Tynwald
| Tynwald | |
|---|---|
| Ard-whaiyl Tinvaal High Court of Tynwald[1] | |
 Bendera Tynwald | |
| Jenis | |
| Jenis | Dua cabang; sistem tiga dewan[2] |
| Dewan | Dewan Kunci Majlis Undangan |
| Sejarah | |
| Diasaskan | Tarikh tidak diketahui; tradisi mengaitkannya dengan 979[3] |
| Kepimpinan | |
| Struktur | |
| Ahli | 35 kerusi apabila lengkap: 24 Dewan Kunci 11 Majlis Undangan[5] |
| Pilihan raya | |
Sistem pengundian Majlis Undangan | Lapan ahli dipilih oleh Dewan Kunci; dua ahli ex officio; Presiden dipilih oleh Tynwald[6] |
Sistem pengundian Dewan Kunci | Pilihan raya langsung; dua ahli bagi setiap 12 kawasan pilihan raya[7] |
Pilihan raya terakhir Dewan Kunci | 23 September 2021[7] |
Pilihan raya seterusnya bagi Dewan Kunci | 24 September 2026[8] |
| Tempat persidangan | |
 | |
| Bangunan Perundangan, Finch Road, Douglas, Pulau Man[5] | |
| Bukit Tynwald, St John's (sidang tahunan)[9] | |
| Laman sesawang | |
| www | |
sunting  | |
Tynwald (Ard-whaiyl Tinvaal; bahasa Inggeris: High Court of Tynwald) ialah badan perundangan Pulau Man, sebuah wilayah tanggungan Mahkota yang berkerajaan sendiri. Tynwald mempunyai dua cabang, iaitu Dewan Kunci yang dipilih secara langsung dan Majlis Undangan yang sebahagian besarnya dipilih secara tidak langsung. Kedua-dua cabang mempertimbangkan perundangan utama secara berasingan, tetapi turut bersidang bersama sebagai Mahkamah Tynwald (Quaiyl Tinvaal; bahasa Inggeris: Tynwald Court) bagi urusan seperti dasar, kewangan dan perundangan sekunder. Oleh sebab ketiga-tiga bentuk persidangan ini berfungsi sebagai dewan parlimen yang tersendiri dari segi tatacara, Tynwald menghuraikan sistemnya sebagai sistem tiga dewan.[10][11]
Tynwald berasal daripada tradisi perhimpunan zaman Norse dan telah wujud dalam pelbagai bentuk selama lebih daripada satu alaf. Institusi itu menyifatkan dirinya sebagai parlimen yang beroperasi secara berterusan tertua di dunia. Walaupun milenium Tynwald disambut pada 1979 berdasarkan tarikh tradisional 979, sejarah rasmi Tynwald mengakui bahawa tiada bukti dokumentari yang mengesahkan 979 sebagai tahun persidangan pertamanya; perhimpunan berasaskan tradisi Skandinavia bagaimanapun dianggap berkemungkinan telah berlangsung di Pulau Man menjelang penghujung abad ke-10.[3]
Dalam bentuk modennya, Tynwald menggubal undang-undang Pulau Man, meluluskan perbelanjaan awam, membahaskan dasar dan meneliti tindakan Kerajaan Pulau Man. Apabila kedua-dua cabang mempunyai keanggotaan penuh, Tynwald terdiri daripada 35 ahli, iaitu 24 Ahli Dewan Kunci dan 11 anggota Majlis Undangan.[5][11] Presiden Tynwald semasa ialah Juan Watterson, yang dipilih pada Julai 2026.[4] Dewan Kunci dibubarkan pada 13 Ogos 2026 menjelang pilihan raya umum yang dijadualkan pada 24 September 2026.[8]
Nama dan asal usul
[sunting | sunting sumber]Nama Tynwald berasal daripada istilah Norse Thingvollr, yang bermaksud "padang perhimpunan".[3] Perhimpunan yang dikenali sebagai thing merupakan ciri masyarakat Skandinavia dan berfungsi sebagai tempat penyelesaian pertikaian, pengisytiharan undang-undang dan urusan masyarakat. Bentuk bahasa Manx bagi nama Tynwald ialah Tinvaal, seperti yang terdapat dalam nama rasmi Ard-whaiyl Tinvaal.[1]
Nama rasmi bahasa Inggeris, High Court of Tynwald, mengekalkan unsur "court" daripada sejarah institusi itu. Pada zaman awal, perhimpunan tersebut menjalankan fungsi yang kini dikaitkan dengan badan kehakiman, termasuk menyelesaikan pertikaian dan memberikan keputusan tentang undang-undang adat. Fungsi kehakiman tersebut kini dilaksanakan oleh mahkamah Pulau Man, sedangkan Tynwald berfungsi sebagai badan perundangan.[11]
Tarikh tepat kemunculan Tynwald tidak diketahui. Sambutan milenium pada 1979 berasaskan tarikh tradisional 979, tetapi Tynwald sendiri menyatakan bahawa tidak terdapat bukti dokumentari yang mengesahkan suatu persidangan pertama pada tahun itu.[3] Asal usul dan perkembangan awal tapak serta institusi Tynwald turut menjadi subjek kajian sejarah dan arkeologi.
