Muzyka

Alegoria Muzyki, Filippino Lippi

Muzyka – dziedzina sztuki polegająca na organizowaniu dźwięków (a także ciszy) w czasie, za pomocą takich elementów jak rytm, melodia, harmonia, barwa i dynamika, w celu wyrażania treści emocjonalnych, estetycznych lub komunikacyjnych. Powstaje poprzez wykorzystanie głosu ludzkiego oraz instrumentów muzycznych i funkcjonuje jako zjawisko kulturowe obecne we wszystkich społeczeństwach.

W języku polskim termin „muzyka” używany jest również m.in. w znaczeniu utworu muzycznego, orkiestry, kapeli i przedmiotu nauczania w szkołach.

Prehistoryczne początki muzyki wiążą się z naturalnymi formami ekspresji człowieka – rytmicznym ruchem, głosem oraz naśladowaniem dźwięków otoczenia. W starożytnych cywilizacjach (np. Mezopotamii, Egipcie, Grecji) muzyka pełniła funkcje religijne, ceremonialne i społeczne; w starożytnej Grecji była także przedmiotem refleksji teoretycznej. W średniowieczu w Europie rozwijała się głównie w kontekście religijnym (np. chorał gregoriański), natomiast od renesansu i baroku nastąpił intensywny rozwój form świeckich oraz zasad harmonii. Epoki klasycyzmu i romantyzmu przyniosły rozkwit muzyki artystycznej i indywidualnej ekspresji twórczej. W XX i XXI wieku muzyka uległa dalszej różnorodności – obejmując m.in. muzykę elektroniczną, eksperymentalną i popularną – oraz stała się globalnym środkiem komunikacji kulturowej.

Historia muzyki pozaeuropejskiej nie tworzy jednej, liniowej narracji (jak w tradycji europejskiej), lecz stanowi zbiór równoległych, autonomicznych tradycji, rozwijających się w różnych częściach świata według własnych zasad i wartości estetycznych. Rzadziej opiera się na harmonii w rozumieniu zachodnim, częściej eksponuje rytuał, funkcję społeczną i wspólnotowość. Muzyka pozaeuropejska częściej bywa przekazywana ustnie, a nie poprzez zapis nutowy i jest ściśle związana z kontekstem kulturowym, w którym powstaje:

• muzyka Azji (np. indyjska, chińska, japońska) charakteryzuje się rozwiniętymi systemami teoretycznymi (np. skale, modele melodyczne), dużym znaczeniem melodii i barwy dźwięku oraz powiązaniem muzyki z filozofią i religią. Często występuje improwizacja w ramach ściśle określonych struktur;
• muzyka Afryki wyróżnia się silnym akcentem na rytm i polirytmię, ścisłym związkiem z tańcem oraz funkcją społeczną i komunikacyjną. Często ma charakter wspólnotowy, z udziałem wielu wykonawców i elementami dialogu (np. call and response);
• muzyka Bliskiego Wschodu opiera się na specyficznych systemach modalnych (np. makamy), wykorzystuje mikrointerwały i bogatą ornamentykę. Istotną rolę odgrywa ekspresja oraz powiązania z tradycją literacką i religijną;
• muzyka rdzennych kultur obu Ameryk jest silnie związana z rytuałem, naturą i tożsamością plemienną. Często wykorzystuje powtarzalne struktury, śpiew, instrumenty perkusyjne i aerofony, a jej przekaz ma charakter ustny.

Podział

Muzyka, jako zjawisko wielowymiarowe (artystyczne, społeczne i kulturowe), klasyfikowana jest m.in. pod kątem:

• struktury dźwiękowej, czyli elementów dzieła muzycznego (m.in. rytmu, melodii, harmonii i organizacji formy),
• liczby głosów (np. monofonia, polifonia, homofonia),
• obsady wykonawczej (muzyka wokalna, instrumentalna, wokalno-instrumentalna),
• funkcji społecznej i kulturowej, gdzie pełni role religijne, ceremonialne, rozrywkowe, użytkowe lub artystyczne, a jej znaczenie zależy od kontekstu, w jakim jest wykonywana i odbierana,
• gatunków i stylów, które kształtują się historycznie i kulturowo. Kategorie takie jak muzyka klasyczna, ludowa czy popularna nie mają ostrych granic, lecz stanowią umowne grupy oparte na tradycji, praktyce wykonawczej i sposobie przekazu,
• sposobów przekazu (ustna – tradycyjna oraz zapisywana – profesjonalna),
• kontekstu historycznego i geograficznego, czyli według epok, regionów świata lub kręgów kulturowych, co pozwala uchwycić jej zmienność w czasie i różnorodność form na świecie.

Bibliografia

• Encyklopedia muzyki. Andrzej Chodkowski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-13410-0.