 8 kilometre uzunlu�undaki �zmir - Birun�bad (Bornova) eki 20 Temmuz 1865 tarihinde i�letmeye a��lm��t�r.

Kasaba hatt�n�n a��l���ndan ba�layarak Manisa postas�n� yapan trenler Kar��yaka'ya u�rar. �ok ge�meden yaln�z Kar��yaka i�in �zel seferler d�zenlenir. Ancak bu seferlerin ilgili m�d�rl�k�e 1889 Ekim ay�nda kald�r�lmas� Kar��yakal�lar�n tepkisine yol a�ar. Tepkiler �zerine o g�nk� ad� Nafia Nezareti olan zaman�n Bay�nd�rl�k Bakanl��� 1891 y�l� Ekim ay�nda seferlerin yeniden ba�lat�lmas�na karar verir.

O tarihe kadar aksak olarak y�r�t�len Kar��yaka seferlerinin d�zenli bir hale getirildi�i 1893 y�l�nda, yolculu�u 30 dakikada s�ren Kar��yaka hatt�n�n bilet bedelleri birinci mevki i�in 5 kuru�, ikinci mevki i�in 4 kuru�, ���nc� mevki i�in 3 kuru�tur. Bu mevkilerin gidi� - d�n�� bilet bedelleri ise s�ras�yla 8, 6 ve 5 kuru�tur.

1897'ye kadar g�nde 12 olan sefer say�s� bu tarihte 9'a indirilir. 6.25'te hareket eden ilk trene kar��l�k son sefer 18.50'dedir. Ayn� y�l�n Ekim ay�nda sefer say�s� bu kez 8'e indirilir.

21 A�ustos 1903'de �lkemizde ilk kez tren-tramvay ba�lant�l� kombine bilet uygulamas� Kar��yaka hatt�nda ba�lar. Bu hatta tek biletle Konak'tan tramvayla Punta Gar�'na, oradan trenle Kar��yaka'ya ve oradan da yine tramvayla Papaz ya da Tomazo'ya kadar ula��labilmektedir. B�y�k�ehir Belediyesi taraf�ndan g�n�m�zde uygulanmakta olan metro, otob�s, vapur entegrasyonunun ilk �rne�i budur. Cumhuriyet'ten sonra Basmane'den �i�li'ye kadar ula�an banliy� hatt�n�n devreye al�nmas�yla Kar��yaka ula��m�nda demiryolunun pay� olduk�a �nem kazan�r. �zellikle �i�li, �emikler, Yal�, Nergiz, Alaybey ve Bayrakl�'daki i��ileri �zmir'in sanayi b�lgesindeki fabrikalardaki i�lerine ta��yan trenler y�llarca �ok �nemli bir i�lev g�r�r.

Bu sat�rlar�n yaz�ld��� g�nlerde �zmir B�y�k�ehir Belediyesinin �zmir metrosunun ikinci etap projesinde ��yol - ��kuyular hatt� ile birlikte; mevcut demiryolu sistemini de uygun hale getirerek Alia�a - Menemen hatt�n� hizmete a�mak i�in �al��malar�n� s�rd�rmesi, k�rfezin XIX. y�zy�l�n sonundan XX. Y�zy�l'�n sonuna kadar egemenli�ini s�rd�ren vapur, tramvay ve tren ��l�s�nden sonra XXI. Y�zy�l'da yeni ser�ven olacak olan metro, otob�s, vapur s�ylemi ile an�laca��n�n m�jdesi olmu�tur.
S�z Kar��yaka �skelesi'nden a��lm��ken, konuyu ba�ta Kar��yaka olmak �zere �zmir K�rfezi'nde yap�lan deniz ula��m�ndan ve k�rfez vapurlar�na ba�lamak do�ru olacakt�r. XIX. y�zy�l'�n ikinci yar�s� ba��nda �zmir k�rfezinin G�ney y�n�ndeki k�y� �eridi bu g�ne oranla olduk�a i�eridedir. O d�nemlerde deniz, Hisar Camii �n�ndeki "Saman �skelesi" dedi�imiz b�lgeye kadar gelmektedir. Buraya "Kale i�i" ad� verilir. ��te bu Saman �skelesi'ne �ok say�da kay�k ya da yelkenli ba�l�d�r. Kar��yaka'ya ula��m bu kay�klarla yap�lmaktad�r.

1880 y�l�na gelindi�inde �ngiliz, Rus ya da Yunan band�ral� bir �ok k�hne teknenin hi�bir denetim olmadan keyfi sefer yapt�klar� g�r�l�r. �o�u, yandan �arkl� olan bu teknelere ra�men, halk�n �o�unlu�u yine de kay��� tercih etmektedir. Bir ka� y�l i�inde gerek gemilerde kullan�lan buhar teknolojisinin geli�tirilmesi, gerekse �ehrin hemen t�m k�y�lar�nda geli�me g�sterir olmas� �zmir K�rfezi'nde deniz ula��m�n� k�rl� bir i� haline getirir. �te yandan hem �stanbul hem de vilayet y�netimleri k�rfezdeki deniz ula��m�n�n bir imtiyaza ba�lanmas�n�n �art oldu�u g�r���ndedir. Derken bu i�i almaya istekli i� adamlar� art arda talepte bulunur. �zmir K�rfezi'nde vapur i�letme ayr�cal��� 1883 y�l�nda, aralar�nda U�ak�zade Sad�k Bey'in de bulundu�u istekli olan on be�e yak�n ba�vurudan, �zmirli i�adam� Yahya Hayati Efendiye (sonralar� "Pa�a" olarak an�l�r) verilir.

Yahya Hayati Efendi'nin bu i� i�in yapt��� 18 Mart 1883 tarihli ba�vuruda, kurmay� �nerdi�i anonim �irket hakk�nda �u taahh�tlerde bulundu�u g�r�l�r: "��kar�lacak olan hisse senetleri yaln�zca Osmanl� uyruklulara sat�lacak; K�rfezde bulunan iskelelere d�zenli vapur seferleri yap�lacak; �irket k�r�n�n %15'i yap�m� s�ren �zmir Mekteb-i Sultanisine verilecek;7 Vapur �creti devlet taraf�ndan haz�rlanacak tarife �zerinden tahsil edilecek ve vapur i�letilmesi gereken yerlerde yok ise iskeleler in�a edilecek." Bunlara kar��n �irket otuz y�l s�re ile �zmir K�rfez'inde vapur i�letme tekeline sahip olacakt�r. Daha sonralar� bu s�reye 33 ayl�k bir zaman daha eklenir.

Yahya Hayati Efendi'nin y�neticili�inde kurulan "�zmir Hamidiye Vapur �irketi" kurucular� aras�nda t�ccardan Balyozzade Matyos ve Karabet efendiler, �sayan Efendi, Arnavuto�lu Dimitri Efendi, Urlal� t�ccardan Eskinazi Erdit Efendi ve Kazanc�zade Haf�z Mehmet Efendi vard�r. �irketin ilk y�llardaki y�netim kurulundaki isimler aras�nda �nl� edebiyat�� Tokadizade �ekip Bey'in de iki y�l kadar bulundu�u bilinmektedir. Ad� ge�en �irketle yap�lan ayr�cal�k s�zle�mesinde belirtilen k�rfez iskeleleri ��yledir: Eski ve Yeni Fo�a, Alaybey, Osmanzade, Donanmac�, Kar��yaka, �zmir, Karata�, Islahhane, G�ztepe, Abdullah A�a �iftli�i, Kilizman, Urla ve Karaburun ile �zmir K�rfezi d���nda kalan �e�me Il�cas�.

Ba�lang��ta bu iskelelerden Fo�a, �e�me Il�cas�, Karaburun, Abdullah A�a �iftli�i ve Osmanzade d���ndaki iskelelerin yap�m�na hemen ge�ilir ve 14 Ocak 1884 tarihinde �� Y�netmeli�i y�r�rl��e giren �zmir Hamidiye Vapur �irketi 1884 y�l� �ubat ay�nda �al��malar�na ba�lar. �lk vapur �cretleri de bellidir. Buna g�re bir deniz mili ta��ma �creti birinci mevki 27 para ve ikinci mevki 20 parad�r. Yedi ya��na kadar olan �ocuklardan �cret al�nmamaktad�r. Yolcular�n beraberlerindeki 30 kilograma kadar e�yadan da �cret al�nmamaktad�r. Ancak �ngiliz Juli Kumpanyas� k�rfezdeki yolcu ve e�ya ta��ma i�ini8 1886 y�l� �ubat ay�na kadar9 s�rd�r�r. Bu arada Kar��yaka, �zellikle �irketin kuruldu�u y�llarda T�rk olmayan pek �ok ki�inin ak�n�na u�rar. Gittik�e geli�en n�fus i�inde Rumlar hayli �o�unluktad�r. �irketin kurulmas� ile birlikte vapur seferlerinin ba�lat�lmas�, �zellikle Kar��yaka'n�n geli�mesini olduk�a h�zland�r�r. Yirmi y�ldan fazla bir zaman �al��malar�n� s�rd�ren Hamidiye �irketi 1908 y�l�nda meydana gelen ve �zmir K�rfezi'ndeki en b�y�k deniz facias� olan kaza nedeniyle olduk�a s�k�nt�l� g�nler ya�ar. 9 �al��an�n� bu olay sonucu i�ten ��kartan �irket, s�z konusu d�nemlerde zaten "Olmas� gerekti�inden fazla eleman �al��t�rd���" i�in s�rekli ele�tirilmektedir. Bu kazadan sonra geli�en olaylar sonucu �irket y�netimi Bel�ikal�lara ge�er. S�ras�yla �zmir Sular� �irketi'ni kuran, ard�ndan G�ztepe Tramvay �irketi'ni ele ge�iren, daha sonra da Kar��yaka tramvay�n�n kirac� olarak i�letmecisi olmay� ba�aran Bel�ikal�lar, sonunda Hamidiye �irketine �nce bor� para verip y�netimi10 ele ge�irir. Oyunlar� bununla da bitmez ve �irkete yerle�tirdikleri yabanc� memurlara y�ksek maa�lar �deyerek �irketi zarara u�rat�p, hisse senetlerinin de�erini d���r�rler ve de�eri d��en senetleri de yine kendileri azar azar alarak 1914'e kadar �irketi tamamen ele ge�irirler. G�n�m�zdeki borsa cambazl�klar�na parmak �s�rtacak kadar maharetle yap�lm�� olan bu oyun, az�nl�klar�n bu �lkenin de�erlerinden nas�l yararlan�p s�m�rd�klerinin ibret verici bir belgesidir.

�te yandan II. Me�rutiyetten sonra �zmir'de Cafer� Kemal Bey ve Hac� Mustafa Efendi taraf�ndan da birer vapur �irketi kuruldu�u g�r�l�r.

Hamidiye �irketinin imtiyaz s�resi Birinci D�nya Sava�� s�ras�nda sona erer. Ancak �lkenin i�inde bulundu�u ko�ullar nedeniyle �al��malar�n� i�gale kadar s�rd�r�r. Yunan i�gali s�ras�nda y�llard�r �zmir ve �evresini bir anlamda s�m�ren Rees, Paterson, Forbes ve Whittall aileleri Guiffray'lerin �nderli�inde bir �irket kurar ve k�rfezde vapur i�letir. Bu �irket vapurlardan baz�lar�n�n adlar�n� de�i�tirmenin yan� s�ra Turan semti civar�nda bir de tersane kurar.

Kurtulu�tan hemen sonra k�rfezdeki vapur i�letme i�i tam karma�a g�sterir. �zin almadan pek �ok ki�i ve kurulu� k�rfezde vapur i�letmektedir. 1923 y�l�nda baz� resmi ba�vurular�n olmas� �zerine a��lan ihalede bu konudaki imtiyaz ayn� y�l�n Temmuz ay�nda otuz y�l ge�erli olmak �zere U�akizade Muammer Bey'e verilir. �ki y�ldan biraz fazla bir zaman �irketi y�neten Muammer Bey, 1925 y�l� Eyl�l ay�nda vapurlar� �zmir Liman ��leri �nhisar� T�rk Anonim �irketi'ne hisse senedi kar��l��� devreder. Bir s�re sonra elindeki hisseleri devlete satan Muammer Bey �irketten ayr�l�r ve �irketin ad� "�zmir Liman ve K�rfez �nhisar� T�rk Anonim �irketi" olarak de�i�tirilir. Bu �irket Dr. Hulusi Ate�'in Y�netim Kurulu Ba�kanl��� s�ras�nda sat�n ald��� arsalar �zerinde g�n�m�ze Alaybey Tersanesi olarak ula�an tesisin kurulmas�n� sa�lar. �irket dokuz y�ll�k �al��mas� boyunca d�zenli bir hizmet vermeyi ba�aramaz s�rekli olarak ele�tiri toplar. Sonunda Ankara'n�n benzeri kamu hizmeti g�ren �irketler i�in ald��� karar uyar�nca 1 A�ustos 1934 tarihinde tasfiye edilerek t�m mal varl��� zaman�n Maliye Vek�letine ba�l� �zmir Liman ��letmeleri Umum M�d�rl���'ne devredilir. S�z konusu kurulu�un ad� 1 Haziran 1936 tarihinde �zmir Liman ��letmesi M�d�rl��� ad�n� al�r. 1938 y�l�nda ise �stanbul ve Trabzon Liman ��letmeleri, Tahlisiye Umum M�d�rl��� ve Van G�l� ��letmesi ile birlikte 3295 say�l� yasa ile kurulan Denizcilik Bankas�'na ba�lan�r.