Sejarah
[sunting | sunting sumber]Zaman Norse dan rekod awal
[sunting | sunting sumber]Penempatan Norse berkembang di Pulau Man pada abad ke-9 dan ke-10, dalam suatu tempoh apabila rangkaian politik dan perdagangan Skandinavia meluas di sekitar Laut Ireland. Sejarah rasmi Tynwald mengaitkan perkembangan perhimpunan itu dengan tradisi thing Skandinavia dan menganggap perhimpunan seumpamanya berkemungkinan telah berlangsung di pulau tersebut menjelang penghujung abad ke-10.[3]
Selepas Godred Crovan menguasai Pulau Man pada 1079, pulau itu menjadi pusat Kerajaan Mann dan Kepulauan, yang merangkumi Pulau Man dan beberapa kepulauan di Hebrides. Dalam tradisi institusi Tynwald, bentuk awal Dewan Kunci dipercayai mempunyai fungsi yang lebih bersifat kehakiman, manakala pendahulu Majlis Undangan berkembang daripada majlis penasihat pemerintah. Tynwald mencatat rujukan kepada suatu badan penasihat kerajaan seawal 1208, walaupun bentuk dan fungsinya berbeza daripada Majlis Undangan moden.[3]
Tahun 1417 merupakan titik penting dalam sejarah rekod perundangan Manx. Pada tahun itu, undang-undang adat Pulau Man mula dicatat secara bertulis dan rekod nama anggota Dewan Kunci, gabenor serta pegawai lain mula dipelihara. Undang-undang adat 1417 turut mengandungi huraian tentang tatacara yang berkaitan dengan Tynwald.[3]
Pendemokrasian
[sunting | sunting sumber]
Pulau Man berada di bawah beberapa dinasti dan pemerintah selepas berakhirnya kerajaan Norse. Keluarga Stanley memerintah sebagai Lord of Man selama beberapa abad sebelum hak-hak ketuanan pulau itu berpindah kepada keluarga Murray, Adipati Atholl. Pada 1765, sebahagian besar hak ketuanan tersebut dikembalikan kepada Mahkota British dalam proses yang dikenali sebagai Revestment.[3]
Dewan Kunci pada mulanya bukan sebuah badan yang dipilih melalui pilihan raya umum. Perubahan besar berlaku melalui Akta Pilihan Raya Dewan Kunci 1866, yang mewujudkan asas bagi pilihan raya umum pertama. Dewan Kunci yang memilih penggantinya sendiri dibubarkan pada 19 Mac 1867 dan pilihan raya umum pertama berlangsung pada April tahun itu.[12]
Hak mengundi pada awalnya tertakluk pada syarat jantina dan pemilikan harta. Pada 1881, wanita tertentu yang memenuhi syarat pemilikan harta diberi hak mengundi dalam pilihan raya umum. Tynwald menyifatkan langkah tersebut sebagai kali pertama sebuah parlimen kebangsaan memberikan hak mengundi kepada wanita dalam pilihan raya umum.[13][12] Pada 1919, hak mengundi dewasa sejagat berasaskan kediaman diperkenalkan dan wanita turut dibenarkan menjadi calon pilihan raya.[13]
Pembaharuan perlembagaan moden
[sunting | sunting sumber]Komposisi dan hubungan antara cabang Tynwald berubah dengan ketara sepanjang abad ke-20. Majlis Undangan berkembang daripada badan yang mengandungi ramai pegawai yang dilantik dan mempunyai fungsi eksekutif kepada sebuah dewan perundangan yang tugas utamanya kini ialah menyemak rang undang-undang.[14]
