close
Məzmuna keç

Bruno Şults

Vikipediya, azad ensiklopediya
Bruno Şults
Bruno Schulz
BERJAYA
Doğum tarixi 12 iyul 1892(1892-07-12)[1][2][…]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 19 noyabr 1942(1942-11-19)[1][2][…] (50 yaşında)
Vəfat yeri
Təhsili
Fəaliyyəti yazıçı, rəssam, ədəbi tənqidçi, boyakar[d], qrafika ustası[d]
Fəaliyyət illəri 1912–1942
Əsərlərinin dili polyak dili
Mükafatları Golden Laurel of the Polish Academy of Literature
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Bruno Şults (pol. Bruno Schulz; 12 iyul 1892[1][2][…], Droqobıç, Sisleytaniya – 19 noyabr 1942[1][2][…], Droqobıç gettosu) — Polşa yəhudisi olan yazıçı, rəssam, ədəbi tənqidçi və incəsənət müəllimi idi. O, XX əsr polşa dili ədəbiyyatının ən böyük nəsr ustalarından biri hesab olunur. 1938-ci ildə Polşa Ədəbiyyat Akademiyasının nüfuzlu Qızıl Laur mükafatına layiq görülmüşdür. Şultsun bir çox əsərləri Holokost zamanı itmiş, o cümlədən 1940-cı illərin əvvəllərinə aid hekayələri və tamamlanmamış son romanı “Məsih” (The Messiah) məhv edilmişdir. O, 1942-ci ildə Gestapo zabiti tərəfindən Droqobıç gettosuna qayıdarkən güllələnərək öldürülmüşdür.[3]

Həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Bruno Şults 12 iyul 1892-ci ildə Droqobıç, Avstriya Qalisiyasında (indiki Droqobıç, Ukrayna) doğulmuşdur.[4] Atası Yakub Şults parça taciri, anası Henrietta Şults (qızlıq soyadı Kümerker) idi.

O, uşaqlıqdan incəsənətə böyük maraq göstərmişdir. 1902–1910-cu illərdə Droqobıçdə Vladislav Yaqello orta məktəbində oxumuş və fərqlənmə ilə bitirmişdir.[5] Daha sonra Lvov Politexnikində memarlıq təhsili almışdır. Təhsili 1911-ci ildə xəstəlik səbəbilə dayandırılmış, 1913-cü ildə yenidən davam etdirilmişdir. 1917-ci ildə qısa müddət Vyanada memarlıq təhsili almışdır.[6]

Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Droqobıç İkinci Polşa Respublikasına daxil oldu. Şults 1924–1941-ci illərdə doğma şəhərində müəllim kimi çalışmış, əl işləri və rəsm dərsləri keçmişdir.[7]

O, Polyak dilində yazan, lakin yəhudi mədəniyyətinə bağlı olan bir yazıçı idi.[8] Yəhudi olmasına baxmayaraq Yidiş dilini bilmirdi. Həyatı boyu Droqobıçdən demək olar ki, heç vaxt ayrılmamışdır.[9][10]

Ədəbi fəaliyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Şultsun ilk əsərləri yazıçı Zofia Nalkoşska tərəfindən dəstəkləndikdən sonra çap olunmuşdur. Onun ilk kitabı “Darçın dükanları” (Darçın dükanları, 1934) böyük uğur qazandı. İngilisdilli ədəbiyyatda bu əsər daha çox “Timsahlar küçəsi” adı ilə tanınır.[11][12]

1937-ci ildə “Qum saatı altında sanatoriya” adlı ikinci kitabı nəşr olundu.

1936-cı ildə o, Franz Kafkanın “Məhkəmə” əsərini polyak dilinə tərcümə etmişdir. 1938-ci ildə Polşa Ədəbiyyat Akademiyası Qızıl Laur mükafatını almışdır.[13][14]

İkinci Dünya Müharibəsi və ölümü

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1939-cu ildə Polşanın Sovet İttifaqı və Nasist Almaniyası tərəfindən işğalından sonra Droqobıç əvvəlcə sovet, sonra isə alman nəzarətinə keçdi.[15]

Şults Droqobıç gettosuna salındı. Onun istedadını qiymətləndirən Gestapo zabiti Felix Landau onu qorumağa çalışdı və qarşılığında divar rəsmləri çəkdirdi.

