Alunbre

Alunbrea konposatu kimiko bat da; hain zuzen, metal tribalente baten (aluminioa, adibidez) eta metal monobalente baten sulfato bikoitz hidratatua. Formula orokorra XAl(SO₄)₂·12 H₂O da, non X potasioa edo amonioa bezalako katioi monobalentea den.^[1] Berez, alunbreak askotan potasio alunbreari egiten dio erreferentzia, KAl(SO₄)₂·12 H₂O formularekin. Beste alunbre batzuek ioi monobalentearen izena hartzen dute, hala nola sodio alunbreak eta amonio alunbreak.

Alunbre izena ere erabiltzen da, modu orokorragoan, formula eta egitura bera duten gatzetarako. Izen hori ez da erabiltzen aluminioa beste ioi metaliko tribalente batekin (kromo^III-a, adibidez) ordezkatzen denean, edo sufrea beste kalkogeno batekin (selenioa, adibidez) ordezkatzen denean.^[1] Analogo horien artean ohikoena kromo alunbrea da, KCr(SO₄)₂·12 H₂O.

Industria gehienetan, alunbre izena aluminio sulfatoari erreferentzia egiteko erabiltzen da, Al₂(SO₄)₃·n H₂O (n aldagaia zenbaki oso bat da, eta haren balioa alunbreak xurgatzen duen ur-kantitatearen araberakoa da). Aluminio sulfatoa malutapen industrial gehienetarako erabiltzen da^[1]^(or766). Medikuntzan, alunbre hitzak txerto-laguntzaile gisa erabiltzen den aluminio hidroxidozko gelari ere egin diezaioke erreferentzia.^[2]

Ekoizpena

Alunbre batzuk mineral gisa ekoizten dira; garrantzitsuena alunita da.

Alunbre garrantzitsuenak (potasio-, sodio- eta amonio-alunbrea) industrian ekoizten dira. Ohiko prozedurek aluminio sulfatoaren eta sulfato katioi monobalentearen konbinazioa inplikatzen dute.^[3] Aluminio sulfatoa lortzeko, oro har, hainbat mineral tratatzen dira azido sulfurikoarekin, hala nola eskistoa, bauxita eta kriolita.^[4]^(or767)

Motak

Aluminioan oinarritutako alunbreei katioi monobalentearen araberako izena jartzen zaie.

Alunbrerik garrantzitsuenak:

Potasio alunbrea, KAl(SO₄)₂·12 H₂O

Sodio alunbrea, NaAl(SO₄)₂·12 H₂O
Amonio alunbrea, NH₄Al(SO₄)₂·12 H₂O

Beste metal alkalinoek ez bezala, litioak ez du alunbrerik osatzen bere ioiaren tamaina txikiagatik.

Propietate kimikoak

Aluminioan oinarritutako alunbreek hainbat propietate kimiko dituzte amankomunean: Uretan disolbagarriak dira; zapore lehorgarria, azidoa eta gozoa dute; azido gisa erreakzionatzen dute tintaroi urdina gorri bihurtzean, eta egitura oktaedriko erregularrean kristalizatzen dira.

Alunbreetan, ioi metaliko bakoitzak sei ur-molekula ditu inguruan. Alunbre gatzak berotzen direnean, likidotu egiten dira; berotzeak jarraitzen badu, kristalizazio-urak askatzen dira, gatzak aparra eratzen du eta apar hori puztu egiten da, eta azkenean hauts amorfo bat geratzen da.^[4]^(or766)

Kristal-egitura

Alunbreak hiru kristal-egitura ezberdinetako batean kristalizatzen dira. Mota horiei α-, β- eta γ-alunbreak deritze. Alunbreen lehen X izpien kristal-egiturak 1927an argitaratu zituzten James M. Cork eta Lawrence Bragg-ek.^[5]

Disolbagarritasuna

Alunbre ezberdinek uretan duten disolbagarritasuna asko aldatzen da; esaterako, sodio alunbreak uretan disolbagarritasun altua du, eta zesio eta rubidio alunbreek, aldiz, disolbagarritasun baxua dute. Ondorengo taulan disolbagarritasun-datu batzuk agertzen dira.^[4]^(or767)