Ser�ven bununla da bitmez ve bu yap� da yakla��k bir bu�uk y�l �al��madan sonra 3633 say�l� yasa ile la�vedilir ve yerine Devlet Limanlar� ��letmesi Umum M�d�rl��� ile Devlet Denizyollar� ��letmesi Umum M�d�rl��� ad�yla iki ayr� �irket kurulur. �zmir i�letmesi de ilk umum m�d�rl��e ba�lan�r. Ancak 1 Mart 1943 tarihinde s�z� ge�en iki umum m�d�rl���n birle�tirilmesi hakk�ndaki 4517 say�l� yasa ile Devlet Denizyollar� ve Liman ��letme Umum M�d�rl��� kurulur. Ancak her y�l zarar eden bu kurulu� dokuz y�ll�k zarar�n sonunda la�vedilerek 5842 say�l� yasa ile 1 Mart 1952 tarihinde sermayesinin %51'i devlet taraf�ndan �denmi� olan Denizcilik Bankas� T.A.O. kurulur. S�z konusu kurulu� 1964 y�l�nda 440 say�l� yasa ile �ktisadi Devlet Te�ekk�l� olarak kabul edilir. 8 Aral�k 1984 tarihli Kanun H�km�nde Kararname ile de s�z konusu bankadan ayr�larak T�rkiye Denizcilik ��letmeleri Genel M�d�rl��� ad�n� al�r. 1 Ocak 1989 tarihinden itibaren de Alsancak Liman ��letmesi TCDD ��letmesi Genel M�d�rl���'ne devir olunur. 4046 say�l� �zelle�tirme Yasas� uyar�nca �irketin ad� �zelle�tirme �daresi'nce 6 �ubat 1995 tarihinden itibaren T�rkiye Denizcilik ��letmeleri Anonim �irketi olarak de�i�tirilir. �zmir i�letmesi de bu merkeze ba�l� ta�ra te�kilat� olarak g�revi s�rd�r�r. Ancak s�z konusu i�letme, 1990'l� y�llar�n ikinci yar�s�nda hizmet vermeye ba�layan �zel ta��mac�l���n da "daha ucuz bilet �creti" politikas� uygulayarak devreye girmesiyle her ge�en g�n yolcu yitirmeye ba�lar. Baz� vapur seferleri ya iptal edilir ya da aksayarak ger�ekle�tirilir. �zmirlinin �ikayetleri artar. Sonunda �zmir B�y�k�ehir Belediyesi 2000 y�l�nda bu konuya el atarak, "��letmenin t�m ekipman ve personeli ile belediyeye devir edilmesini" talep eder. Ama�; �zmir'de uygulanmas� planlanan entegre ta��mac�l�k sisteminde deniz ula��m�nda da en verimli bi�imde yararlanmakt�r. �neriyi uygun bulan �zelle�tirme Y�ksek Kurulu, T�rkiye Denizcilik ��letmelerine ait �zmir K�rfez hatt� deniz yolu ile �ehir i�i yolcu ve ara� ta��mac�l���n�n �zmir B�y�k�ehir Belediye Ba�kanl���'na devri karar�n� Ba�bakanl���n onay�na sunar. 2000 y�l� �ubat ay�nda imzalanan bu karara g�re i�letme k�rfez hatt�nda yolcu ve ara� ta��ma hizmetlerinden �ekilerek 8 yolcu ve 3 arabal� vapuru "�� y�l �demesiz, izleyen y�llarda her y�l bir milyon dolar olmak �zere toplam iki milyon dolar bedelle" �zmir B�y�k�ehir Belediyesi'ne devreder. Bu arada da taraf�ndan "�zdeniz" k�sa ad�yla bilinecek olan �zmir Deniz ��letmecili�i Nakliye Turizm A.�. kurulur. Ayn� y�l May�s ay� ba��nda a��l��� yap�lan �zmir Metrosu deneme seferleri ile birlikte de hem entegre kent ula��m� uygulamas�, hem de saat ba�� konulan ek seferlerle tarihinde ilk kez Konak - Kar��yaka iskeleleri aras�nda "Sabaha kadar" vapur seferleri ba�lat�lm�� olur. �te yandan bu entegre geli�me ve ucuzluk politikas� ile rekabet edemeyen �zel ta��mac�l�k �irketi 2001 y�l� A�ustos ay� sonunda "K�rfez ula��m�ndan �ekilece�ini" a��klar. �zdeniz 2001 y�l� yaz aylar�nda hafta sonlar�nda ula��ma a�t��� "Yass�ca Ada" (Alman Adas�) hatt�yla bir ilke de imza atm�� olur. Biraz da k�rfezde mart� gibi s�z�len vapurlardan s�z edelim.

Y�llar �nce var olan di�er iskeleleri g�z ard� edecek olursak, y�z y�l� a�k�n bir zamand�r Kar��yaka'y� Alsancak, Pasaport ve Konak'a ba�layan K�rfez vapurlar� (bana g�re) �zmir'den �ok Kar��yaka'n�n say�l�r. ��nk� bu vapurlar (tatil g�nleri d���nda) �zmir'i Kar��yaka'ya de�il, Kar��yaka'y� �zmir'e ve oradan yeniden Kar��yaka'ya ta��rlar.

1890 y�l�na kadar ge�en ilk y�llarda sefer yapan Hamidiye �irketi vapurlar�ndan adlar�n� bildiklerimiz �unlard�r: "Adliye", "Dikili", "Girit", "G�ztepe", "Hamidiye", "Islahhane", "�stanbul", "�zmir", "Karata�", "Kar��yaka", "Kilizman", "Terakki" ve "Urla".

"Adliye" vapuru 4 �ubat 1899 g�n� Osman Kaptan y�netiminde G�ztepe �skelesi'ne do�ru seferdeyken, Mehmet Kaptan y�netimindeki "Girit" ile �arp���r ve olaydan hemen sonra batar.
Bu vapurlar�n i�inde en zarifi olan "Dikili" ayn� zamanda en b�y�k ve en sa�lam olanlar�ndan da biridir. Pervaneli olan bu vapur daha �ok �irketin imtiyaz sahibi oldu�u iskelelerin d���ndaki yerlere �al��t�r�lmaktad�r. �al��anlar�n�n �o�u M�sl�man olan bu vapurda sunulan hizmetin "�ok iyi" oldu�undan d�nemin gazete s�tunlar�nda bile s�z edilir.

"Hamidiye Vapuru"nun en �nemli �zelli�i ise tamamen ah�ap olmas�d�r.

1908 y�l�nda mendirek a�z�nda ge�irdi�i kaza nedeniyle batan "�stanbul Vapuru"1888 y�l�nda Avrupa'dan sat�n al�n�r. 34 metre uzunlu�unda, 5.1 metre geni�li�indedir. 45 beygir g�c�nde olan vapur saatte 13 mil yol al�r.

"Terakki Vapuru"nun en �nemli �zelli�i, "Urla Vapuru" gibi yandan �arkl� olmas�d�r. Ba� ve k�� taraf�nda g�n�m�zdeki araba vapurlar� benzeri birer kapak bulunan bu vapurla at arabalar� ve kadanalar da ta��nmaktad�r. Halk aras�nda "Foskolos" diye de an�lan vapur 1903 y�l�nda ba�ta kazan� olmak �zere esasl� bir onar�m g�r�r.

Hamidiye �irketinin h�zl� ve iyi vapurlar�ndan olan yandan �arkl� "Urla" da 1903 y�l�nda onar�ma al�n�r ve boyu uzat�l�r.

Bu vapurlara daha sonra s�rayla 1899 y�l�nda "G�lbah�e", 1904 y�l�nda "Osmaniye", 1909 y�l�nda "H�rriyet" ve 1911 y�l�nda "M�savat" adl� vapurlar kat�l�r.

Bunlar�n aras�nda "G�lbah�e" adl� olan� en ya�l� vapurdur ve o da yandan �arkl�d�r. 1910'larda bu vapurun onar�m� �imento ile yap�lmaktad�r. M�sl�man kad�nlar i�in biri buzlu caml�, di�eri tenteli olan iki �zel b�l�m� vard�r. "G�lbah�e" 15 Kas�m 1899 tarihinde, Kar��yaka seferini yaparken bir Rus gemisi ile �arp���r ve ald��� yara nedeniyle Kar��yaka'ya g��l�kle ula��r. Ayn� vapur 16 Ekim 1900 tarihinde bu kez Kar��yaka'dan gelirken, mendirekten ��kmakta olan ve Whittal �irketine ait "Mari" r�mork�r�yle �arp���r. Kazada her iki tekne de hasar g�r�r.

"Osmaniye Vapuru" Bayrakl� Tersanesi'nde in�a edilir. Bu �zelli�iyle g�n�m�zde de ad� ge�en tersanede in�a edilmekte olan k�rfez vapurlar� serisinin ilkidir. 22 Eyl�l 1904 g�n� sefere konan bu vapur, saatte 12 mile kadar ��kabilen h�z� ile �zmir - Kar��yaka aras�n� 13 dakikada almaktad�r. Bu nedenle k�rfez filosunun en h�zl� teknesi olur. 400 yolcu kapasitesi vard�r. Boyutlar� "�stanbul" vapuru ile ayn�d�r.

"H�rriyet Vapuru" 1909 y�l�nda Bel�ika'dan sat�n al�n�r. Al�nd���nda �� ya��nda olan vapur uskurludur ve elektrik donan�m� vard�r. 6500 Osmanl� liras�na sat�n al�nan bu vapurun kazan� pek sa�lam de�ildir. 48.2 metre uzunlu�unda 7.1 metre geni�li�indeki bu vapura Cumhuriyetin il�n�ndan sonra "Cumhuriyet" ad� verilir. 1934 y�l�nda art�k d�meni bile yerinden kopup, batar hale gelen tekne 1940'l� y�llar�n ba��nda ��r��e ��kar�l�r.

20 May�s 1911 g�n� �zmir'de Hamidiye �irketi'ne teslim edilen "M�savat" da, ikizi olan "H�rriyet" gibi Bel�ika'dan al�n�r. 11-12 mil h�z yapan her iki vapurun ad� da d�nemin �ttihat��lar� taraf�ndan �ok be�enilir.

Bu arada eskiyen ve ��r�yen vapurlar da birer birer elden ��kar�lmaktad�r. 1890'da "Kilizman" ve 1898'de "Islahhane" vapurlar� elden ��kar�l�r. 1897'de Hac� Davut Vapur Kumpanyas�'na 250 Osmanl� liras�na sat�lan "Karata� Vapuru"nu 1912 y�l�nda 30 tonluk "Adliye Vapuru"nun Cemal ve Kemal beylere 1200 Osmanl� liras�na sat�lmas� izler. Y�zy�l�n ba��nda k�rfezde i�leyen vapurlar�n tamam� buharl� ve k���kt�r. Tekne ve kazanlar�n�n k�hne olmalar� b�y�k tehlikeler yaratmaktad�r.

Cumhuriyet d�neminin ba�lang�c�nda 1923'den 1925'e kadar s�ren U�akizade Muammer Bey d�neminde k�rfezde 6 vapur �al��maktad�r. Bunlardan �talya'da Ansalde tezgahlar�nda yapt�r�lan "U�ak Vapuru" ile "G�ztepe Vapuru" olduk�a l�ks vapurlard�r.

1925 y�l� yap�m� ve 147 gros tonluk, k���k fakat olduk�a zarif olan "U�ak" f�rt�nal� g�nlerde Karaburun ve Fo�a'ya gidememektedir. 1931 y�l�nda kazan� onar�l�r. 12 mil h�z yapan bu vapur ya�land�ktan sonra 1934 y�l�nda iskelelerin kapat�lmas�yla seferden al�n�r. Ancak birka� y�l sonra haftada iki g�n yap�lan Karaburun seferlerine tahsis edilir. 1940'lar�n ba��nda �stanbul'a g�t�r�l�r ve uzun y�llar Pendik - Adalar hatt�nda �al���r.

"G�ztepe Vapuru" ise 26 May�s 1934 tarihinde seferden al�n�r.