1942-ci ildə Şults gettoya qayıdarkən başqa bir Gestapo zabiti tərəfindən küçədə güllələndi. Onun ölümünün dəqiq səbəbi Gestapo daxilində şəxsi qisas aktı ilə əlaqələndirilir.[16][17]

Əsərləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Şultsun ədəbi irsi az sayda əsərdən ibarətdir:

Onun bir çox əsərləri müharibə zamanı məhv edilmişdir.

İngilis dilinə tərcümələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Şultsun əsərləri 1960–70-ci illərdə ingilis dilinə tərcümə edilmiş, daha sonra Penguin Books seriyasında geniş yayılmışdır.[18] Onun əsərləri Filip Rot tərəfindən redaktə edilən “Writers from the Other Europe” seriyasına daxil edilmişdir.[19]

Ədəbi istinadlar və bioqrafiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Sintiya Ozikin 1987-ci il romanı The Messiah of Stockholm Şultsun əsərlərinə istinad edir. Süjetdə özünü Şultsun oğlu hesab edən isveçli bir kişinin hekayəsi və onun Şultsun son layihəsi olduğu düşünülən The Messiah əlyazmasına sahib olması təsvir olunur. Şultsun obrazı israilli yazıçı Devid Qrossmanın 1989-cu ildə yazdığı See Under: Love romanında da yenidən meydana çıxır. “Bruno” adlı fəsildə narrator Şultsun Droqobıçdə öldürülmək əvəzinə fantasmagorik dəniz səyahətinə çıxmasını təsəvvür edir.[20] Qrossman sonradan bu romanı Şultsa bir növ ehtiram kimi yazdığını bildirmişdir.[21]

Roberto Bolanonun 1996-cı il romanı Distant Star əsərinin son fəslində narrator Arturo B bir bar içində gözləyərkən Naziyə bənzər bir fiqurun — Karlos Viderin — kimliyini təsdiqləmək üçün detektivə kömək məqsədilə The Complete Works of Bruno Schulz adlı kitabdan oxuyur. Vider bar içində göründükdə Şultsun mətnləri Arturo B üçün “demək olar ki, dözülməz dərəcədə canavarvari xarakter” alır.

Polşa yazıçısı və tənqidçi Yeji Fitsovski Şultsun əsərlərini və rəsmlərini altmış il ərzində araşdırmışdır. Onun Regions of the Great Heresy adlı tədqiqatı 2003-cü ildə ingilis dilində nəşr olunmuşdur və Polşa nəşrinə iki əlavə fəsil daxil edilmişdir: biri Şultsun itmiş Messiah əsəri, digəri isə onun divar rəsmlərinin yenidən aşkar edilməsi haqqında.[22]

Çayna Mievillin 2009-cu il romanı The City & the City Con Karran Devis tərəfindən edilən Şults tərcüməsindən götürülmüş bir epiqrafla başlayır: “Şəhərin dərinliklərində, belə demək mümkünsə, ikili küçələr, doppelgänger küçələr, yalançı və aldadıcı küçələr açılır.” Bu sitat Mievillin romanında təsvir olunan ikiqat şəhər strukturuna birbaşa işarə etməklə yanaşı, Şultsun yanlış “şəhər hissəsində” olduğu üçün öldürülməsinə də dolayı işarə edir.