Leftenan Gabenor Pulau Man mempengerusikan Majlis Undangan sehingga 1980. Gabenor terus mempengerusikan Mahkamah Tynwald sehingga Akta Perlembagaan 1990 mewujudkan jawatan Presiden Tynwald dan menamatkan peranan gabenor sebagai pegawai yang mempengerusikan persidangan biasa Tynwald.[4][15] Leftenan gabenor kini terus memainkan peranan dalam upacara tahunan Tynwald di St John's.[11]
Sempadan pilihan raya yang digunakan sejak pilihan raya umum 2016 membahagikan Pulau Man kepada 12 kawasan pilihan raya Dewan Kunci, dengan setiap kawasan memilih dua ahli.[7] Pilihan raya umum terakhir sebelum pembubaran 2026 diadakan pada 23 September 2021. Dewan Kunci dibubarkan pada 13 Ogos 2026, manakala pilihan raya umum berikutnya dijadualkan berlangsung pada 24 September 2026.[7][8]
Kedudukan perlembagaan dan struktur
[sunting | sunting sumber]Pulau Man ialah wilayah tanggungan Mahkota yang berkerajaan sendiri dan bukan sebahagian daripada United Kingdom. Pulau itu mempunyai badan perundangan, kerajaan, sistem percukaian, undang-undang dan mahkamahnya sendiri, manakala Kerajaan United Kingdom bertanggungjawab terhadap pertahanan dan perwakilan antarabangsa secara umum.[11] Tynwald menyatakan bahawa ia mempunyai bidang kuasa perundangan yang tidak terhad, tetapi tidak semestinya eksklusif.[10]
Secara formal, Tynwald mempunyai dua cabang, Dewan Kunci dan Majlis Undangan. Dari segi tatacara parlimen, kedua-dua cabang itu juga bersidang bersama sebagai Mahkamah Tynwald, menghasilkan sistem yang dihuraikan oleh Tynwald sebagai mempunyai tiga dewan.[2][7]
| Dewan | Keanggotaan | Cara dibentuk | Pegawai mempengerusikan | Fungsi utama |
|---|---|---|---|---|
| Dewan Kunci | 24 kerusi[7] | Dua ahli dipilih secara langsung daripada setiap 12 kawasan pilihan raya; pilihan raya umum diadakan setiap lima tahun.[7] | Speaker | Membahaskan dan meluluskan perundangan utama; kebanyakan rang undang-undang mula dipertimbangkan di dewan ini; memilih lapan anggota Majlis Undangan.[7][14] |
| Majlis Undangan | 11 anggota[6] | Presiden Tynwald, lapan anggota yang dipilih oleh Dewan Kunci, Uskup Sodor dan Man dan Peguam Negara Pulau Man.[6] | Presiden Tynwald | Bertindak terutamanya sebagai dewan penyemak bagi perundangan utama.[14] |
| Mahkamah Tynwald | Sehingga 35 anggota apabila kedua-dua cabang lengkap[5] | Keanggotaan gabungan Dewan Kunci dan Majlis Undangan; tiada pemilihan berasingan.[10] | Presiden Tynwald | Membahaskan dasar dan kewangan, meluluskan perbelanjaan serta mempertimbangkan perundangan sekunder dan urusan parlimen lain.[11] |
Dewan Kunci
[sunting | sunting sumber]Dewan Kunci ialah cabang Tynwald yang dipilih secara langsung. Ia mempunyai 24 kerusi yang diagihkan sama rata antara 12 kawasan pilihan raya, dengan dua wakil bagi setiap kawasan. Pilihan raya umum diadakan setiap lima tahun.[7] Ahlinya dikenali dalam bahasa Inggeris sebagai Members of the House of Keys (MHK).