Kar��yaka hatt�nda �al��t�r�lan "Duatepe", bal�k�� teknesi olarak in�a edilmi�tir. Bu nedenle kamaras� olmad���ndan az say�da yolcu yeri vard�r. 1934 y�l�nda g�� hareket etmesi ve �zellikle ba� taraf�ndan su almaya ba�lamas�ndan dolay� seferden al�n�r.

"Kocatepe" �ilep benzeridir. Kamaras�zd�r ve oturma yeri azd�r. F�rt�nal� denize dayan�kl�l���ndan dolay� Kar��yaka seferlerinden al�n�p, Karaburun - Fo�a hatt�na verilir. 1932 y�l�nda da ��r��e ��kar�l�r.

R�mork�r olarak yap�lan "Dumlup�nar" ise sabah ak�am birer sefer yapt��� Bayrakl� hatt�nda �al��t�r�lmaktad�r. Aile gezileri i�in kullan�ld��� 1938 y�l�nda seferden al�n�r.

Cumhuriyet d�nemi vapurlar�ndan "�ankaya", Rus �arlar�ndan birinin eski yat�d�r. Ekim Devrimi s�ras�nda �stanbul'a s���nanlar taraf�ndan sat�l�r. Fazla yolcu almamas�na kar��n ince ve uzun teknesi, burnundaki maskotlu dire�i, perdeli salonlar�n�n g�zelli�i ve yat�k kenarl� pencereleri ile �nl� bir vapurdur. Ancak ba�ta d�meni olmak �zere makinesi, kazanlar� ve hemen her aksam� s�k s�k ar�zalanmaktad�r. 1932 y�l�nda ge�irdi�i onar�ma kar��n 1934 y�l�nda yeniden tersaneye ba�lan�r ve 1936 y�l�nda b�y�k bir onar�m daha g�r�r. Ya�land�ktan sonra seferlerden al�n�r ve Pasaport iskelesinin yenilenmesi s�ras�nda teknesi bozulmadan ge�ici iskele haline d�n��t�r�l�r. Daha sonra �stanbul'a g�t�r�lerek Atat�rk k�pr�s�n�n Unkapan� aya��na ba�lan�r.

1926 y�l�ndan itibaren seferlerde g�r�len �ngiliz yap�m� "Kar��yaka" ve "G�ztepe" vapurlar� ise en �ok sefer yapan vapurlard�r. Manevra yetenekleri �ok fazlad�r ve kamaralar� olduk�a iyidir. Ancak g�l vapuru olarak yap�ld�klar� i�in altlar� d�zd�r. Bu nedenle dalgal� havalarda olduk�a fazla salland�klar�ndan yolculara heyecanl� dakikalar ya�at�rlar. Mazotlu vapurlar geldikten sonra �nce "G�ztepe Vapuru", birka� y�l sonra da sonra da 1906 y�l� yap�m�, 141 gros tonluk "Kar��yaka" vapuru �stanbul'a g�t�r�l�r ve bir zaman B�y�kada ile Y�r�kali aras�nda pl�j seferleri yaparlar. �stanbul'da "Kar��yaka Vapuru"na "Suvak" ad� verilir.

�zmir K�rfezi'nde hizmet vermi� bir ba�ka "Suvak" daha vard�r. 1906 y�l�nda �talya, Lussinpiccolo'da, M. U. Martinolich tezgahlar�nda buharl� yolcu vapuru olarak in�a edilen, 36.5 metre uzunluk ve 5.8 metre geni�likteki tekne, 142 gros tonluktur. 300 beygir g�c�nde tripil (�� silindirli) buhar makinesi bulunan ve saatte 10 mil h�z yapabilen "Suvak" Cumhuriyet'in ilk y�llar�nda �zmir K�rfezi'nde hizmet verir ve Devlet Denizyollar� ��letmesi Umum M�d�rl���'n�n 18 �ubat 1943 tarihinde i�letmeye a�t��� �stanbul - �zmit hatt�nda �al��t�r�lmak �zere �zmir'den al�n�r. 1960'l� y�llarda da sat�larak tarihe kar���r.

K�rfezin emektar vapurlar�ndan ikisi ise 1904 yap�m�, filonun en k���k vapurlar�ndan 132 gros tonluk "G�zel �zmir" ve 1910 y�l� �ngiliz yap�m� 155 gros tonluk "Dokuz Eyl�l"d�r. "G�zel �zmir" gibi E. Guiffray'den sat�n al�nan "Dokuz Eyl�l Vapuru" 36.19 metre boyunda ve 6.3 metre geni�li�indedir. Yaz�n 524, k���n ise 445 yolcu kapasiteli ve k�m�rle �al��an, 280 beygir g�c�ndeki makineye sahip bu vapur saatte 9 mil s�rat yapmaktad�r. 1910 y�l� �ngiliz yap�m� olan ve 1936 y�l�nda esasl� bir onar�m g�ren bu vapur 1966 y�l�nda filonun en ya�l� vapuru iken hizmet d��� b�rak�l�r. "Duatepe" ise ya�land�ktan sonra Rizeli bir denizciye sat�l�r.
"Alsancak Vapuru" da 26 May�s 1934 tarihinde, iskelelerin �o�unun kapat�lmas�yla sefer d���na al�n�r.

�lk mazotlu vapur olan "Bayrakl�" ise 14 �ubat 1938 tarihinde teslim al�narak yabanc� m�rettebatla ili�kisi kesilir. 31 Mart 1938 tarihinde seferlerine ba�layan ve 1934 y�l� Hollanda yap�s� olan 42 metre boy ve 7 metre geni�li�indeki bu vapurun eski ad� "New Dagenham"d�r. Toplam 340 beygir kuvvetinde iki mazotlu motoru ve �ifte uskuru bulunan 473 gros tonluk ve 8 millik h�za sahip tekne daha �nce �ngiltere'de Times nehri �zerinde turistik ama�la �al��m��t�r. 350 koltuklu vapur g�rd��� onar�mdan sonra yaz aylar�nda 500'� a�k�n yolcu al�r hale gelir. 27 bin �ngiliz liras�na mal olan vapurda radyo ve iskeleleri haber vermek i�in �zel hoparl�r d�zeni de vard�r. "Bayrakl�" Londra'dan �zmir'e, k�rk be� g�n s�ren olduk�a heyecanl� bir yolculuk sonras� ula��r. �kinci D�nya Sava��n�n ��kmas�na az bir zaman kala ger�ekle�en bu yolculuk s�ras�nda gemiyi uzun zaman izleyen kimli�i belirsiz bir denizalt� g�nlerce gazete s�tunlar�nda haber olur. Sonunda geminin �zmir'e var��� bir bayram g�n�ne denk geldi�i i�in �zmirliler taraf�ndan da sempati ile kar��lan�r ve �ok sevilir. �stelik �ncekilere oranla yeni ve olduk�a temiz bir vapurdur. S�cak g�nler i�in de havaland�rma sistemine sahiptir. G�r�n�rdeki tek kusurunun "normalden dar bir g�vdeye sahip" olmas� olan bu vapur 1944 y�l� �ubat ay�nda onar�m i�in �stanbul'a g�nderilir. �yice ya�land��� i�in 1960'l� y�llar�n ba��ndan itibaren neredeyse s�rekli olarak mendire�e ba�l� duran vapur, 1966 y�l�nda seferden al�n�r. Mazotlu teknelerden di�er ikisi 1938 y�l� Alman yap�m� olan "Sur" ve "Efes"tir. Bunlardan "Efes" ad�n� ta��yan� 12 A�ustos 1938 tarihinde, "Sur" ise k�sa bir zaman sonra �zmir'e gelir. �zmir K�rfezi i�in �smarlanm�� ilk �rnek olan ve her biri iki y�z elli bin liraya mal olan, 518 gros tonluk ve 44 metre boyundaki vapurlar yaz aylar�nda 1095, k���n ise 960 yolcu kapasitelidir. H�zlar� 12 mildir ve �ift uskurlar� vard�r. 1941 y�l�ndan itibaren radyo yay�n� da dinlenilebilir hale getirilir. �kisinin ad� da Atat�rk taraf�ndan konulur.

�nce "Bayrakl�" ve ard�ndan gelen "Efes" ve "Sur" vapurlar�yla �zmirli daha rahat bir k�rfez yolculu�una kavu�mu�ken baz� y�netim hatalar� nedeniyle s�k�nt�lar do�ar. �zmirliler �zellikle gece seferlerinin biraz daha yo�unla�t�r�lmas�n� ve ek seferler konulmas�n�; yeni vapurlar�n normal h�zlar�yla seyir yaparak yolculu�un k�salmas�n�; Bayrakl� hatt�n�n yeniden a��lmas�n� ve bu arada eski vapurlar�n da bak�m ve onar�ma al�nmalar�n� istemektedir. Oysa i�letme eski vapurlara daha �ok sefer say�s� koymaktad�r. �stelik vapurlar�n ���nde de b�fe olanaklar� olmas�na kar��n "Bayrakl�" vapurunun b�fesi a��l�r a��lmaz; "Efes" ve "Sur" vapurlar�ndaki b�feler ise bir zaman sonra kapat�l�rlar. Daha sonra gelen "Sel�uk" ve "Bergama" ise yine Bremen tezg�hlar�nda yap�lm�� olup, imalat tarihleri 1951'dir. 519'ar gros tonluk "Bergama" ve "Sel�uk" vapurlar� da yap� olarak "Sur" ve "Efes"in benzeridir. Ancak �nemli iki d�� de�i�iklikleri vard�r. 44.36 metre uzunluk, 8.08 metre geni�lik ve 2.76 metre su kesimine sahip teknelerin �st katta �n g�vertede yolcu oturma yerleri yoktur ve bacalar� Denizcilik Bankas�'n�n efsanevi kumbaras� bi�imindedir. Bu nedenle ilk ikisinin yaz�n 1095, k���n ise 960 olan yolcu kapasitelerine kar��n; "Bergama" ve "Sel�uk"un yolcu kapasiteleri yaz�n 1010, k���n ise 902 ki�idir. Bu d�rt vapurdan g�n�m�zde sadece "Bergama" yenilenerek ikinci ya�am�na d�nd�r�lmektedir. "Bergama" 1985 y�l�nda da Alaybey Tersanesi'nde �nemli bir onar�m ge�irip, ba�lang��ta onun da Krupp olan motorlar� 385'er beygirlik iki Pendik-Sulzer motorla de�i�tirilir. "Efes Vapuru" �zel sekt�re sat�l�r ve restoran olur. "Sur", makineleri ikizi "Efes" i�in yedek par�a olarak al�nd�ktan sonra kaderine terk edildi�i Gelibolu'nun Burhanl� mevkiinde �ylece durmaktad�r. 1972 y�l�nda ilk kez "emekli" olacaklar� s�ylenmeye ba�layan "Sur" ve "Efes" vapurlar�n�n adlar�n� ta��yacak iki yeni teknenin Alaybey tersanelerinde in�a edilece�i haberleri zaman�n gazete s�tunlar�nda yer al�rsa da bu haberler ger�e�e d�nmez.

K�rfez vapurlar�nda eski y�llarda olduk�a s�k rastlanan ar�za sorunu kar��s�nda �aresiz kal�nd��� durumlarda zaman zaman �stanbul'dan takviye tekneler g�nderildi�ini g�rmekteyiz. Bunlara verece�imiz iki �rnek "Tarz-� Nevin" ve "S�tl�ce"dir.