2010-cu ildə Conatan Safran Foer Şultsun The Street of Crocodiles əsərinin ingilis nəşrini kəsərək ondan yeni mətn yaratdığı Tree of Codes əsərini yazmışdır. 2011-ci ildə Avstriyanın “Nebenjob” rok qrupu “Wer erschoss Bruno Schulz?” (“Bruno Şultsu kim öldürdü?”) adlı mahnı yayımlamışdır və bu əsər Şultsa həsr olunmuş bir etiraz və xatirə xarakteri daşımışdır.[23] Şults və The Street of Crocodiles Nicole Krauss-un 2005-ci il romanı The History of Love əsərində də bir neçə dəfə xatırlanır; burada Şultsun sağ qalmış versiyası belə ikinci plan obraz kimi təqdim olunur.

Divar rəsmi mübahisəsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

2001-ci ilin fevralında alman sənədli film rejissoru Benjamin Qeyssler Şultsun Landau üçün çəkdiyi divar rəsmini aşkar etmişdir. Bərpa işləri ilə məşğul olan Polşa konservatorları bu tapıntını Yad Vaşem — İsrailin Holokostun xatirəsini anma qurumuna bildirmişdir. Həmin ilin mayında Yad Vaşemin nümayəndələri Droqobiçə gedərək freskanı yoxlamış və onun beş hissəsini çıxararaq Qüdsə aparmışlar.[24]

Beynəlxalq səviyyədə ciddi mübahisə yaranmışdır.[8][25][26] Yad Vaşem freskanın bəzi hissələrinin qanuni şəkildə satın alındığını bildirsə də, mülk sahibi belə bir razılaşmanın olmadığını iddia etmişdir. Bundan əlavə, Yad Vashem Ukrayna Mədəniyyət Nazirliyinin icazəsini almamışdır.[25][26]

Mübahisə nəticəsində qalan hissələr Polşaya qaytarılmış, daha sonra Droqobiçdəki Bruno Şults muzeyinin kolleksiyasına daxil edilmişdir. Bu hadisə Polşa və Ukraynada ciddi narazılıq doğurmuşdur, çünki Şults bu ölkələrdə çox sevilən bir mədəniyyət fiqurudur.

2008-ci ildə tərəflər arasında razılaşma əldə edilmişdir: İsrail əsərləri Ukraynanın mədəni irsi kimi tanımış, Ukrayna isə Yad Vashemin freskaları uzunmüddətli sərgi kimi saxlamasına icazə vermişdir. 2009-cu ilin fevralında Yad Vashem bu divar rəsmlərini ictimaiyyətə nümayiş etdirmişdir.