Speaker dipilih oleh dan daripada kalangan ahli Dewan Kunci pada persidangan pertama selepas sesuatu pilihan raya umum. Speaker mempengerusikan perbahasan, mentafsir peraturan dan kelaziman dewan serta mempunyai undi pemutus apabila berlaku keputusan seri.[7] Dalam Mahkamah Tynwald, Presiden Tynwald, bukannya Speaker, mempengerusikan persidangan.
Dewan Kunci dibubarkan pada 13 Ogos 2026 sebagai sebahagian daripada jadual pilihan raya umum 2026.[8] Pilihan raya berikutnya dijadualkan pada 24 September 2026.[8]
Majlis Undangan
[sunting | sunting sumber]Majlis Undangan ialah cabang atasan Tynwald dan berfungsi terutamanya sebagai dewan penyemak. Sebelas anggotanya terdiri daripada Presiden Tynwald, lapan anggota yang dipilih oleh Dewan Kunci, Uskup Sodor dan Man serta Peguam Negara Pulau Man.[6] Tidak seperti Dewan Kunci, Majlis Undangan tidak dibubarkan apabila pilihan raya umum diadakan.[6]
Lapan anggota yang dipilih oleh Dewan Kunci mempunyai hak mengundi, begitu juga Uskup Sodor dan Man. Peguam Negara boleh mengambil bahagian dalam persidangan tetapi tidak mempunyai undi. Presiden lazimnya tidak mengundi kecuali untuk memberikan undi pemutus apabila keputusan seri.[6]
Walaupun rang undang-undang boleh diperkenalkan terlebih dahulu di Majlis Undangan, kelaziman moden ialah kebanyakan rang undang-undang bermula di Dewan Kunci sebelum dihantar ke Majlis Undangan untuk semakan.[14]
Mahkamah Tynwald
[sunting | sunting sumber]Mahkamah Tynwald ialah persidangan bersama Dewan Kunci dan Majlis Undangan. Apabila kedua-dua cabang mempunyai keanggotaan penuh, persidangan ini menghimpunkan kesemua 35 anggota Tynwald.[5] Ia biasanya bersidang di Douglas pada hari Selasa ketiga setiap bulan sepanjang tahun parlimen.[4]
Mahkamah Tynwald mempertimbangkan perkara yang berbeza daripada tugas utama kedua-dua cabang ketika bersidang secara berasingan. Antaranya ialah dasar kerajaan, kewangan, perbelanjaan awam dan perundangan sekunder. Menteri dan penjawat awam boleh dipertanggungjawabkan kepada Tynwald atau jawatankuasanya melalui proses penelitian parlimen.[11]
Fungsi dan tatacara
[sunting | sunting sumber]Perundangan
[sunting | sunting sumber]Perundangan utama Pulau Man dipertimbangkan secara berasingan oleh Dewan Kunci dan Majlis Undangan. Kebanyakan rang undang-undang pada masa kini diperkenalkan terlebih dahulu di Dewan Kunci, kemudian dihantar kepada Majlis Undangan untuk pertimbangan dan semakan.[14]
Selepas proses parlimen diselesaikan, sesuatu rang undang-undang yang diluluskan perlu mendapat perkenan diraja. Leftenan gabenor mempunyai kuasa yang diwakilkan untuk memberikan perkenan diraja bagi pelbagai perundangan utama bagi pihak Raja.[11] Selepas perkenan diraja diberikan dan diumumkan di Tynwald, sesuatu Akta boleh berkuat kuasa mengikut peruntukannya.[11]
Akta Tynwald juga tertakluk pada tradisi pengisytiharan rasmi. Setiap Akta perlu diisytiharkan di Bukit Tynwald dalam tempoh 18 bulan selepas perkenan diraja; jika tidak, Akta tersebut terhenti daripada berkuat kuasa. Pengisytiharan itu dilaksanakan semasa Hari Tynwald.[9]
Kewangan dan penelitian
[sunting | sunting sumber]Mahkamah Tynwald mempunyai peranan penting dalam kawalan kewangan awam. Kerajaan mengemukakan dasar, cadangan perbelanjaan dan projek modal kepada Tynwald, manakala perbelanjaan kerajaan tertakluk pada kelulusan parlimen menurut tatacara yang berkenaan.[11]