�nceleri "�irket-i Hayriye" ad�yla bildi�imiz �stanbul �ehir Hatlar� ��letmesinin 47 baca numaral� vapuru "Tarz-� Nevin", 1940'l� y�llar�n sonlar�nda ge�ici bir zaman i�in �zmir'e g�nderilir. �sko�ya Glasgow'da, Fairfield Shipb. Cop. tezgahlar�nda 1903 y�llar�nda denize indirilen 144 gros tonluk, �elik sa� teknenin uzunlu�u 30.6 metre, geni�li�i 5.8 metre ve su kesimi 2.2 metredir. 195 beygir g�c�nde 2 silindirli Compound buhar makinesi bulunan gemi, �irket-i Hayriye'nin tek uskurlu ilk teknesidir. Bu nedenlede "Yeni Bi�im" anlam�ndaki "Tarz-� Nevin" ad� verilir. Ba�lang��ta alt kat kamara d���nda, kaptan k��k� dahil her yan� a��k olan ve 250 yolcu kapasiteli geminin baz� b�l�mleri onar�m g�rerek kapat�l�r. "Bergama" ve "Efes" geldikten sonra �stanbul'a d�nen gemi 1966 y�l�na kadar aral�ks�z �al��t�ktan sonra, s�k�lmek �zere sat�l�r. 1950'lerin sonuna do�ru seferlerin aksamas� �zerine arada �stanbul �ehir Hatlar�'ndan ge�ici olarak g�nderilen 63 baca numaral� "S�tl�ce vapuru" Frans�z yap�m�d�r ve Dunkerque'de Atl. & Chantier de France tezgahlar�nda 1909'da denize indirilir.
�elik sa� kullan�larak zaman�n olduk�a ileri teknolojisi ile yap�lm�� 10.5 mil h�z�nda, �ift uskurlu, 521 gros tonluk teknede 3 geni�lemeli ve 540 beygir g�c�nde ve 3 silindirli iki buharl� makine vard�r. 44.2 metre uzunluk ve 7.3 metre geni�likte ve su kesimi 3 metre olan ve de ba� ve k��� g�ze ho� gelmeyecek kadar y�ksek olan vapur sonralar� Hask�y tersanesinde onar�ma al�narak yeniden bi�imlendirilmek istenirse de, bu kez denge sorunu ��kt���ndan ba�ar�l� olunmaz. "S�tl�ce Vapuru" o y�llarda d�zenli olarak yapt��� ��neada seferlerinden bir tanesine denk gelen 13 Kas�m 1917 tarihinde iki Rus sava� gemisi taraf�ndan ger�ekle�tirilen ��neada bombard�man�nda iki mermi isabeti al�r. �nemli hasar alan gemi de ayr�ca yang�n da ��kar. Hemen ard�ndan geldi�i Varna Liman�'nda demir tarar ve karaya oturur. Pervane kanatlar� k�r�k olarak �stanbul'a getirtilen tekne onar�ma al�narak 1919 y�l�ndan itibaren hizmetini s�rd�r�r. K�� aylar�nda 776, di�er zamanlarda 876 yolcu ta��yan tekne �stanbul'a d�nd�kten sonra 1974 y�l�na kadar hizmete devam eder ve onar�ma al�nd�ktan bir y�l sonra "H�z�r Kaptan" adl� dizel motorlu kuru y�k gemisine d�n��t�r�l�r. Sonraki y�llardaki el de�i�tirmelerinde �nce "Tamanlar", daha sonra da "Tar�k G�ner" ad�n� al�r.

Bu vapurlardan sonra gelen ilk vapur "Hask�y"d�r. 1960 y�l�nda denize indirilen vapur ilk seferini ancak 29 May�s 1962 Sal� g�n� yapabilir. T�rk i��isi taraf�ndan Hask�y tersanelerinde 4.5 milyon liraya in�a edilen 511 gros tonluk geminin be� y�z bin liraya al�nan 520'�er beygirlik iki adet Fiat dizel motoru d���nda her �eyi yerli yap�md�r. 13 mil s�rati vard�r ve k�rfezde �al��an ilk radarl� gemidir. 43 metre uzunluk, 8.3 metre geni�likte ve su kesimi 3.14 metre olan; �stanbul'dan g�verte enspekt�r� Sadi Akg�n idaresinde getirilen "Hask�y"� �zmir'e geli�inde Yeni Kale a��klar�nda "Bergama vapuru" ile rom�rk�rler kar��lar ve gemi Pasaport �n�ne yana�t���nda Denizcilik Bankas� Genel M�d�r� Amiral Vedat Burak taraf�ndan �zmirlilere gezdirilir. Yaz yolcu say�s� 844, k�� yolcu say�s� ise 684 olan ve makine enspekt�rl���n� Erol �a�lar'�n yapt��� gemi, �zmir'de kaptan Mehmet K�seo�lu'ya teslim edilir.

K�rfezdeki ikinci "Dokuz Eyl�l" vapuru ilkinin seferden al�nmas�ndan 10 y�l sonra 1976 y�l�nda ikizi "Alaybey" ile birlikte Alaybey Tersanesi'nde yap�l�r. Bunlar ayn� zamanda t�rlerinin bu tersanede yap�lan ilk �rnekleridir. 46.66 metre uzunluk ve 7.9 metre geni�likleri ile "Ambarl�" ile "Kumburgaz" sefere al�n�ncaya kadar k�rfezde �al��an en uzun tekneler olurlar. Her ikisi de 600'er beygirlik iki�er Stork motora sahip olan ve 13 mil h�z yapabilen vapurlar yaz�n 1085, k���n 911 ki�ilik yolcu kapasiteleri ile de gelmi� ge�mi� t�m k�rfez yolcu vapurlar� aras�nda ilk s�ray� al�r. G�ztepe �skelesinin yeniden hizmete al�nmas� �zerine �stanbul �ehir Hatlar� ��letmesi'nden "Be�ikta�" ve "Vanik�y" gemileri g�nderilir. 1951 y�l�nda Hollanda, Kinderdijk'te L. Smith & Zoon tezgahlar�nda yap�lan, 34.7 metre uzunluk ve 7.6 metre geni�likteki 283 gros tonluk "Be�ikta�"�n su kesimi 2.7 metredir. 260'ar beygir g�c�nde �ift dizel motoru ve �ift uskuru olan, 300 yolcu kapasiteli geminin h�z� 12 mildir. Semt sakinlerinin tepkisi �zerine "Be�ikta�" ad� "G�ztepe" olarak de�i�tirilir. 1980 y�l�nda bu hatt�n kapat�lmas� �zerine �stanbul'a al�nan "G�ztepe" bir zaman burada �al��t�r�ld�ktan sonra Rota Denizcilik A.�.'ne sat�l�r. Hask�y Tersanesi'nde in�a edilip 1954 y�l�nda servise konan, 512 gros tonluk "Vanik�y" ise yap� olarak �ok k���k farklarla "Hask�y"�n e�idir. Uzunluk 46.4 metre, geni�lik 8.3 metre ve su kesimi 2.4 metre olan tekne, yaz�n 844, k���n ise 684 yolcu kapasitelidir. Uzun y�llar �stanbul'da hizmet verdikten sonra �zmir'e g�nderilen, 520'�er beygirlik iki Fiat dizel motora sahip �ift uskurlu "Vanik�y", yakla��k 15 mil h�z yapabilmektedir. K�rfez vapurlar� tarihinde hizmet verip seferden kald�r�lm�� eski vapurlar�n adlar�n� ta��yan yeni teknelere �rneklerden ikisi ise "Bayrakl�" ve "Kar��yaka"d�r. 1985 y�l�nda Pendik Tersanesi'nde yap�lan ve 780 beygir g�c�ndeki iki�er Pendik/Sulzer motora sahip, 490 gros tonluk bu ikiz gemiler 15 mil h�za sahiptir. 58.2 metre uzunluk, 10.6 metre geni�lik ve su kesimi 2.4 metre olan gemiler k�rfezde hizmet verirken "Ambarl�" ve "Kumburgaz" teknelerinin denize indirilmesinden bir zaman �nce �stanbul �ehir Hatlar� ��letmesi seferlerine al�n�r. Yaz aylar�nda 1450, k�� aylar�nda ise 1340 yolcu kapasiteli gemilerden "Bayrakl�"n�n ad�, 1996 y�l�nda "Nurettin Alpdo�an" olarak de�i�tirilir. 1988 y�l�nda �stanbul'da �stinye ve Hali�, �zmir'de Alaybey tersanelerinde birbirinin e�i 10 vapur in�a edilir. Daha �nce in�a edilenlerden biraz k���k ama olduk�a s�ratli olan bu teknelerden Alaybey Tersanesinde in�a edilenler "Tuzla", "Ambarl�" ve "Kumburgaz"d�r. ��� de �stanbul �ehir Hatlar� ��letmesi'ne teslim edilmek �zere Alaybey tersanelerinde in�a edilirken "Bayrakl�" ve "Kar��yaka" vapurlar�n�n �stanbul'a �ncelikle g�nderilmeleri �zerine sadece "Tuzla" �stanbul'a al�n�r; "Ambarl�" ve "Kumburgaz" �zmir'de b�rak�l�rlar. 49.1 metre uzunluk ve 8.97 metre geni�lik ve 2.53 metre su kesimine sahip, 307 gros tonluk �ift uskurlu gemiler, 636'�ar beygir g�c�nde iki�er motora sahiptir. "Ambarl�" Pendik/Sulzer, "Kumburgaz" ise Sulzer motorlara sahiptir. Yaz�n 747, k�l�n ise 589 yolcu kapasiteleri olup, 14 millik s�ratleri ile en h�zl� k�rfez vapurlar�d�r. 1989 y�l�nda �stanbul'da Hali� Tersanesi'nde denize indirilen birbirlerinin e�i, 77'�er gros tonluk 10 motorbottan "Ayvansaray" ve "G�ksu II" adl� k���k tekneler k�sa zaman sonra �zmir'e g�nderilir. 26.9 metre uzunluk ve 5.2 metre geni�likte ve de su kesimleri 2.2 metre olan birbirinin e�i tekneler 235 beygirlik iki�er Caterpillar motora sahip olup; yaz�n 240, k���n ise 174 yolcu almaktad�r. �ki tekne de "Vanik�y" ile birlikte hizmetten al�n�p, �stanbul'a g�nderilirler.

1990'larda vapurlar listesine yine �stanbul'dan g�nderilen "Kilyos", "Beykoz" ve "�stinye" girer. Bunlardan 1988 y�l�nda Hali� Tersanesi'nde motorlu yolcu gemisi olarak in�a edilen 304 gros tonluk "Kilyos" 47.3 metre uzunluk, 8.9 metre geni�li�e sahiptir. Pendik/Sulzer yap�m� 636'�ar beygir g�c�ne sahip iki dizel motoru bulunan �ift uskurlu tekne 14 mil h�za sahiptir. "Kilyos" g�n�m�ze ula�amadan �stanbul'a d�ner. 1952 Hollanda yap�m� "�stinye" 46.4 metre boy ve 9.8 metre eniyle gelmi� ge�mi� t�m k�rfez yolcu vapurlar�n�n "en geni�i" olur. Sulzer motorlu vapur yaz�n 789, k���n ise 678 yolcu kapasitelidir. 1954 y�l�nda �stanbul'da denize indirilen 520'�er beygirlik iki adet Fiat motora sahip, 511 gros tonluk "Beykoz" ise "Hask�y" ve "Vanik�y"�n e�idir. 46.4 metre uzunluk, 8.3 metre geni�li�e sahip �ift uskurlu ve 12 mil h�z yapabilen teknenin su kesimi 3.14 metredir. Yaz aylar� 844 yolcu alabilen gemi, di�er zamanlarda 684 yolcu kapasitelidir. 1952 y�l�nda Hollanda, Amsterdam'da Verschure & Co.'s Sheeps tezgahlar�nda motorlu yolcu vapuru olarak in�a edilen, 46.5 metre uzunluk, 9.8 metre geni�likte, 483 gros tonluk "�stinye"nin su kesimi 2.94 metredir. Her biri 450'�er beygirlik 2 Sulzer dizel motoru vard�r. Yaz yolcu say�s� 789, k�� yolcu say�s� 678 olan �ift uskurlu tekne 13 mil h�za sahiptir.

�zmir K�rfez Vapur'lar� ��letmesi'nin, �zmir B�y�k�ehir Belediyesine devri, 8 yolcu vapuru ile 3 araba vapuru �zerinden yap�l�r. bu arada hatt�n a��l���nda g�rev yapan "Harem" araba vapuru �stanbul'a d�nm��t�r. Bu yolcu vapurlar� "Bergama", "�stinye", "Beykoz", "Hask�y", "9 Eyl�l", "Alaybey", "Kumburgaz" ve "Ambarl�"d�r. Araba vapurlar�ndan 1966 y�l�nda �stanbul, Camialt� Tersanesi'nde denize indirilen "Salacak" en ya�l� olan�d�r. 520'�er beygirlik bir �ift Fiat dizel motora sahip olan vapur 10 mil h�z yapmaktad�r. 58.2 metre uzunluk ve 14.5 metre geni�lik ve 3 metre su kesimi bulunan vapur yaz�n 576, k���n ise 418 yolcu kapasitelidir. 1989 y�l�nda yine �stanbul, Camialt� Tersanesi'nde denize indirilen 1077 gros tonluk "Esenk�y" ise, �� araba vapurunun en b�y���d�r. 848 beygir g�c�nde iki adet Pendik-Sulzer motora sahip 12 mil h�z yapabilen, 67.3 metre uzunluk, 20.5 metre geni�lik ve 4.1 metre su kesimi olan bu vapur, yaz�n 738, k���n ise 269 yolcu kapasitelidir. 1967 y�l�nda yine �stanbul'da in�a edilen, benzinli Fiat motorlara sahip "Emin�n�" araba vapuru ise "Salacak"�n ikizidir. Her �� tekne de 62 otomobil almaktad�r. Yaz�m�z�n yaz�ld��� g�nlerde bu vapurlardan "Beykoz" at�l durumda kalm�� ve ba�l� durmaktad�r. �te yandan �stanbul semtlerinin ad�n� ta��yan 3 teknenin ad� de�i�tirilerek "Ambarl�"ya "Kordon", "Kumburgaz"a "Yalova 1", "Hask�y"e ise "G�lc�k" ad� verilmi�tir. Bu arada �zdeniz bir �zel �irket olan "Turyol" ile hizmet al�m� anla�mas� yaparak, mevcut gemilere ek tekneler de �al��t�rmaya ba�lar. Bu tekneler zaman zaman �stanbul'daki e�leri ile de�i�tirilmekte ve belli bir zaman g�rev yapt�ktan sonra �stanbul'a d�nerken, bir yenisi de �zmir'e gelmektedir. Yaz�n�n haz�rland��� 2001 y�l� Eyl�l ay�nda k�rfezde sefer yapan bu teknelerle, yaz ve k�� yolcu kapasiteleri ��yledir:
�zmirlilerin deniz ula��m�na g�sterdikleri yo�un ilgi nedeniyle -ki bu sat�rlar�n yaz�ld��� tarihte g�nl�k yolcu say�s� 45000'i bulmu�tu- halen seferde olan 3 arabal� vapurun zaman zaman yetersiz kalmas�, �zdeniz'i de yeni tekne aray���na y�nlendirmi� ve sefere konulacak d�rd�nc� araba vapurunun �stanbul'da �al��anlar�n benzeri ve olduk�a s�ratli bir tekne olmas� kararla�t�r�lm��t�r. Ancak yaz�m�z�n haz�rland��� g�nlerde bu yap�mla ilgili ihale hen�z ger�ekle�memi�ti.

