သဝ်မာလဳယျာ

ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဖေဝ်ဒရေဝ် သဝ်မာလဳယျာ Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya
အလာံ တဆိပ်
ဍုင်ဇၞော်	မဝ်ဂါဒဳရှူ (Mogadishu) 2°2′N 45°21′E
ဇၞော်အိုတ်ဍုင်	မဝ်ဂါဒဳရှူ
အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင်	သဝ်မာလဳ (Somali)၊ အာရပ် (Arabic)
အလဵုအသဳ	သၞောတ်သမ္မတ ကၟိန်ဍုင် ဖေဝ်ဒရေဝ်
• သမ္မတ	ဟာသာန် ရှေတ် မဝ်ဟာမေတ် (Hassan Sheikh Mohamud)
• သကိုပ်ဝန်ဇၞော်	ဟာမ်ဇြာ အာဗဒဳ ဗာရ် (Hamza Abdi Barre)
မပိုင်ပြဳလဝ်
• သီုဖအိုတ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
• တၟော်	၁၈ မဳလဳယာန် (၁၈၀ ကိုဋ်) (သၞာံ ၂၀၂၄)
လှုဲ	သဳလိန် သဝ်မာလဳ (Somali shilling, SOS)
ဇြောမ်အခိင်	EAT (UTC+3)

သဝ်မာလဳယျာ (အၚ်္ဂလိက်: Somalia) ယၟုပေင်ပေင် ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဖေဝ်ဒရေဝ် သဝ်မာလဳယျာ (Federal Republic of Somalia) ဝွံ ဒှ်ကၟိန်ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲဒေသ စှ်ေအာဖရိက (Horn of Africa) ပ္ဍဲ အာဖရိက ဗၟံက် ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် အဳသဳအဝ်ပဳယျာ ပ္ဍဲလပါ်ပလိုတ်၊ ဂျဳဘူတဳ ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ်၊ ပ္ၚံက်ၜဳ အေဒေန် (Gulf of Aden) ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ၊ မှာသၟိတ် အိန္ဒိယ ပ္ဍဲလပါ်ဗၟံက် ကေုာံ ဍုင်ကေန်ညာ ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ-ပလိုတ်ရ။ ဍုင်သဝ်မာလဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု ဇမၠိင်သြင်ၜဳ မဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲတိက္ကဟ် တိုက်အာဖရိက ရ။

ဝင်

ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳတေံ ဒေသဝွံ ပြာကတ်လဝ် နဒဒှ် ဒတန် ဍုင်ပုန့် (Land of Punt) မဒှ် ဒေသသွံရာန်ဗၞိက် ကိစ္စဇၞော် ကုဍုင်အဳဂျေပ်တြေံရ။ ပ္ဍဲကၞောတ် အေဒဳ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် အေန်ပါယာ ယူရဝ်ပဳယျာန်တအ် ပါ်ပရအ်ကေတ်လဝ် အဝဵု အုပ်ဓလီုတုဲ လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ ဗြိတိန် (British Somaliland) တုဲ၊ လပါ်သၠုင်ကျာဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ အဳတလဳ (Italian Somaliland) ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ဂှ် ဒေသၜါဝွံ ကလိဂွံ သၠးပွးတုဲ ပံင်ကောံ ဒက်ပ္တန်လဝ် ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ သဝ်မာလဳယျာ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ် သကိုပ်ပၞာန် သဳယာတ် ဗာရ် (Siad Barre) သီအဝဵုတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် သၞောတ်တၠအဝဵုရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ် အလဵုအသဳ သဳယာတ် ဗာရ် ဒးဒုင်သရိုဟ်ဖျေံတုဲ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒေသလပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် လလောင်တြး သၠးပွး နဒဒှ် ဍုင်သဝ်မာလဳလာန် (Somaliland) ကီုလေဝ်၊ ဂၠးကဝ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ်ဏီရ။

ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ

သဝ်မာလဳယျာ ဝွံ ပြာကတ်လောန် နကဵု တိဗလး ဒေသက္ကဟ် ကေုာံ သြင်ၜဳဂမၠိုင်ရ။

• သြင်ၜဳ: သဝ်မာလဳယျာ နွံကဵု သြင်ၜဳ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၃,၀၂၅ ကဳလဝ်မဳတာ၊ မဒှ် သြင်ၜဳ ဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲတိုက်အာဖရိက (ပါဲနူ တကအ် မာဒါဂါသကာ)။
• ရာသဳဥတု: ဒေသဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်ဒေသက္ကဟ် (Arid) ကေုာံ ကဝက်ဒေသက္ကဟ် (Semi-arid) တုဲ၊ ဍာ်ဗြဲ အောန်လောန်ရ။
• ကြုင်: ကြုင် ဂျူဗာ (Jubba) ကေုာံ ကြုင် ရှေဗေလဳ (Shebelle) ဂှ် ဒှ်ကြုင် အဓိက သွက်ပရေင်တဵုလွဳ ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာရ။

ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်

သဝ်မာလဳယျာ ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု ဂကူမွဲဂကူဓဝ် (Homogeneous) ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲအာဖရိကရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၅% ပြင်င်ဂှ် ဒှ်ကောန်ဂကူ သဝ်မာလဳ (Somalis) တုဲ ညးတအ် ပါ်လဝ် နကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဇၞော် (Clans) မပ္တံကဵု Hawiye, Darod, Isaaq ကေုာံ Dir ရ။ အရေဝ်ဘာသာ သဝ်မာလဳ ကေုာံ အာရပ် ဂှ် ဒှ်အရေဝ်စကာရုင်ရ။ လပါ်ဘာသာမ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ၉၉% ပြင်င်ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာအစ္စလာမ် (ဗွဲတၟေင် သုန်နဳ - Sunni) တုဲ၊ ဘာသာအစ္စလာမ်ဂှ် ဓလီုပ္ဍိုက်လဝ် ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။

ပရေင်ပညာ ကေုာံ သံယဇာတ

ပရေင်ပညာ: ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲသဝ်မာလဳယျာဝွံ ဟိုတ်နူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် မဂၠိုင်ကဵု စှ်သၞာံတုဲ သၞောတ်ပရေင်ပညာ လီုလာ်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ်မလေပ်လိက်ဂှ် နွံအောန်လောန်တုဲ၊ ကောန်ၚာ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံကလိဂွံ အခေါင်တိုန်ဘာ အလဵုအသဳရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် နကဵု အရီုအဗင် ဂကောံပုဂ္ဂလိက ကေုာံ ဍုင်သအာင်တအ်ဂှ် စကလေင်ဒက်ပ္တန်ဒၟံင် ဘာဗတောန်လိက် ကေုာံ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော် မဝ်ဂါဒဳရှူ ရ။

သံယဇာတ: သဝ်မာလဳယျာ ဝွံ နွံကဵု သံယဇာတ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ်တုဲ ဟွံဂွံ ပ္တိတ်စကာဏီရ။ အဓိကဂှ် ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ သံယဇာတ ကၠေင်ဒါတ် (Oil) ကေုာံ ဍာ်တၟိုဟ်သဘာဝ (Natural gas) နွံဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲမှာသၟိတ် ကေုာံ လတူတိရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ယူရေနဳယျာမ် (Uranium)၊ ပသဲ၊ ကေုာံ သတ္တုတၞဟ်တအ်လေဝ် နွံကီုရ။

ပရေင်ပိုန်ဒြပ်

ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သဝ်မာလဳယျာ ဂှ် ၜိုန်ရ နွံကဵု ပရေင်ပၞာန် ကီုလေဝ်၊ နကဵု သၞောတ်ပုဂ္ဂလိက သက်ကုသၞောဝ် (Informal economy) ဂှ် ဆက်ချဳဒရာင်ဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ တန်တဴဒၟံင် လတူ ကမၠောန်လွဳတိရစ္ဆာန် (Pastoralism) အဓိကရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် လွဳ အုတ်အုက် (Camels)၊ သဵု၊ ကေုာံ ဗၜေအ် တုဲ သွံပ္တိတ် ဍုင်သအာင် ဗွဲတၟေင် ဍုင်အာရပ်တအ်ရ။ သဝ်မာလဳယျာဂှ် ဒှ်ဍုင် မသွံပ္တိတ် အုတ်အုက် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ သြန်မပလံင်နင် နူကောန်ဍုင် သဝ်မာလဳ မနွံ ပ္ဍဲဍုင်သအာင်တအ် (Remittances) ကေုာံ ကမၠောန် ဆက်စၠောအ် ဖုန် (Telecommunications) တအ်ဂှ်လေဝ် ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ရ။