Dasar dan perbelanjaan kerajaan boleh diteliti melalui soalan, usul dan perbahasan di Tynwald. Mahkamah Tynwald juga boleh merujuk sesuatu perkara kepada jawatankuasa tetap atau jawatankuasa pilihan untuk siasatan yang lebih terperinci. Jawatankuasa boleh menerima keterangan, memanggil saksi dan mengemukakan laporan serta syor untuk dipertimbangkan oleh Tynwald.[11][16]
Pengundian dan jawatankuasa
[sunting | sunting sumber]Dalam kebanyakan pengundian di Mahkamah Tynwald, undi Dewan Kunci dan Majlis Undangan dikira secara berasingan. Sesuatu usul biasanya memerlukan majoriti dalam kedua-dua cabang untuk diluluskan. Jika kedua-dua cabang membuat keputusan yang berbeza, usul itu pada mulanya gagal.[4]
Dalam keadaan tertentu, suatu tatacara membolehkan usul yang gagal kerana tentangan Majlis Undangan dikemukakan kepada undi bersama pada persidangan berikutnya. Dalam undi bersama sedemikian, sekurang-kurangnya 17 undi menyokong diperlukan untuk meluluskan usul tersebut.[4]
Jawatankuasa Tynwald terdiri daripada jawatankuasa tetap, jawatankuasa pilihan dan beberapa bentuk jawatankuasa bersama. Jawatankuasa tetap menjalankan tugas berterusan, manakala jawatankuasa pilihan biasanya ditubuhkan untuk menyiasat isu tertentu sebelum tamat selepas menyampaikan laporannya.[16]
Kepimpinan
[sunting | sunting sumber]
Presiden Tynwald ialah pegawai yang mempengerusikan Mahkamah Tynwald dan, secara ex officio, Majlis Undangan. Presiden dipilih oleh dan daripada kalangan anggota Tynwald dan berkhidmat selama lima tahun. Dalam menjalankan tugasnya, Presiden dikehendaki bertindak secara berkecuali dan mempunyai kuasa mentafsir Peraturan Mesyuarat Mahkamah Tynwald dan Majlis Undangan.[4]
Presiden semasa ialah Juan Watterson, yang dipilih pada Julai 2026 selepas berakhirnya penggal Laurence Skelly. Skelly sebelumnya memegang jawatan Presiden dari 2021 hingga persaraannya pada 2026.[4]
Dewan Kunci mempunyai pegawai yang mempengerusikannya sendiri, iaitu Speaker. Speaker dipilih oleh Dewan Kunci pada persidangan pertama selepas setiap pilihan raya umum.[7] Presiden dan Speaker bersama-sama menandatangani resolusi Tynwald, sijil perkenan diraja dan sijil pengisytiharan Akta.[4]
Leftenan Gabenor Pulau Man tidak lagi mempengerusikan persidangan biasa Tynwald, tetapi terus mewakili Raja dan mempengerusikan bahagian persidangan terbuka di Bukit Tynwald pada Hari Tynwald.[4][11]
Hari Tynwald
[sunting | sunting sumber]
Hari Tynwald ialah hari persidangan tahunan Tynwald di St John's dan merupakan sebahagian daripada Hari Kebangsaan Manx. Upacara biasanya berlangsung pada 5 Julai; jika tarikh itu jatuh pada hari Sabtu atau Ahad, upacara lazimnya dipindahkan ke hari Isnin berikutnya.[9]
Selepas upacara keagamaan di Royal Chapel of St John, anggota Tynwald berarak ke Bukit Tynwald. Prosiding di atas bukit dipengerusikan oleh Leftenan Gabenor Pulau Man sebagai wakil Raja. Selepas prosiding terbuka selesai, anggota kembali ke gereja untuk persidangan rasmi Tynwald.[9]
Salah satu fungsi perlembagaan utama upacara tersebut ialah pengisytiharan Akta Tynwald. Akta yang berkenaan diumumkan kepada orang ramai dalam bahasa Inggeris dan bahasa Manx, dan pengisytiharannya kemudiannya diperakui secara rasmi.[11][9]