K�rfez vapurlar�ndan s�z a��lm��ken �zmir'e yine y�llarca hizmet vermi� r�mork�rlerden de bahsetmek gerekirse de yer darl��� nedeniyle bunlardan en �ok emek vermi� "Ha�met" ve "R�sumat"�n adlar�n� anman�n yan� s�ra bana g�re en �nemlisi olan "Kar��yaka" dan s�z etmek istiyorum. 150 tonluk ve 800 beygir g�c�ndeki bu r�mork�r Alaybey Tersanesi'nde; zaman�n tersane m�d�r� Avni Bilgin'in nezaretinde yap�l�r. 1963 Aral�k ay�nda tezgaha konan tekne 31 Aral�k 1965 g�n� hizmete girer.

1899 y�l�nda �zmir - Kar��yaka hatt�nda �� vapur �al���rken. 1905 y�l�nda bu say� ikiye iner. Ancak ayn� y�l ayr�ca bir vapur da Hamidiye hatt�nda �al��maktad�r. 1888 y�l�nda Kar��yaka ile Konak aras�nda her g�n kar��l�kl� olarak 25'in �zerinde sefer yap�lmaktad�r. Ba�lang�� y�llar�nda ilk seferlerin, genellikle sabah Konak'tan 05.00, Kar��yaka'dan 05.30'da ger�ekle�tirilmesine kar��n, son seferler Konak'tan 20.30, Kar��yaka'dan ise 21.00'de yap�lmaktad�r. Bu seferler 1911 y�l�nda gece yar�s�na kadar uzat�l�r. Ancak Trablusgarp sava�� k�m�r s�k�nt�s�na neden olunca hafta sonu d���ndaki g�nlerin gece seferleri kald�r�l�r.

1888 y�l�nda �irketin her zaman en �ok yolcu ta��d��� hat olan Kar��yaka hatt�nda �al��an vapurlarda Birinci Mevki kamaralar a��l�r. Bilet �cretleri hakk�nda bilgi sahibi olmak isteyenler i�in 1893 y�l�n�n tarifesini verebiliriz: 1. mevki 60 para, 2. mevki 40 para ve ayl�k paso 40 kuru�. Ancak 1900 y�l� Mart ay�nda pasolar kald�r�larak kupon uygulamas�na ge�ilir. Bu y�llarda k�rfez vapurlar�n�n y�ll�k ortalamas� en az bir milyon y�z bin yolcudur. K�rfez vapurlar� konusunda merakl�s� i�in sundu�umuz istatistik bilgilere burada biraz ara verip, yukar�da s�z�n� etti�imiz faciay� aktaral�m.

Ba�lang�c�ndan g�n�m�ze kadar ge�en 116 y�ll�k fazla zaman i�inde k�rfez vapurlar� bir hayli kazaya neden olmu�tur. Bu vapurlar�n ba��nda "G�lbah�e", "Girit", "G�ztepe" ve "Efes" vapurlar� bir�ok irili ufakl� kaza ile ad� en �ok duyulanlard�r. �te yandan eski gazetelerde k�rfezde olan ba�ka deniz kazalar�ndan da s�z edilmektedir. Bu haberlerin aras�nda ku�ku duyulanlar� da vard�r. S�z gelimi Rum az�nl���n en �nemli gazetesi olan Amaltiya, 15 Mart 1889 tarihli say�s�nda "Yenikale istihk�m�na erzak g�t�ren sandal�n f�rt�nadan batt���n� ve i�inde bulunan 18 askerden 16's�n�n �ld���n�" yazar. Bu haberden �� g�n sonra �zmir garnizonundan bir yetkili taraf�ndan T�rk gazetesi Hizmet'e g�nderilen bir yaz�yla "B�yle bir olay�n meydana gelmedi�i" bildirilir. Ancak Amaltiya gazetesinde b�yle bir d�zeltmeye rastlanmaz.

1 A�ustos 1887 tarihinde Hamidiye �irketi'ne ait "G�ztepe" ve "Kilizman" vapurlar�, Pasaport - G�ztepe hatt� �zerinde �arp���r. Burnundan yara alan G�ztepe karaya oturur ve yeti�en kay�k��lar yolcular� kurtar�r. Yap�lan soru�turmada kaptanlar�n alkoll� olduklar� anla��l�r.

4 �ubat 1899 tarihinde yine ayn� hatta �irketin iki vapuru daha �arp���r. G�ztepe y�n�ne giden "Adliye Vapuru", kar�� y�nden gelen "Girit" ile �arp���r. Adliye, ald��� yaran�n etkisiyle k�sa zamanda batar.

Ayn� y�l 15 Kas�m tarihinde �irkete ait "G�lbah�e" Kar��yaka'ya giderken, k�rfezin ortas�nda bir Rus gemisi ile �arp���r. Kaptan Yorgi'nin hatas�ndan kaynaklanan bu kazada can kayb� olmazsa da vapur ald��� yara nedeniyle Kar��yaka'ya g��l�kle ula��r. "G�lbah�e" 16 Ekim 1900 tarihinde bu kez Kar��yaka'dan gelirken, mendirekten ��kmakta olan ve Whittal �irketine ait "Mari" r�mork�r�yle �arp���r.

31 A�ustos 1901 g�n� ak�am� ise "Girit Vapuru", fenersiz bir yelkenli ile �arp���r.

24 A�ustos 1905 tarihinde ise Kar��yaka'dan d�nen "Urla" vapuru, Sisam adas�na gitmek �zere mendirekten ��kmakta olan Yunan band�ral� bir yelkenli ile �arp���r.

24 Nisan 1908 tarihinde ise sabah ilk seferlerini yapmak i�in Pasaport'tan hareket eden "Terakki" ve "G�ztepe" vapurlar� birbirleriyle �arp���r.

31 Ocak 1933 tarihinde Konak'tan Re�adiye'ye hareket eden K�rfez �irketi'nin "G�ztepe Vapuru" Re�adiye �skelesi'nin fenerini farkedememesi y�z�nden tayyare fenerine yakla�t��� s�rada ba�tan karaya oturur ve ancak bir romork�r yard�m�yla y�zd�r�lerek kurtar�l�r.

19 Ocak 1934 tarihinde "Cumhuriyet" in d�meni o zamanlar "Dolma" ad�yla an�lan Konak Meydan� �nlerinde yerinden ��karak batar. D�mensiz kalan vapur ancak yede�e al�narak k�y�ya yana�t�r�l�r. Bat�k d�men de iki g�n sonra Tahmil ve Tahliye �irketi'nin b�y�k vinci ile ve dalg��lar vas�tas�yla ��kar�l�r.

16 Temmuz 1948 tarihinde �nciralt�'dan son seferini yaparak d�nmekte olan "9 Eyl�l" vapuru g�n�m�zdeki Konak Ordu Evi'nin bulundu�u alandaki Sahil Park Gazinosu �n�ne geldi�i s�rada bir sandala �arpar. Feryatlar aras�nda denize d�k�len d�rt ki�iden ��� ��rp�nmaktayken vapurdan atlayan iki gen� ile olay yerinde bulunan bir ba�ka sandal�n yard�mlar�yla kurtar�l�r. Ancak d�rd�nc� ki�i bo�ularak �l�r. Olayda vapurun projekt�r yak�p yakmad��� uzun s�re tart���l�r.

18 Ocak 1967 tarihinde "Efes" mendirek i�inde �arpt��� �zmir Sahil Sa�l�k Merkezi emrindeki "B�y�kdere" motorunun batmas�na neden olur.

Gelelim as�l kazaya. 30 Eyl�l 1908 �ar�amba g�n� ak�am� k�rfez �irketinin serd�men Rauf Efendi y�netimindeki ve 100'�n �zerinde yolcusu bulunan "�stanbul" Vapuru, Kar��yaka'ya son seferini yapmak �zere limandan ��kt��� bir s�rada ve mendirek d���nda, Sel�nik'ten gelmekte olan Muharrem Kaptan y�netimindeki "Kesendire Vapuru" ile �arp���r ve �arpman�n �iddetiyle an�nda batar. Kazada 63 ki�i bo�ularak �l�r. �stelik bo�ulanlar�n b�y�k �o�unlu�u Rumdur. Kar��yaka, Rumlar�n olduk�a yo�un oldu�u bir b�lgedir. Bu nedenle vapur yolcular�n�n �o�u da Rumdur.

�te yandan d�nemin gazetelerine g�re kazaya "�stanbul" vapurunun izinli olan kaptan� �smail Efendi'nin yerine getirilen Rauf Efendi'nin acemili�i yol a�m��t�r. �stelik Rauf Efendi'nin kaptanl�k yapmas� daha �nce de bir �ok kez liman memurlar�nca engellenmi�tir. Bu nedenle kazada �irket-i Hamidiye'nin b�y�k yanl��� vard�r. ��nk� �irket elinde yedek kaptan bulundurmamaktad�r. Bu arada kazada burun k�sm� hasar g�ren "Kesendire" iki g�n sonra Sel�nik'e hareket eder. 4 Ekim g�n� R�ht�m �irketi Y�neticisi Guiffray'in denetiminde ba�layan ��karma i�lemi sonucunda �stanbul vapuru y�zd�r�l�r ve 7 Ekim g�n� Bayrakl�'daki tersaneye �ekilir.

Di�er yandan faciaya "�irket vapurlar�n�n ��r�kl���n�n yol a�t���" inanc�nda olan birka� Rum, 1 Ekim 1908 g�n� �irketin Kordon'daki merkez iskelesi ve ard�ndan Kar��yaka �skelesi'ni �zerlerindeki yaz�hane ve yolcu salonlar�yla birlikte, ate�leyerek att�klar� ya�l� pa�avralarla yakar. �nceden planlad�klar� eylemde olduk�a h�zl� hareket ettikleri i�in g�venlik g��leri zaman�nda yeti�emez. Kordon iskelesindeki ate�i s�nd�rmeye gelen tulumbac�lara da bu kez halk engel olur. �irketin di�er iskeleleri ile vapurlar� da baz� ki�ilerce yak�lmak istenince, iskeleler bu kez asker taraf�ndan kordon alt�na al�n�r. Vapurlar da her olas�l��a kar��n, Osmanl� sava� gemilerinin demirli bulundu�u k��la �n�ne ald�r�l�r. �syanc�lar tamirde bulunan "G�lbah�e" ile birlikte tersaneyi ve Bayrakl� �skelesi'ni de yakmaya kalkarlarsa da, k�sa zamanda buralara sevk edilen askeri birlikler bunlara engel olur.

3 Ekim 1908 g�n� kazazede ailelerinden yard�ma gereksinimi olanlar i�in bir yard�m kurulu olu�turulur. Ba�kanl���n� Kar��yaka Belediye Ba�kan� Bekir Behl�l Bey'in yapt��� bu kurulda dava vekili Mustafa Faik Bey, Kemal Sait Bey, Avadis Avadikyan, Manuel Petro Kokino, Eduard Barf, Baron Allioti ve Anastasyadi efendilerden kurulu bir yard�m komisyonu olu�turulur ve k�sa zamanda iki y�z liran�n �st�nde yard�m toplan�r.