T tenperaturan, 100 zati urek disolbatzen dute:

$T$	Amonio alunbrea	Potasio alunbrea	Rubidio alunbrea	Zesio alunbrea
0 °C	2,62	3,90	0,71	0,190
10 °C	4,50	9,52	1,09	0,290
50 °C	15,90	44,11	4,98	1,235
80 °C	35,20	134,47	21,60	5,290
100 °C	70,83	357,48	-	-

Erabilerak

Prozesu industrialak

Aluminioan oinarritutako alunbreak antzinatik erabili izan dira, eta oraindik ere garrantzitsuak dira prozesu industrial askotan. Alunbrerik erabiliena potasio alunbrea da. Antzinatik erabili izan da likido uherrak argitzeko malutatzaile gisa, tindaketan finkatzaile (edo aglutinatzaile) gisa, eta larru ontzean. Oraindik asko erabiltzen da uraren tratamenduan, medikuntzan, kosmetikan (desodoranteetan), elikagaien prestaketan (legamia-hautsan eta janariaren ozpinketan), eta paper eta oihal erregaitzetan.

Kosmetika

Potasio alunbrea oso erabilia da desodorante natural gisa. Alunbrea hezetzean eta larruazalean aplikatzean, efektu bakterizida duen mineral-geruza bat uzten du. Modu horretan, usain txarra eragiten duten bakterioak ezabatzen ditu eta besapeetako usaina kentzen du.

Oinetan ere eman daiteke desodorante gisa eta baita ilea soildu ondoren ere. Erabilera horietarako, roll-on formatuan aurkeztu ohi da minerala, errazago aplikatzeko.

1 2 3 Shreve, R. Norris; Austin, George T.. (1984). Shreve's Chemical process industries. (5. argitaraldia) New York: McGraw-Hill, 357 or. ISBN 9780070571471..
↑ (Ingelesez) «Alhydrogel® | Alum vaccine adjuvant for research | InvivoGen» www.invivogen.com (kontsulta data: 2025-11-13).
↑ Helmboldt, Otto; Hudson, L. Keith; Misra, Chanakya; Wefers, Karl; Heck, Wolfgang; Stark, Hans; Danner, Max; Rösch, Norbert. (2007). «Aluminum Compounds, Inorganic» Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry: 1–17. doi:10.1002/14356007.a01_527.pub2. ISBN 9783527306732..
1 2 3 Chisholm, Hugh, ed. «Alum» Encyclopædia Britannica. 1 (11. argitaraldia) Cambridge University Press, 766-767 or..
↑ (Ingelesez) Cork, J.M.. (1927-10). «LX. The crystal structure of some of the alums» The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science 4 (23): 688–698. doi:10.1080/14786441008564371. ISSN 1941-5982. (kontsulta data: 2025-11-13).

[:0-1] 1 2 3 Shreve, R. Norris; Austin, George T.. (1984). Shreve's Chemical process industries. (5. argitaraldia) New York: McGraw-Hill, 357 or. ISBN 9780070571471..

[2] (Ingelesez) «Alhydrogel® | Alum vaccine adjuvant for research | InvivoGen» www.invivogen.com (kontsulta data: 2025-11-13).

[3] Helmboldt, Otto; Hudson, L. Keith; Misra, Chanakya; Wefers, Karl; Heck, Wolfgang; Stark, Hans; Danner, Max; Rösch, Norbert. (2007). «Aluminum Compounds, Inorganic» Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry: 1–17. doi:10.1002/14356007.a01_527.pub2. ISBN 9783527306732..

[:1-4] 1 2 3 Chisholm, Hugh, ed. «Alum» Encyclopædia Britannica. 1 (11. argitaraldia) Cambridge University Press, 766-767 or..

[:2-5] (Ingelesez) Cork, J.M.. (1927-10). «LX. The crystal structure of some of the alums» The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science 4 (23): 688–698. doi:10.1080/14786441008564371. ISSN 1941-5982. (kontsulta data: 2025-11-13).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]