Hari Tynwald juga mengekalkan mekanisme Petisyen untuk Pembetulan (bahasa Inggeris: Petition for Redress). Mana-mana orang boleh hadir di Bukit Tynwald dan menyerahkan petisyen. Jika petisyen mematuhi peraturan Tynwald, seseorang anggota kemudiannya boleh meminta supaya perkara yang dibangkitkan dipertimbangkan oleh Tynwald.[9]
Tempat persidangan
[sunting | sunting sumber]
Persidangan biasa Tynwald berlangsung di Bangunan Perundangan di Finch Road, Douglas. Bangunan itu menempatkan ruang persidangan Tynwald serta kemudahan bagi Dewan Kunci dan Majlis Undangan.[5]
Dewan Tynwald yang digunakan sekarang dibina antara 1891 dengan 1894 berdasarkan reka bentuk arkitek Douglas, James Cowle, dan pertama kali digunakan pada 20 Disember 1894. Ia menggantikan ruang persidangan di Douglas Court House, yang telah digunakan secara berkala sejak 1866 selepas sebahagian besar urusan perundangan berpindah dari Castle Rushen di Castletown.[4]
Selain persidangan di Douglas, Tynwald mengadakan persidangan terbuka tahunan di Bukit Tynwald, St John's. Kesinambungan penggunaan tapak tersebut merupakan salah satu ciri istimewa tradisi parlimen Manx.[3][9]
Lihat juga
[sunting | sunting sumber]Rujukan
[sunting | sunting sumber]- 1 2 "Learn Manx". Tynwald (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 13 Ogos 2026.
- 1 2 "Our system of governance". Tynwald (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 13 Ogos 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "History". Tynwald (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 13 Ogos 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 "Tynwald Court". Tynwald (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 13 Ogos 2026.
- 1 2 3 4 5 6 "Roles of Members & Officers". Tynwald (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 13 Ogos 2026.
- 1 2 3 4 5 6 "The Legislative Council". Tynwald (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 13 Ogos 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 "Learn about the House of Keys". Tynwald (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 13 Ogos 2026.
- 1 2 3 4 5 "House of Keys General Election 2026". Elections and Voting (dalam bahasa Inggeris). Isle of Man Government. Dicapai pada 13 Ogos 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 "Tynwald Day". Tynwald (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 13 Ogos 2026.
- 1 2 3 "Tynwald - Parliament of the Isle of Man". Tynwald (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 13 Ogos 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 "The Estates of the Constitution of the Isle of Man". Tynwald (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 13 Ogos 2026.
- 1 2 "History - The Story of Revestment and Popular Elections". Tynwald (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 13 Ogos 2026.
- 1 2 "Women's Suffrage". Tynwald (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 13 Ogos 2026.
- 1 2 3 4 5 "Legislative Council". Tynwald (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 13 Ogos 2026.
- ↑ "Constitution Act 1990" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Isle of Man Legislation. Dicapai pada 13 Ogos 2026.
- 1 2 "About Parliamentary Committees". Tynwald (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 13 Ogos 2026.
Bacaan lanjut
[sunting | sunting sumber]- Broderick, George (2003). "Tynwald - a Manx cult-site and institution of pre-Scandinavian origin?". Cambrian Medieval Celtic Studies (dalam bahasa Inggeris) (46): 55–94.