Kaza sonras� Kar��yaka halk�n�n �irket vapurlar�na binmemeye karar vermesi, ancak trenlerin de ula��mda yetersiz kalmas� �zerine, Kar��yaka Belediyesi iki vapur sat�n alarak i�letebilmesi i�in Vilayet makam�ndan izin ister. Zaten Hamidiye �irketi de 1 Ekim 1908 g�n�nden itibaren vapur seferlerini durdurmu�tur. Ancak �stanbul'dan vapur getirilememesi, �zmir'den bulunan iki vapurun sahiplerinin de Yunanl� olmas� nedeniyle, vapurlara Osmanl� band�ras� �ekilerek i�letilmelerinin uygun bulunmamas� bu giri�imin sonu�suz kalmas�na neden olur. Kar��yaka, Fo�a, Karaburun, Urla, G�zelyal� G�ztepe ve Karata�'ta oturanlar vapursuz kalmaktan olduk�a etkilenir. �ki aya yak�n bir zaman vapursuz kalan Kar��yaka'ya yeniden yap�lan ilk sefer 28 Kas�m 1908 g�n�, �irketin "Osmaniye" vapuru ile ba�lar. Kar��yaka �skelesi onar�mda oldu�u i�in yolcular Alaybey ve Osmanzade iskelelerine ta��nmaktad�r. Ancak vapurlar�n i�lemeye ba�lad���n� g�ren Rum ve di�er az�nl�klardan bir grup Kar��yaka'daki Klonaridi gazinosunda toplanarak konu�ur. Ertesi sabah toplanan 1500 ki�ilik bir grup �nce Donanmac� iskelesindeki d�kk�nlar� zorla kapatt�r�r ve Osmanzade iskelesine y�r�meye ba�lar. Bu s�rada "Osmaniye Vapuru" da bu iskeleye gelmektedir. Gemi kaptan� bunlar� fark edince tornistan ederek a���a �ekilir. Daha sonra bu gruba �o�u �talyan uyruklu yeni n�mayi��iler de kat�l�r. Ancak birka� kez yinelenmeye �al���lan olaylar askeri birliklerin i�e el koymas�yla sona erer.

En �ok Kar��yakal�lar�n etkilendi�i k�rfezdeki vapur seferlerinin aksamas� bazen kaza d���nda olaylarla da ger�ekle�ir. S�z gelimi grev bunlardan biridir. Cumhuriyet �ncesi d�nemde �� �nemli grev g�r�l�r. Bunlardan ilki en ilgincidir. ��nk� 11-12 Eyl�l 1908 tarihlerindeki bu grev, hen�z y�r�rl�kte olan herhangi bir grev yasas� yokken ger�ekle�tirilir. 10-11 A�ustos 1909 tarihli ikinci ve 26-28 Haziran 1911 tarihli ���nc� grevler de k�sa s�rmekle birlikte k�rfezde ula��m sekteye u�rar. Grev g�nlerinde deniz ula��m�n�n eski d�nemlerde oldu�u gibi kay�klarla yap�lmas�na �al���l�r. K�rfez vapurlar�ndan s�z ederken, bunlardan birisinin de �zmir'in Belediye Ba�kanlar�ndan birinin marifeti sayesinde Yunanistan'a kapt�r�ld���n� da eklememiz do�ru olur. Bu Belediye Ba�kan� Rumeli Beylerbeyli�i'nden gelme, Hac� Hasan Pa�a'd�r. Yunan i�gali y�llar�nda Belediye Ba�kanl��� yapm��t�r. Nizamiye pa�as�d�r. �stelik "saadetl�", "devletl�" diye unvanlar� da vard�r. ��gal s�ras�nda Yunanl�larla i�birli�i yapar. Bu nedenle korkusundan, T�rk ordusunun �zmir'i kurtar���ndan 72 saat �nce ka�ar. K�rfez vapurlar�ndan birini, G�ztepe'deki yal�s�na yana�t�r�r. E�yas�n�, �olu�unu - �ocu�unu bindirip; �nce Midilli adas�na, ard�ndan Atina'ya ka�ar. Yunanl�lar ellerine kadar gelen tekneye el koyar. Bu nedenle bir gemiden de olunur.

�te yandan �zmir K�rfezi'nde �al��an tekneler aras�nda "S�reyya"n�n ayr� bir �zelli�i vard�r. Bir 500 gros tonluk bir yat olan "S�reyya" 1865 y�l�nda �ngiltere, Londra'da, Samuda & Sons tezgahlar�nda yandan �arkl� yolcu gemisi olarak in�a edilir. 56.5 metre uzunlu�unda ve 8.5 metre geni�li�indeki teknenin s�� kesimi 2.1 metredir. 160 beygir g�c�nde iki silindirli compound buhar makinesi bulunan ve 14 mil h�z yapan tekne Osmanl� Donanmas�nda saltanat yat� olarak hizmet verdikten sonra 1870'li y�llarda d�nemin deniz ula��m�ndan sorumlu kurulu�u �dare-i Mahsusa-i Aziziye'ye verilir. "S�reyya" yat� 1899 y�l�nda �zmir Valilik makam� emrine verilir. Bu tarihte �zmir'de valilik g�revinde K�br�sl� Mehmet K�mil Pa�a vard�r. Yat�n �zmir'e g�nderilmesinde Pa�a'n�n ayn� tarihlerde Bahriye Mirlivas� olan o�lu Sait Pa�a'n�n etkili oldu�u d���n�lebilir. 1909 y�l�nda hizmet d��� b�rak�l�r ve 1921 y�l�nda da s�k�lmek �zere sat�l�r. K�rfez vapurlar� konusunu ba�larken baz� ilgin� bilgileri de kronolojik s�rayla aktarmak istiyorum.

21 Nisan 1931 tarihli �ehir Meclisi toplant�s�nda "Vapur ve tramvaylardan bu ara�lar durmadan ya da iskeleye yana�madan atlayanlardan birer lira ceza al�nmas�" kararla�t�r�l�r.

1934 y�l�n�n Nisan ay�nda Liman ve K�rfez �irketi, Kordon'un Konak'tan Cumhuriyet Meydan�'na kadar olan b�l�m�n�n Band�rma parke ta�� ile d��enmesine karar verir. �irket yakla��k y�z bin liral�k ihale a�ar.

25 May�s 1934 Cuma g�n� al�nan bir kararla Re�adiye, Karaburun, Fo�a, Bayrakl� ve Turan'a yap�lan vapur seferleri kald�r�l�r. Bu nedenle "G�ztepe", "Alsancak" ve "U�ak" vapurlar� seferden al�n�r. "Kar��yaka", "G�zel �zmir", "Dokuz Eyl�l" ve "Cumhuriyet" vapurlar� seferde b�rak�l�rken, "�ankaya" �nemli durumlar i�in haz�r bekletilir.

Denizbank �zmir �ubesi taraf�ndan yapt�r�lan betonarme Konak �skelesi'nin 14 Nisan 1938 tarihinde yeni bi�imiyle a��l��� yap�l�r. 33 metre boyundaki iskele, 15 metre geni�li�indedir. 1939 y�l� Nisan ay� i�inde �zmir liman�na 152 T�rk, 7 Alman, 1 ABD, 3 Felemenk, 1 Bel�ika, 2 Frans�z, 1 Danimarka, 6 �ngiliz, 1 �sve�, 15 �talyan, 2 Macar, 2 Norve�, 2 Romanya ve 10 Yunan band�ral� olmak �zere toplam 215 gemi girip ��kar.

Haziran 1939 ay� ba��nda Bayrakl� semti halk�, bir telgrafla CHP Kurultay�na ba�vurarak "Bayrakl�'ya yeniden vapur i�letilmesini" dile�inde bulunur. 30 Ekim 1940 tarihinde yeni Konak �skelesi, Alsancak �skelesi ile birlikte devre d��� b�rak�l�r. Kar��yaka'n�n �zmir ile ba�lant�s� yaln�zca Pasaport �skelesi ile sa�lan�r. Pasaport ve Kar��yaka aras�nda yaln�zca "G�zel �zmir" ve "Cumhuriyet" vapurlar� �al��maktad�r. Bu uygulaman�n nedeni ise bir y�l �nce ba�layan �kinci D�nya Sava��n�n �lkede yaratt��� ekonomik darl�kt�r. Mazot darl��� nedeniyle "Sur" ve "Efes" vapurlar�n�n ge�ici olarak seferden kald�r�lmalar� zorunlulu�u kar��s�nda elde kalan ve biri yede�e ayr�lan �� vapurun Kar��yaka'ya gidi� ve d�n��lerinde Konak ve Alsancak iskelelerine u�ramalar� olanaks�zla�m��t�r.

1940 y�l� Aral�k ay� ba��nda Devlet Denizyollar� �zmir ��letmesi vapur seferlerini yeniden d�zenler. "Sur" ve "Efes" vapurlar� seferlere ba�lad�klar�ndan Konak ve Alsancak iskeleleri yeniden devreye al�n�r. Ancak �ehirde geceleri uygulanan "karartma" nedeniyle Kar��yaka yolcular� olduk�a erken d�nmeye ba�lad�klar�ndan vapurlar saat 20'den sonraki seferlerde ��-be� yolcu ile hareket etmektedir. Bu nedenle Konak'tan Kar��yaka'ya son vapurun hareket saati 21.30 olarak belirlenir.

1941 y�l�n�n Mart ay�nda Devlet Denizyollar� �zmir �ubesi M�d�rl���, �kinci D�nya Sava�� nedeniyle yay�mlanan "Pasif Korunma Talimat�" uyar�nca k�rfez vapurlar�n�n deniz rengine boyat�lmas�na karar verir ve �ncelikle "9 Eyl�l" vapuru ba�ta olmak �zere �� tekne maviye boyan�r. "Sur" vapuruna da kamuflaj yap�l�r. Yine ayn� gerek�e ile "Efes" ve "Sur" vapurlar� radyolar�ndan yolculara dinletilen yay�n kesilir. Bu da �zmirlilerce ho�nutsuzlukla kar��lan�r.

1942 y�l� Haziran ay�ndan itibaren �nciralt� �skelesi'ne her g�n vapur i�letilmeye ba�lan�r. Vapur, Konak'tan hareketinden sonra, ilk kez ger�ekle�tirilen bir uygulama ile yeni yapt�r�lan G�ztepe �skelesi'ne de u�ramaktad�r. K�sa zaman sonra da s�z konusu seferler Alsancak �skelesi'nden ba�lat�l�r. Bu seferler 20 Eyl�l'e kadar s�rer. 1942 y�l�nda k�rfezde ula��m toplam 5 gemi ile sa�lamaktad�r. Bunlardan ambar� olan 2 tanesi y�k de ta��makta ve Karaburun - Fo�a seferleri yapmaktad�r.

1943 y�l�na gelindi�inde Pasaport �skelesi olarak mendirek i�inde dubalardan yap�lma portatif bir iskelenin kullan�ld��� g�r�l�r. Ayn� y�l�n yaz aylar� sonunda bu iskele kald�r�larak yerine tek bir duba kullan�lmaya ba�lar ve bu durum ele�tirilir. �te yandan vapurlarda her t�rl� g�ve, tahta kurusu, hamam b�ce�i hatta bit ve fare g�r�lmesi de ele�tirilir. Bir di�er ele�tiri de ka�ak yolcular� �nlemek i�in i�eride bilet z�mbalanmas�na kar��n iskeleden ��k��ta da bu biletlerin toplanmas�na olur.
Kordon yolu i�in dolgu yap�lmas� a�amas�nda yak�n zamanlarda y�k�lan ve 1950 y�l�nda hizmete giren betonarme Alsancak �skelesi 33 metre boy ve 17 metre enindedir.

"Mendirek i�inde kalan eski liman�n yetersiz kalmas�" nedeniyle yap�m�na karar verilen Alsancak Liman� in�aat�n�n temel at�lma t�reni 14 �ubat 1955 tarihinde yap�l�r.

Birinci b�l�m�n�n yap�m� tamamlanan Alsancak Liman�'na ilk gemi11 28 May�s 1959 tarihinde yana�arak, hizmet verilmeye ba�lan�r.

1961 y�l� Temmuz ay�nda Bayrakl� semtine yaln�z cumartesi g�nleri i�in yeni bir sefer konulur.

1962 y�l�nda g�n�m�zde kullan�landan bir �nceki Kar��yaka �skelesi hizmete girer.

30 Haziran 1964 tarihinde Kar��yaka ile ��kuyular aras�ndaki hatt�n do�usunda kalan i� k�rfezde denize girmek "Sa�l�k a��s�ndan tehlikeli g�r�ld���nden" �l Sa�l�k M�d�rl���nce yasaklan�r. Bu k�rfez tarihinde konusundaki ilk yasaklamad�r.

1965 y�l� boyunca �zmir Liman�na giren-��kan gemi toplam say�s� 2768'dir.

1964 y�l�nda kald�r�lan Konak - �nciralt� vapur seferleri 1972 y�l� Haziran ay�nda yeniden ba�lar.

