Odia

Odia
	ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା — ଓଡ଼ିଆ‎
Datu orokorrak
Lurralde eremua	Odisha
Hiztunak	31 milioi
Ofizialtasuna	India (Odisha)
Eskualdea	India
Hizkuntza sailkapena
	giza hizkuntza; indoeuropar hizkuntzak; Indo-irandar hizkuntzak; indo-ariar hizkuntzak
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia	SOV hizkuntza
Alfabetoa	Odia (en)
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1	or
ISO 639-2	ori
ISO 639-3	ory
Ethnologue	ory
Glottolog	oriy1255
Wikipedia	or
ASCL	5216
IETF	or

Odia^[1]^[2] (ଓଡ଼ିଆ odiā) —lehen, oriya^[1] ere deitua— ekialdeko Indian hitz egiten den hizkuntza da. Indiako ofizialetako bat da, Odisha estatukoa alegia. Indoeuroparra da, indo-ariar hizkuntzak Indiako azpikontinentean sartu zirenean hizkuntza drabidikoekin kontaktuan geratu zirenetako bat, hego-ekialdean, Bengalako golkoan. Alfabeto propioa duen kultura-hizkuntza da.

Indiako 23 hizkuntza ofizialetako bat da; eta, horien artean, hizkuntza klasiko izendapen ofiziala duten zazpietako bat.

Izena

Euskaltzaindiak lehen oriya izena ontzat eman zuen.^[1] 2011n, ordea, Indiako Odisha estatuko agintariek beren herri eta hizkuntzaren transliterazio forma berriak gomendatu zituzten, eta aldaketa Indiako erakundeek onetsi: Orissa (herrialdea) eta oriya (hizkuntza) formen ordez, hurrenez hurren Odisha eta odia izenak onartu ziren.^[3] Geroztik, Euskaltzaindiak euskara batuan hizkuntzak odia izena duela arautu du.^[1]

Sailkapena eta ezaugarri nagusiak

Indoeuropar hizkuntza bat da, indo-ariar multzokoa, Indiako indoeuropar hizkuntza nagusiak bezala, eta hizkuntza horien aurrekari historikoen —sanskritoaren eta prakritoaren— aztarnak gordetzen ditu.

Duela 1.500 urteko odra izeneko aldaera prakritoaren ondorengoa da odia hizkuntza, eta azken mila urteko bilakaera dokumentatuta dago, hizkuntza idatzia izan baita tarte horretan.

Sanskritoaren indoeuropar ezaugarri tipiko ugari gorde ditu:^[4] kasu sistema du, nagusiki (nahiz eta bokatiboa eta nominatiboa, alde batetik; eta akusatiboa eta datiboa, bestetik, elkartu diren). Hiru genero ditu (maskulinoa, femeninoa eta neutroa), baina semantikoaak dira, ez gramatikalak: arrak eta emeak bereizteko balio du, ez ordea hiztegiko elementu orokorrak bereiztekoa, gaztelaniaz eta frantsesez ez bezala. Adibidez, bi erdara horietan, luna / lune (ilargia) femeninoak dira, baina sol / soleil (eguzkia), maskulinoa: odian ez dago halakorik. Bi numero gramatikal daude: singularra eta plurala. Aditz formak hiru denbora nagusitan jokatzen dira: orainaldian, lehenaldian eta geroaldian; beste batzuk aditz laguntzailez osatuta daude.

Zenbakien izenak

Oinarrizko zenbakien izen hauek^[5] erakusten dute, adibide gisa, hizkuntzak indoeuropar lexikoarekin lotura argia duela:

Odia zenbakia	Indo-arabiar zenbakia	Odia izena	Translit.	Ordinala
୦	0	ଶୂନ୍ୟ/ଶୁନ	śūnya/śuna
୧	1	ଏକ	eka	ପ୍ରଥମ (prathama)
୨	2	ଦୁଇ	dui	ଦ୍ବିତୀୟ (dbitīẏa)
୩	3	ତିନି	tini	ତୃତୀୟ (tr̥tīẏa)
୪	4	ଚାରି	cāri	ଚତୁର୍ଥ (caturtha)
୫	5	ପାଞ୍ଚ	pāñca	ପଞ୍ଚମ (pañcama)
୬	6	ଛଅ	cha'a	ଷଷ୍ଠ (ṣaṣṭha)
୭	7	ସାତ	sāta	ସପ୍ତମ (saptama)
୮	8	ଆଠ	āṭha	ଅଷ୍ଟମ (aṣṭama)
୯	9	ନଅ	na'a	ନବମ (nabama)
୧୦	10	ଦଶ	daśa	ଦଶମ (daśama)
୧୧	11	ଏଗାର	egāra
୧୨	12	ବାର	bāra
୧୩	13	ତେର	tera
୧୪	14	ଚଉଦ	cauda
୧୫	15	ପନ୍ଦର	pandara
୧୬	16	ଷୋହଳ	ṣohaḷa
୧୭	17	ସତର	satara
୧୮	18	ଅଠର	aṭhara
୧୯	19	ଊଣେଇଶ	ūṇeiśa
୨୦	20	କୋଡ଼ିଏ/ବିଂଶତି	koṛie/biṅśati
୩୦	30	ତିରିଶ	tiriśa
୪୦	40	ଚାଳିଶ	cāḷiśa
୫୦	50	ପଚାଶ	pacāśa
୬୦	60	ଷାଠିଏ	ṣāṭhie
୭୦	70	ସତୁରୀ	saturī
୮୦	80	ଅଶୀ	aśī
୯୦	90	ନବେ/ନବ୍ବେ	nabe/nabbe
୧୦୦	100	ଶହ/ଶତ	śaha/śata
୧୦୦୦୦୦	100.000	ଲକ୍ଷ	lakṣa

