ပရေင်ဍုင်ကွာန်

ပရေင်ဍုင်ကွာန် (အၚ်္ဂလိက်: Politics) ဝွံ ဒှ်ကမၠောန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် မဆေင်စပ် ကုပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်ထာဝ် သွက်ဂကောံမၞိဟ်၊ ပွမပါ်ပရအ် အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ပွမကောပ်ကာဲ သယံဇာတ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် (State) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် (Society) မွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာသိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science) မ္ဂး ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဝွံ ဒှ်အရာမလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠိပ် ပရူအဝဵု (Power)၊ သၞောဝ်ဥပဒေ (Law) ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Governance) ရ။

တမ်မူလ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Concept)

ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် "Politics" ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်ဂရိတ်တြေံ "Politikos" (πολιτικός) မၞုံအဓိပ္ပါယ် "အရာမဆေင်ကဵု ကောန်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင်" ရ။

• တၠပညာဂရိတ် အရေတ်သတဝ်တယ် (Aristotle) ဟီုလဝ် "မၞိဟ်မ္ဂးဂှ် ဒှ်သတ်တိရစ္ဆာန် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political animal)" ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဂှ် မၞိဟ်တအ်ဝွံ သဘာဝဍေံ သ္ဒးပံင်ကောံ ပဒတဴ နဒဒှ် ဂကောံမၞိဟ်တုဲ၊ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဂကောံဂှ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒးနွံဟေင်ရ။
• တၠပညာ မက်သ် ဝေဗါ (Max Weber) ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဍုင် (State) မ္ဂးဂှ် ဒှ်ဂကောံအလဵုအသဳ မကလိဂွံလဝ် အခေါင်ပိုင်ပြဳ လတူပရေင်စကာ ဇြဟတ်အဝဵု (Monopoly on the legitimate use of physical force) ပ္ဍဲတိဍာ်မွဲရ။

သဘဴဓဝ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Concepts)

ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ တိုင်ခဳ အဓိက ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-

1. အဝဵု ကေုာံ သြဇာ (Power and Authority): ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် ဒှ်ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵုရ။ အဝဵုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အစောံစရာဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဖျေဟ် ညံင်ညးတၞဟ် ဂွံဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင်ပၟိက်ဇကုရ။ သြဇာ (Authority) မ္ဂးဂှ် ဒှ်အဝဵု မကလိဂွံလဝ် စၟတ်သမ္တီ နူညးဍုင်ကွာန် (Legitimacy) ရ။
2. အဝဵုအာဏာပိုင်ပြဳ (Sovereignty): ဒှ်အဝဵု ကဆံင်သၠုင်အိုတ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်ထာဝ် လတူ တိဍာ် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ဇကု မဟွံမွဲသၟဝ် တဲညးတၞဟ်ရ။
3. ဍုင် ကေုာံ အလဵုအသဳ (State and Government): ဍုင်ဂှ် ဒှ်လဒက်ပ္တန် ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ၊ အလဵုအသဳဂှ် ဒှ်ဂကောံမၞိဟ် မစကာ ယန္တရား ဍုင် (State apparatus) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ်ရ။

သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင် (Political Systems)

လဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဗီုပြင်မစကာအဝဵုတအ်ဂှ် ပါ်လဝ် သၞောတ်နာနာသာ်ရ-

• ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy): သၞောတ်မဖျေဟ်သ္ဂုတ်ထာဝ် နကဵု လညာတ် ညးလၟိဟ်ဂၠိုင်။ အဝဵုဂှ် စကတဵုဒှ် နူညးဍုင်ကွာန်တုဲ ရုဲစှ် ညးစၞး နကဵု သဘင်မာဲရ။
• သၞောတ်တၠအဝဵု / သၞောတ်အာဏာသျှင် (Authoritarianism / Dictatorship): အဝဵုသီုဖအိုတ်ဂှ် စွံလဝ် ပ္ဍဲတဲ မၞိဟ်မွဲ (ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမွဲ ညံင်ရဴ တပ်ပၞာန်) တုဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဟွံမွဲကဵု အခေါင်ပါလုပ်ရ။
• သၞောတ်ဨကရာဇ် (Monarchy): သၞောတ်မအုပ်ဓုပ် နကဵု ဨကရာဇ်။ ခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး သၞောတ်ဨကရာဇ် ပါလဳမာန် (Constitutional monarchy) မပ္တံကဵု ဍုင်ဗြိတိန် ကေုာံ ဍုင်သေံ တအ်ဂှ် ပြာကတ်ရ။

ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Ideologies)

ဝါဒမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဗီုပြင် လညာတ် မပံက်ထ္ၜးကဵု ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ်တအ် ဂွံဒက်ပ္တန် ဍုင်ရ။

• ဝါဒသၠးပွး (Liberalism): ဒုင်သဇိုင် လတူ အခေါင်အရာပူဂိုလ်၊ ဗၠးၜး ကေုာံ သၞောတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မသၠးပွး (Free market)။
• ဝါဒသဵုယှေဝ်လေတ် (Socialism): ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ တိဍာ် ကေုာံ ကမၠောန်တအ်ဂှ် ဒးပိုင်ပြဳ နကဵု မၞိဟ်ဂမၠိုင် (Collective ownership) ရ။
• ဝါဒကောန်ဂကူ (Nationalism): သဘဴဓဝ် မတွဟ်ဂး ဂကူမွဲဂှ် သ္ဒးနွံကဵု အဝဵုအာဏာပိုင်ပြဳ ကေုာံ အခေါင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ထာဝ် ဇကုကဵုဇကု (Self-determination) လတူဒေသဇကုရ။

ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အကာဲအရာ မန်

ပ္ဍဲကဵု ဝင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒေသအာရှအဂၞဲ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာမ္ဂး၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကူမန်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဝါဒကောန်ဂကူ ကေုာံ အခေါင်အရာ ဒေသရ။

• ကြဴနူ မဆောမ်လေင်လဝ် ဍုင်မိတိမတုဲ၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ဂစာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သၞောတ် ဖက်ဒရေဝ် (Federalism) မကဵုအခေါင် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုကဵုဇကု (Autonomy) ရ။
• လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ်မန် ညံင်ရဴ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံသင်တအ်ဝွံ ဒှ်ဇြဟတ်အဓိက သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ်ကဵု ပရေင်ဗဟဵုစွံလဒေါဝ် (Centralization) နူကဵု အလဵုအသဳဗဟဵုရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• အဝဵုအာဏာပိုင်ပြဳ
• ဒဳမဝ်ကရေသဳ
• ဝါဒကောန်ဂကူ
• သၞောတ် ဖက်ဒရေဝ်

နိဿဲ

• Heywood, Andrew (2013). Politics. Palgrave Macmillan.
• Weber, Max (1919). Politics as a Vocation.
• South, Ashley (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma. Routledge.