Denizcilik Bankas� taraf�ndan 1966 y�l�nda Fransa, Nantes'da Chantiers de Nantes tezgahlar�nda 32 milyon liraya yapt�r�lan ve 3422 gros tonluk, ilk T�rk feribotu olan "Truva", ilk seferini 16 A�ustos 1966 Sal� g�n� hareket etti�i �stanbul'dan �zmir'e yapar. 86.7 metre uzunluk, 16.5 metre geni�likte; �ift uskurlu ve 18 mil h�z yapabilen teknenin su kesimi 4.2 metredir. 1974 y�l�nda, K�br�s Bar�� harekat� s�ras�nda donanmaya destek veren "Truva" 1984 y�l�nda, Hali� Tersanesi'nde onar�mda iken ge�irdi�i yang�n sonucu a��r hasar g�r�rse de yenilenerek filoya kazand�r�l�r.

Sel�uklulardan beri "�zmir'de in�a edilen ilk askeri tekne" olan Y-1043 cephane gemisi 17 May�s 1967 g�n� denize indirilir. �zmir K�rfez hatt�nda yolcu ta��ma hizmetinin 5 vapurla yap�ld��� 1972 y�l�nda ger�ekle�tirilen 17742 seferde, 9593783 biletli yolcu ta��n�r.

1978 y�l�nda G�ztepe �skelesi bu kez G�zelyal� semtinde yeniden hizmete al�n�rsa da verimli olmad��� nedeniyle iki y�l kadar sonra kapat�l�r.

G�n�m�zdeki Kar��yaka �skelesi 1990 y�l�nda hizmete girer.

Arabal� vapur da yana�abilen Bostanl� �skelesi 1996 y�l�nda hizmete girer.

1980'lerin ba��nda kapat�lan G�ztepe �skelesi, 1988 y�l�nda gene G�zelyal�'da, bu kez Mustafa Kemal Bulvar� sahiline yap�l�r.

Bayrakl� semti 6 May�s 2001 tarihinde yap�lan a��l�� ile y�llar sonra yeniden iskeleye kavu�ur.

K�rfez vapurlar� y�llar boyunca nice sevdalara, nice g�n�l ka�amaklar�na tan�k olmu� �ok �zel mekanlard�r. Bu "g�verte sevdalar�" �zerine nice ozan, nice dizeler dizmi�lerdir. Gelin k�rfez vapurlar� ile ilgili s�ylediklerimizi ilki 1931, ikincisi ise 1938 y�l�nda yay�mlanm��12 iki �iirle ba�layal�m.

Vapurdaki �apk�n k�z
K�rfez vapurlar�ndan s�z ederken �zmir k�rfezindeki bat�klardan da s�z etmek gerekir. �zmir �ehrine denizden ula��mda �ok �nemli rol� olan �zmir K�rfezi'nde bu a��dan en �nemli nokta Yenikale �nleridir. Bir zamanlar �ehre denizden yakla�acak d��man gemilerini �nlemek amac�yla yap�lm�� olan bu kale bir deprem sonucu y�k�ld�ktan sonra bile uzun y�llar �nemini korumay� s�rd�rm�� ve d��man ya da korsan gemileri i�in cayd�r�c� olmu�tur. Kuzey y�nde Gediz Nehri'nin eski yata�� son noktas�nda olu�turdu�u deltan�n iyice t�kad��� k�rfez giri�i, Yenikale �nlerinde en dar ge�i� noktas�na sahiptir.

��te Yenikale �nleri tarih boyunca da k�rfezde en �ok bat�k bulunan b�lge olma �zelli�ini de korumu�tur. Bu noktada k�rfeze giri�in engellenmesi amac�yla da tekne bat�r�ld��� bilinmektedir. Ege Denizinden �zmir K�rfezine giri�te en kritik yer olan bu noktada ge�i�in engellenmesi, �zmir'e denizden yap�lacak bir sald�r� olas�l���n�n olanaks�z hale getirilmesi demektir. Bu nedenle burada tekne bat�r�lmas�na yo�un bi�imde Birinci D�nya Sava�� d�nemi �ncesinde ve Balkan Sava�� s�ras�nda rastlan�r.

Yenikale �nlerinde savunma amac�yla tekne bat�rma �zellikle 1912 y�l� Nisan ay�nda yo�un olarak g�r�l�r. Art arda bat�r�lan "Adana", "�zmir" ve "Saadet" adl� vapurlar� "Sultaniye" izler. Bunlardan 1751 gros tonluk ve demir g�vdeli "Adana" 1862 y�l�nda �ngiltere, Deptford'da Charles Lungley & Co. tezgahlar�nda y�k gemisi olarak yap�l�r. 97.7 metre uzunluk ve 10 metre geni�likteki teknenin su kesimi 7 metredir. �nceleri "Roman" ad�yla hizmet g�ren uskurlu teknenin Maudslay yap�m� 2 silindirli compound buhar makinesi vard�r. 1889 y�l�nda yeni sahibi Esayan �irketi (�stanbul) taraf�ndan "Adana" ad� verilen vapur 1895 y�l�nda �dare-i Mahsusa'ya sat�l�r ve 1909 y�l�nda hizmet d��� b�rak�l�r. 1874 y�l�nda �ngiltere, Glasgow'da T. Wingate & Co. tezgahlar�nda yolcu - y�k gemisi olarak yap�lan 2528 gros tonluk "�zmir" vapurunun uzunlu�u 100.5 metre, geni�li�i 11 metre ve su kesimi 8.3 metredir. �nceleri "�ndiana" ad�yla States Line �irketi filosunda yer alan tekne, 1891 y�l�nda Osmanl� Devleti taraf�ndan sat�n al�narak �dare-i Mahsusa'ya devredilir. 1912 y�l� Nisan ay�nda Yenikale �nlerinde �zellikle karaya oturtulur. 1913 y�l�nda s�k�lmek amac�yla hurdac�lara sat�larak tarihe kar���r. 1865 y�l�nda �ngiltere, Liverpool'da Jones, Quiggin & Co. tezgahlar�nda y�k gemisi olarak yap�lan "Saadet" ise 1690 gros tonluk ve sa� g�vdeli bir teknedir. Uzunlu�u 79.1 metre ve geni�li�i 9.7 metre olan teknenin su kesimi 5.4 metredir. 4 silindirli compound buhar makinesi bulunan teknenin �nceleri "Venezuelan" olan ad� 1891 y�l�nda sat�n alan Karamanyan �irketi (�stanbul) taraf�ndan "Saadet" olarak de�i�tirilir. 1896 y�l�nda �dare-i Mahsusa'ya sat�lan vapur 1909 y�l�nda hizmet d��� b�rak�l�r.

"Sultaniye" gemisi ise 1852 y�l�nda �ngiltere, Londra yak�nlar�nda Blackwall'de C. J. Mare tezgahlar�nda ah�ap ve yandan �arkl� bir yat olarak in�a edilir. 119.2 metre uzunlu�unda, 12.2 metre geni�li�inde ve 2909 gros tonluk teknenin su kesimi 4.8 metredir. 758 beygir g�c�nde iki silindirli compound buhar makinesi bulunan ve 15 mile yak�n h�z� bulunan tek bacal� ve iki direkli gemi, 1853 y�l�nda "Feyz-i Cihad" ad�yla M�s�r donanmas�nda f�rkateyn olarak g�rev yapmaya ba�lar. 1862 y�l�nda Hidiv �smail Pa�a taraf�ndan Forrester & Co. tezgahlar�nda yenilenen tekne tahta yeni ��km�� olan Sultan Aziz'e arma�an edilir ve ad� da "Sultaniye" olarak de�i�tirilir. Sultan Aziz 1863 y�l�nda M�s�r, 1869 y�l�nda da Fransa'ya bu gemiyle gider. Ancak gemi �nce 1864, sonra da 1872 y�llar�nda onar�m g�rmez bi�imde ar�zalan�r ve donanmaya verilerek zaman zaman nakliye i�lerinde kullan�l�r. ��e yarar k�s�mlar� al�nd�ktan sonra 1905 y�l�nda �zmir'de ba�lanan tekne, 1908 y�l�nda hurdac�lara verilir. 1911 y�l�n�n Ekim ay�nda ta� doldurulup, alt� delinerek dibe oturtulan tekne, 20 Nisan 1912 tarihinde Yenikale �nlerinde b�sb�t�n bat�r�l�r.

1914 - 1918 y�llar� aras�nda ise 42 par�a ah�ap mavnan�n, i�lerine ta� doldurularak bat�r�ld��� ge�itte, daha sonralar� Osmanl� H�k�meti taraf�ndan sava� ganimeti olarak m�sadere edilen �ngiliz band�ral� ticaret gemilerinden "Assisout" da bat�r�larak dibi boylar.

Bu noktada batan gemilerden biri de "�nebolu"dur. 1892 y�l� yap�m� olan, y�k ve yolcu gemisi olarak �al��an, 81 metre uzunluk ve 11 metre geni�likteki, su kesimi 5.3 metre olan 1082 gros tonluk "�nebolu" 1500 beygir g�c�nde buhar makinesine sahiptir. 12 Kas�m 1935 tarihinde k�rfez giri�inde su alarak batan teknede 24 ki�i hayat�n� kaybeder.

Yenikale ge�idindeki kazalara ve batmalara verece�imiz son �rnek "�zmir" gemisidir. 1955 y�l�nda Almanya, Bremenhaven'da A. G. Weser Werk tezgahlar�nda motorlu yolcu gemisi olarak in�a edilen, 122.6 metre uzunluk ve 17 metre geni�likteki, 6042 gros tonluk teknenin su kesimi 10.7 metredir. 4160 beygirlik dizel motora sahip, tek uskurlu ve 476 yolcu kapasiteli "�zmir" 3 �ubat 1957 tarihinde k�rfeze giri� yaparken "Howell Lykes" adl�, A. B. D. band�ral� bir �ileple �arp���r. Batmamas� i�in s�varisi taraf�ndan s��l��a oturtulursa da yan yatar ve bu kazada 3 ki�i hayat�n� kaybeder. Aylarca suda kalan gemi 16 �ubat 1958 tarihinde y�zd�r�l�r ve in�a edildi�i tersaneye g�nderilerek onar�l�r. D�nemin salonunda TV al�c�s� bulunan, olduk�a l�ks gemisi olan "�zmir" 1987 y�l�nda filodan al�narak, sat�l�r.

��te bu dar ge�itte bulunan onlarca bat�ktan baz�lar�n� ��karmak i�in ilk kez 1967 y�l� yaz mevsimi sonunda faaliyete ge�ilir. Armat�r R�za Kalkavan taraf�ndan yapt�r�lan bu �al��malar s�ras�nda Birinci D�nya Sava�� s�ras�nda "�ngiliz z�rhl�lar�n�n �zmir k�rfezine girmelerini �nlemek amac�yla" �nciralt� a��klar�nda kasten bat�r�lan 10 �ilep ile bir may�n tarama gemisinin �nemli b�l�m� 60 y�ldan fazla zamand�r bulunduklar� yerden ��kar�l�r. Yakla��k 14 kula� derinlikteki bat�klar�n ��kar�lmas� �zmirli bal�k��lar�n tepkisine neden olur. ��nk� bal�k��lara g�re "O bat�klar k�rfezdeki �nemli bal�k yuvalar�ndand�r ve bat�klar�n ��kar�lmas� bal�k yuvalar�n�n mahvolmas�na ve k�rfezdeki bal�k neslinin birka� y�la kadar kurumas�na neden olacakt�r."

Yenikale ge�idindeki bat�klar�n ��kar�lmas� nedeniyle 1973 y�l� Aral�k ay�nda yeni bir �al��ma daha ba�lat�l�r ve yakla��k sekiz ay s�ren �al��malarda tonlarca a��rl�kta gemi par�alar� ��kart�l�r. Y�llard�r �zmir K�rfezi'ne deniz yolu ile giri� - ��k���n en dar nokta oldu�u Yenikale ge�idinde bulunan ���kl� �amand�ralar�n aras�ndaki geni�lik 1974 y�l� ba��nda 128 metredir. S�z konusu �al��man�n yap�ld��� tarihte, denizin en al�ak oldu�u cezir zaman�nda ge�idin derinli�i 38 kademdir. Bu nedenle su derinli�i 34-36 kadem aras�nda olan gemiler buradan ge�erken, altlar�nda 20-25 cm. mesafe kalmaktad�r.