Dialekto nagusiak

Midnapori odia
Singhbhumi odia
Baleswari odia
Ganjami odia
Desiya odia
Sambalpuri odia
Bhatri odia

Idazkera

Odia Kalinga idazkera izenaz ezagutzen den berezko alfabetoaz idazten da. Abugida formako alfabetoa da, bokal eta kontsonanteen konbinazio silabikoak zeinu bereziez idazten dituena.

X. mendean berezko forma hartzen hasi zen, eta odiaren kanal idatzia da alfabeto hori. Letrek forma biribilduak dituzte, palmondo hostoetan idaztearen ondorioz, lerro zuzenen bidez idazteak hostoak hauskor bihurtzen dituelako.^[6]

Transliterazioa

**Bokalak (bere horretan)** / goiko marra diakritikoarekin [ā], bokal luzeak
ଅ	ଆ	ଇ	ଈ	ଉ	ଊ	ଋ	ୠ	ଌ	ୡ	ଏ	ଐ	ଓ	ଔ
a	ā	i	ī	u	ū	r̥	r̥̄	l̥	l̥̄	e	ai	o	au

**Kontsonanteak**
କ	ଖ	ଗ	ଘ	ଙ
ka	kha	ga	gha	ṅa
ଚ	ଛ	ଜ	ଝ	ଞ
ca	cha	ja	jha	ña
ଟ	ଠ	ଡ	ଢ	ଣ
ṭa	ṭha	ḍa	ḍha	ṇa
ତ	ଥ	ଦ	ଧ	ନ
ta	tha	da	dha	na
ପ	ଫ	ବ	ଭ	ମ
pa	pha	ba	bha	ma
ଯ	ୟ	ର	ଳ	ଲ	ୱ
ẏa	ya	ra	ḷa	la	wa
ଶ	ଷ	ସ	ହ
śa	ṣa	sa	ha
ଡ଼	ଢ଼	କ୍ଷ
ṛa	ṛha	kṣa

**Diakritikoak - Kontsonanteei gehituz, konts. + bokal silabak dira / adibideak କ୍ k letrarekin**
ା	ି	ୀ	ୁ	ୂ	ୃ	ୄ	ୢ	ୣ	େ	ୈ	ୋ	ୌ
ā	i	ī	u	ū	r̥	r̥̄	l̥	l̥̄	e	ai	o	au
କା	କି	କୀ	କୁ	କୂ	କୃ	କୄ	କୢ	କୣ	କେ	କୈ	କୋ	କୌ
kā	ki	kī	ku	kū	kr̥/kru	kr̥̄/kru	kl̥/klu	kl̥̄/klu	ke	kai	ko	kau

**Zeinuak, puntuazioa**
ଂ	ଃ	ଁ	୍	଼	।	॥	ଽ	ଓଁ	୰

Zenbakiak
୦	୧	୨	୩	୪	୫	୬	୭	୮	୯
0	1	2	3	4	5	6	7	8	9

Kultura hizkuntza

Raj Britainiarraren garaian, 1850. urtetik aurrera bereziki, odiak krisi moduko bat bizi izan zuen, bengaleraren dialekto edo adar baten gisara ikusia izan baitzen. Hala ere, hizkuntzaren aldeko mugimendu batek erreakzionatu zuen, eta jada britainiarren agintepean, 1936ak, Odisha estatua eratu zen, hizkuntza horren eskualde oinarrizko gisa. Estatu gisa sartu zen Odisha Indiako errepublika independentean, baina hala ere, hizkuntza ez zen 1954 arte ofizial bilakatu.^[7]

Literatura

Sarala Das poeta (XIV. mendekoa) odiazko literaturako klasiko nagusia jotzen da, nahiz eta lehenagoko obrak ere kontsideratzen diren hizkuntzaren adierazgarri, eta batzuk aurrekari ere bai (Charyapada testuak, VII-IX. mendeetakoak). Klasiko horiek mitologia hinduarekin lotuta daude batik bat. Era berean, forma poetikoak nagusiki kantatuak izateko eratu ziren, izaera musikal handia dute.