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 3 4 Bruno Schulz // Internet Speculative Fiction Database (ing.). 1995.
  2. 1 2 3 4 Bruno SCHULZ // NooSFere (fr.). 1999.
  3. ↑ Liukkonen, Petri. "Bruno Schulz". Books and Writers (kirjasto.sci.fi). Finland: Kuusankoski Public Library. 3 dekabr 2003 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  4. ↑ Wójcikowski, Grzegorz. "Rocznica urodzin i śmierci Brunona Schulza". Forum Polonijne. 3 (2007): 38. ISSN 1234-2807.
  5. ↑ Schulz, Bruno. The Street of Crocodiles. 1992, page 15.
  6. ↑ "Władysław Jagiełło Public Middle and High School in Drohobycz | Virtual Shtetl". sztetl.org.pl (ingilis). 31 iyul 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 may 2018.
  7. ↑ Ryszard., Kapuscinski. Imperium. Glowczewska, Klara. London: Granta. 2007. 291. ISBN 9781862079601. OCLC 676987676.
  8. 1 2 "Who Owns Bruno Schulz?" Arxiv surəti 8 oktyabr 2007 tarixindən Wayback Machine saytında Arxivləşdirilib 8 oktyabr 2007 at the Wayback Machine, by Benjamin Paloff Boston Review (December 2004/January 2005).
  9. ↑ "History of Jews in Drohobycz". Virtual Shtetl. Museum of the History of Polish Jews. 10 noyabr 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 noyabr 2014.
  10. ↑ Arad, Yitzhak. The Holocaust in the Soviet Union. U of Nebraska Press. 2009. 277, 282, 237. ISBN 978-0803222700. İstifadə tarixi: 28 may 2014.
  11. ↑ "Palace of the Commonwealth open to visitors". National Library of Poland. 28 may 2024. 12 iyun 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 iyun 2024.
  12. ↑ Makowski, Tomasz; Sapała, Patryk, redaktorlar The Palace of the Commonwealth. Three times opened. Treasures from the National Library of Poland at the Palace of the Commonwealth. Warsaw: National Library of Poland. 2024. səh. 188.
  13. ↑ Ficowski, Jerzy; Robertson, Theodosia S. Regions of the Great Heresy: Bruno Schulz, a Biographical Portrait. W. W. Norton & Company. 2004. səh. 252. ISBN 978-0-393-32547-8.
  14. ↑ James Fiumara. "The Thirteenth Freak Month". Kinoeye. 29 noyabr 2004. 13 dekabr 2006 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 dekabr 2010.
  15. ↑ "Nocturnal Apparitions by Bruno Schulz | Pushkin Press". 11 oktyabr 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 may 2026.
  16. ↑ "Undula book description". Sublunary Editions. İstifadə tarixi: 4 yanvar 2024.
  17. ↑ Schulz, Bruno; Garrett, Frank. Undula. Seattle, WA.: Sublunary Editions. 2020. ISBN 978-1-7349766-5-6. OCLC 1230231967.
  18. ↑ Cooper, Alan. Philip Roth and the Jews. State University of New York. 1996. 163. ISBN 9780791429099.
  19. ↑ "Collected Stories". Northwestern University Press (ingilis). İstifadə tarixi: 15 mart 2024.
  20. ↑ David Grossman, See Under: Love. Trans. Betsy Rosenberg. New York: Washington Square Press, 1989.
  21. ↑ "See Under: Love. David Grossman on Bruno Schulz" Pen America website (son baxış: 7 iyun 2021)
  22. ↑ Jerzy Ficowski, Regions of the Great Heresy, Theodosia Robertson tərəfindən tərcümə və redaktə edilmişdir, W.W. Norton & Company, 2003
  23. ↑ Nebenjob, NEBENJOB - Wer erschoss Bruno Schulz, 25 fevral 2014, 11 dekabr 2016 tarixində arxivləşdirilib, İstifadə tarixi: 28 dekabr 2017
  24. ↑ Barkat, Amiram. "Yad Vashem not displaying Bruno Schulz Holocaust art". Haaretz. 4 iyun 2005. 24 sentyabr 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 yanvar 2011.
  25. 1 2 "BRUNO SCHULTZ'S FRESCOES (letter to the editor)". The New York Review of Books. 48 (19). 29 noyabr 2001. 12 dekabr 2001 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  26. 1 2 "Jewish Art". All Things Considered. NPR. 9 iyul 2001. 18 oktyabr 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 yanvar 2024.Audio archived at

Mənbə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Əlavə ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Balint, Benjamin, Bruno Schulz: An Artist, a Murder, and the Hijacking of History, W.W. Norton, 2023
  • O'Connor, Anne-Marie, "The Lady in Gold, the Extraordinary Tale of Gustav Klimt's Masterpiece, Portrait of Adele Bloch-Bauer", Alfred A. Knopf, 2012
  • Brian R. Banks (2006) Muse & Messiah: The Life, Imagination & Legacy of Bruno Schulz. Inkermen Press, UK
  • Mortkowicz-Olczakowa, Hanna (1961). Bunt wspomnień. Państwowy Instytut Wydawniczy.
  • Pérez, Rolando. "Borges and Bruno Schulz on the Infinite Book of the Kabbalah." Confluencia. Spring 2016. 41-56
  • Adam Zagajewski . (2007) Polish Writers on Writing featuring Czeslaw Milosz. San Antonio: Trinity University
  • J. M. Coetzee , Inner Workings: Literary Essays, 2000–2005 New York: Penguin, 2007

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Bruno_Şults&oldid=9024222"