Sonu� olarak yap�l�� amac�ndaki ad�yla "R�ht�m" ancak g�n�m�zde s�yledi�imiz bi�imiyle Kordon'un, k�rfezde ula��m�n, k�rfez vapurlar�n�n, "�atana" dedi�imiz r�mork�rlerin, yolcular� vapurlardan al�p yine vapurlara ula�t�ran tramvaylar�n ya da trenlerin, hatta bat�klar�n bu dergiye toparlanabilecek kadar k�sa �yk�s� b�yle.
Bu �yk� olduk�a zahmetli bir �al��ma sonucu olu�tu. �ok ilgin�tir ve de ne yaz�kt�r ki; �zmir Denizcilik ��letmesi devirden sonra �zmir B�y�k�ehir Belediyesi'ne neredeyse tek belge b�rakmam��t�r. Uzun y�llar s�rd�rd���m�z �zmir ara�t�rmalar� �al��malar� ar�ivimizden derledi�imiz bilgilerin yan� s�ra k�sa zaman i�inde �stanbul'a kadar gitmek zorunda kald�k. Oradaki tersane kay�tlar� ile k�t�phanelerdeki verilerden ula�abildiklerimizi ya da bulabildiklerimizi "k�r" sayarak �zmir'e mutlu d�nd�k. Sonuna geldi�iniz bu yaz� toplam�n�n kat be kat fazlas� ilgi ve belgeye ula�t�k. Ancak elinizdeki kitap��k i�in bu kadar�n� de�erlendirmeyi uygun g�rd�k. Ama istedi�imiz halde yazamad�klar�m�z da olmad� m�? Oldu elbette. S�z gelimi "Yap�ld��� y�llarda med seviyesinden 150 santimetre yukar�da olan Kordon'un g�n�m�ze kadar nas�l ad�m ad�m ��kt���n�n �yk�s�n�"; ya da �zmir Belediyesi eski Ba�kanlar�ndan Faruk Tunca'n�n e�i ve g�zellik krali�elerimizden G�nseli Ba�ar'�n (Tunca) "�srail gezisinde g�rd��� kald�r�m desenlerini d�n���nde Kordon kald�r�mlar�na nas�l uygulatt���" gibi �ok ilgin� konular� da burada da aktaramad�k.

�te yandan "kirlilik" de mutlaka i�lemeyi arzulad���m�z bir konu idi. 1973 y�l�na gelindi�inde Bostanl�'dan ��kuyular'a kadar olan 18 kilometre uzunlu�undaki k�rfez k�y�s�nda tam 68 ayr� noktada kanalizasyon a�z� bulunmaktayd�. Bayrakl� - Halkap�nar aras�ndaki fabrikalar�n tamam� at�klar�n� hi�bir engel olmadan denize ak�t�yordu. Oysa daha 1931 y�l�nda Hawzer adl� bir �irkete �zmir'in kanalizasyon pl�n�n�n haz�rlat�ld���n� biliyoruz. S�z konusu pl�n, �zmir'in b�y�mesi ve sanayi geli�mesi g�z �n�ne al�narak �ehri ikiye b�lm��t�. Yar�s�n�n kanalizasyonlar� Halkap�nar'a, di�er yar�s�n�n da �nciralt�'ya ak�t�l�yordu. Halkap�nar ve �nciralt�'da yap�lacak b�y�k tesisler buralara gelen pis sular� ar�tarak denize ak�tacak, kal�nt�lar da g�bre olarak kullan�lacakt�. Pl�n, bir bu�uk milyonluk bir �ehre g�re haz�rlanm��t� ve uygulanmas� i�in 15 milyon lira gerekiyordu. Ancak buna olanak bulunamad�. O zaman bulunamayan bu para; bu g�nlerde yap�m� s�ren ve birka� ay sonra i� k�rfezde "Denize akan tek kanalizasyon a�z� b�rakmayacak" olan "B�y�k Kanal Projesi" ile trilyonlara mal olmaktad�r. O plan uygulansayd� k�rfezi ya�am sava��nda geriye d�nd�rmek i�in belki bu kadar u�ra� vermeyecektik. ��te bunlardan da s�z etmek isterdim. Ama "buraya kadar" demek zorunda kald�k.

Bu arada i�imizdeki bir arzuyu da B�y�k�ehir Belediye Ba�kan�m�z sevgili Ahmet Pri�tina'ya iletmeden ge�emeyece�im. Son g�rd���mde Gelibolu'da boynu b�k�k bi�imde kaderine terk edilmi� ve k�rfeze hasret kalm�� emektar "Sur"un da (hen�z s�k�lmediyse ve su kesimindeki sa�lar� da sa�lamsa) son sahiplerinden sat�n al�narak �zmir'e "Sergiler, s�yle�iler vb. etkinlikler" yap�labilecek "Sanat Gemisi" olarak kazand�r�lmas�d�r. E�er "Sur" yok edildiyse, halen kullan�lmayan �stinyede d���n�lebilir.

Hemen her zaman s�yledi�imiz bir s�zle noktalamak istiyoruz. "�zmir ve �zmirli i�in ne yap�lsa azd�r. �zmir onca �arp�kl��a kar��n h�l� �lkemizin ya�an�las� �ehirlerinin ba��ndad�r."

Bir ba�ka �zmir �al��mas�nda birlikte olmak dile�i ile sevgiyle kal�n...

10 Eyl�l 2001
Denizmen
Dipnotlar:
(1) "Taze �ay" adl� bu �iir, Gazete Ege'nin 1998 y�l�nda d�zenledi�i "1. Liseleraras� �iir Okuma ve Yazma Yar��mas�" "Yazma" dal�nda Birinci olan �zmir �zel T�rk Lisesi ��rencisi Necip Necipo�lu'ya aittir. �iir ayn� gazetenin 11 Aral�k 1998 tarihli bask�s�nda yer alm��t�r.
(2)�zellikle 1839 y�l�ndaki "Osmanl� - �ngiliz Ticaret S�zle�mesi" ve 1839 y�l�ndaki Tanzimat Ferman� ile birlikte.
(3)Topluma ba�l�l���n� ve insan sevgisini her t�rl� politik ve ki�isel d���ncenin �st�nde tutmu� olan Kahire do�umlu Ra�id Pa�a, Dramal� Hasan Pa�a'n�n o�ludur. E�itimini Paris'te yapt�ktan sonra 1850 y�l�nda �stanbul'a d�n�p �e�itli il�elerde kaymakam olarak g�rev yapm��t�r. 1 Eyl�l 1865 tarihinden 1 May�s 1867 tarihine kadar Ayd�n Valili�i g�revini yapan Ra�id Pa�a, �zmir'de �ncelikle e�itim sorunlar�na ��z�mler aram�� ve bir�ok konuda �zmirli ayd�nlarla s�rekli olarak ba�lant� kurmu�tur. Sokaklar�n havagaz� ile ayd�nlat�lmas�, Ermeni Hastanesi'nin kurulmas�, �zmir-Menemen, �zmir-Bornova ve �zmir-Turgutlu demiryollar� da onun zaman�nda tamamlanm��t�r. Daha sonralar� �e�itli bakanl�klar ve Viyana El�ili�i g�revlerinde bulunan Ra�id Pa�a, 1876 y�l�nda kader birli�i yapt��� ideal arkada�� Midhat Pa�a'n�n kona��nda �erkez Hasan taraf�ndan �ld�r�lm��t�r.
(4)Bu kurulu� s�z konusu yaz�dan hemen sonra l��vedilerek yerine Osmanl� �mparatorlu�unun son bulmas�na kadar g�rev yapacak �ura-y� Devlet kurulur.
(5)"�zmir �zmir" dergisinin s�z�n� etti�im say�s�ndaki dosyan�n "Kordon Yolu" ile ilgili olaca��n�n belirlenmesinden bu sat�rlar�n yaz�ld��� ana kadar ge�en yakla��k d�rt y�ll�k zaman i�inde bu konuda olduk�a yo�un �al��malar yapt�k. �zellikle de 120 y�l �nce "r�ht�m yap�m�na ve denizin doldurulmas�na raz� olmayanlar"�n kimler oldu�unun ve neler s�ylediklerinin ard�na d��t�k. Pek �ok bilgiye de ula�t�k. Ancak bu malzeme �� y�l sonra bile bir yaz� i�inde toparlanamayacak kadar da��n�k durumda oldu�undan, bu konuyu �zmir hakk�nda yazmakta oldu�umuz ba�ka �al��malar�n i�inde ele almaya karar verdik.
(6)Bu �ok ilgin� bir durumdur. �ayet 123 y�l �nce denizin 300 ar��n doldurulmas� kabul edilseydi, olu�acak r�ht�m �izgisi, �u anda doldurulmu� olan yerin de �ok �tesinde yer alacakt�. Kim bilir, belki de bug�n "Kordon Yolu" tart��malar� olmay�p, bir ba�ka tart��ma boyutunu ya��yor olacakt�k. M�sy� Barkir o zamanki proje de�i�ikli�i onay�yla (herhalde pek de fark�nda olmadan) K�rfeze ve �evreye olduk�a b�y�k iyilik yapm��.
(7)S�z� ge�en okul a��lamad���ndan bu pay�n, yine Yahya Hayati pa�an�n �nerisi �zerine s�z konusu okul i�in in�a edilen binan�n tahsis edildi�i Islahhane'ye verilmesine Meclis-i V�kela taraf�ndan kabul edilmi�tir. S�z� edilen bina g�n�m�zde Mithatpa�a End�stri Meslek Lisesi olarak kullan�lan binad�r.
(8)�zmir'den Ege adalar� ve daha uzak yerler, k�saca k�rfez d���na yap�lan seferler konumuz d���nda olmakla birlikte, bu alanda �al��an 3 �irketin ad�n� vermemiz gerekmektedir. Bunlardan 1890'larda kurulan Pandaleon adl� Yunan �irketi ile Hac� Davut adl� Osmanl� �irketi gemileri aras�nda b�y�k �eki�me g�r�l�r. Di�er �irket ise R�ht�m Kumpanyas� m�d�r� Elie Guiffray taraf�ndan kurulan Fo�a Vapur Kumpanyas�d�r.
(9)Ancak Juli �irketinin k�rfezde vapur �al��t�rd��� d�nem nedeniyle Hamidiye �irketinin k�rfezde 30 y�l boyunca yolcu ta��ma imtiyaz�na 1887 y�l�nda Meclis-i V�kela taraf�ndan 33 ay daha eklenir.
(10)1884 y�l�ndaki kurulu�undan, Bel�ikal�lar�n eline ge�ti�i 1908 y�l�na kadar �irketin y�netim kurulu ba�kanl�klar�n� s�ras�yla �u ki�iler yapm��lard�r: Yahya Hayati pa�a (1884-1892), Ispartal�zade �stefan efendi (1893-1896), Gukas �sayan (1896-1897), Yemi��izade Sabri bey (1898), Diyamendo�lu �sak efendi (1899), Yosefo�lu Haralambo efendi (1900-1903), Gukas �sayan (2. kez) (1903-1907), �sayi �sayan efendi (1908).
(11) Alsancak liman�na yana�an ilk gemi Denizcilik Bankas�na ait "Hopa" �ilebidir.
(12)"Balta" mahlas� ile 23 Mart 1931 tarihli Yeni As�r gazetesinde yay�nlanan birinci �iir, 1998 y�l�nda yay�mlad���m�z "Kar��yaka �iirleri" ve 1999 y�l�nda yay�mlanan "�u Bizim Kar��yaka" kitaplar�m�zda da yer alm��t�r. �kinci �iir ise A. Ozan (H�seyin Avni Ozan) ad�yla 19 Nisan 1938 tarihli Halk�n Sesi gazetesinde yer alm��t�r.

Kaynak�a:
Enver Ziya Karal - Osmanl� Tarihi, Ankara 1983
Hakk� G�ltekin - �zmir Tarihi, �zmir 1946
Cevat Korkut - �zmir R�ht�m �mtiyaz�, �zmir 1992
Orhan Okumu� - Osmanl� Devletine Kapitalizmin Giri�i, �stanbul 1968
Sina Ak�in - J�n T�rkler ve �ttihat Terakki, �stanbul 1980
F. Rougon - Smyrne, Paris 1892
Eser Tutel - �irket-i Hayriye, �stanbul 1997
Eser Tutel - Seyr-i Sefain, �stanbul 1997
Ya�ar �r�k - "Doldurulan Kent �zmir" (�zmir �zmir, say�: 9, �zmir 1997)
Ya�ar �r�k- "�zmir'in "Yol Vermeyen Da�lar�" De�il, "Yol Veren K�rfezi" Var (�zmir, say�: 2, �zmir 2000)
Nefsal-i �ktisat, �zmir 1323
Ayd�n Vilayeti Salnameleri 1302,1304,1308
Alaybey Tersanesi K�t�phanesi
Hali� tersanesi kay�tlar�
Pendik tersanesi kay�tlar�
T.C. Ba�bakanl�k Ar�ivi, �rade Tasnifi, Meclis-i Mahsus k�sm�
�zmir Milli K�t�phane ar�ivi
�stanbul �niversitesi K�t�phanesi ar�ivi
Ya�ar �r�k ar�ivi