XIX. mendetik, modernotze bat gertatu zen Kabibar Radhanath Ray (1849–1908), Fakir Mohan Senapati (1843–1918) eta Madhusudan Rao (1853–1912) autoreekin, eta haien eskutik eleberria jorratzen hasi zen. Rushna Chandra Kar (1907–1995) eta Muralidhar Mallick (1927–2002) XX. mendeko autore ezagunak izan ziren.

Zinema

Ekoizpenaren aldetik, bengaleraren ondoren film kopuru handienetakoa sortzen duen Indiako zinema industrietako bat da odia hizkuntzakoa, nahiz eta ez izan ezaguna nazioartean. Hasiera batean, bengalerazko zinearen eta Kalkutako ekoizpen indarraren itzalpean garatu zen Odishako zinema, baina 1970tik aurrera beren bidea egin dute bertako ekoizpenek.^[8]

Hedabideak

XIX. mendean misiolariekin erlazionatutako agerkariekin hasi zen prentsa odia hizkuntzan. Gero zentzu politiko nazionalistakoak gailendu ziren. Lehen egunkaria, Dainik Asha, 1928an hasi zen argitaratzen Berhampur hirian. Indiaren independentziarekin prentsa asko garatu zen, baina nagusiki politikari zehatzek beren eragina sentiarazteko sortutako agerkariak izan ziren. 1980tik aurrera hori aldatzen hasi zen, asmo komertzialeko prentsa gailentzen hasi zelarik. 2018an, 70 egunkari argitaratzen dira hizkuntza horretan.^[7]

Prentsaren aldean, irratia ez dago hain garatua, kate gehienak All India Radio sare publikoaren emisorak dira.

Zenbait telebista kate daude odiaz, eta Odisha TV (OTV), kable bidezko zenbait katerekin, enpresa nagusia da. Satelite bidezko lehen katea, ETV Odia, 2002an sortu zen.

Erreferentziak

1 2 3 4 38. araua - Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. Euskaltzaindia (kontsulta data: 2011-6-25).
↑ 53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak. Euskaltzaindia (kontsulta data: 2011-6-25).
↑ (Ingelesez) «Parliament passes bill to change Orissa's name» NDTV.com (kontsulta data: 2022-05-09).
↑ (Ingelesez) Neukom, Lukas. (2003). A grammar of Oriya. Universität Zürich ISBN 3-9521010-9-5. PMC 53903369. (kontsulta data: 2022-05-09).
↑ (Ingelesez) «Numbers in Odia (Oriya)» omniglot.com (kontsulta data: 2022-05-09).
↑ (Ingelesez) «Odia (Oriya) alphabet, pronunciation and language» omniglot.com (kontsulta data: 2022-05-09).
1 2 (Ingelesez) Desai, Mira K.. (2021-11-21). Regional Language Television in India: Profiles and Perspectives. Taylor & Francis ISBN 978-1-000-47008-6. (kontsulta data: 2022-05-09).
↑ (Ingelesez) Roy, Piyush. (2022-01-30). Appreciating Melodrama: Theory and Practice in Indian Cinema and Television. Bloomsbury Publishing ISBN 978-93-5435-488-5. (kontsulta data: 2022-05-09).

Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu.

Kanpo estekak

Datuak: Q33810
Multimedia: Odia language / Q33810

[:0-1] 1 2 3 4 38. araua - Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. Euskaltzaindia (kontsulta data: 2011-6-25).

[2] 53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak. Euskaltzaindia (kontsulta data: 2011-6-25).

[3] (Ingelesez) «Parliament passes bill to change Orissa's name» NDTV.com (kontsulta data: 2022-05-09).

[4] (Ingelesez) Neukom, Lukas. (2003). A grammar of Oriya. Universität Zürich ISBN 3-9521010-9-5. PMC 53903369. (kontsulta data: 2022-05-09).

[5] (Ingelesez) «Numbers in Odia (Oriya)» omniglot.com (kontsulta data: 2022-05-09).

[6] (Ingelesez) «Odia (Oriya) alphabet, pronunciation and language» omniglot.com (kontsulta data: 2022-05-09).

[:1-7] 1 2 (Ingelesez) Desai, Mira K.. (2021-11-21). Regional Language Television in India: Profiles and Perspectives. Taylor & Francis ISBN 978-1-000-47008-6. (kontsulta data: 2022-05-09).

[8] (Ingelesez) Roy, Piyush. (2022-01-30). Appreciating Melodrama: Theory and Practice in Indian Cinema and Television. Bloomsbury Publishing ISBN 978-93-5435-488-5. (kontsulta data: 2022-05-09).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]