Iron

Iron

Chemical element, metal

Subclass of	Kurun, primary metabolite
Part of	period 4, group 8
Has use	ferroalloy
Associated hazard	iron poisoning
Discoverer or inventor	unknown value
Time of discovery or invention	5. millennium BCE
Element symbol	Fe
Chemical formula	Fe
Canonical SMILES	[Fe]
Electron configuration	[Ar] 3d⁶ 4s²
Magnetic ordering	ferromagnetism
IMA Mineral Symbol	Fe
Medical condition treated	iron deficiency anemia, hypochromic anemia
Has characteristic	ferromagnetism
Subject has role	trace metal
Unicode character	鐵

Sudə awo kemikalbe; shidə alama Fe (Latin lan ferrum 'iron') kuru lamba atomicbe 26. Shidə su donyi jiziyi faltəbe buro salakbe kuru kufu 8 suro loktəben kara. Shima, nəmngəwunzən, awo Dunyalan nowatawo, shima nashaa Dunyabe diyabe-a surobe-adə shima sədin. Shima awo kən diyaume suro dunyaben ngəwuwo. Suro kəndaaram suyedən shiga ngəwusoro meteoritesbe gənaza.

Su faidatinma suro suye lan tuluwodə kiln au furnace do raksə 1,500 °C (2,730 °F) nazəyinma məradəzəna, alamanna 500 °C (900 °F) yeyi nəm nguwu copper ye məradətəna dəga kozəna. Adammana soye duluwu adə Eurasia lan notə badizana loktu saa duwu kən indimi BC yen kuru karewa suye-a balimiya-a faidatədə alloy ngarkimeye faltə badiwono – nasha laa lan, saa 1200 BC yedei lan bas. Lamar shima də zaman ngarkime lan cizə zaman suyero faltəro gotəna. Dunya zamanben, su alloysbe, alamanna suso, su stainlessso, cast ironso kuru su taganasbeso, sandima su sanyaramlan nowatawo, dalil karewanza mashinyebe-a tamannza gana-a nankaro. Sanyaram su-a su-a yedə zauro faida'a nasha razəgəben, kuru sudə shima su'a butunzəwo, tamanzə dola gana kilogram au pound falye.

Sami suye tahir kuru təlaladə alama kuturam liwula-kəri. Sudə oxygen-a nji-a kəltayin kuru su oxides bəntənəs-sələmro sətandin, shi doni rust lan notənadə. Oxides su gadeye dəwo passivating layers sədin də yeyi gənyi, rust də su dəga kozənaro nəm nguwu gojin kuru adəye səkə fəlejin, awowa bəlin kada corrosion ro suwudin. Nasha kemikalben, kəndaram subedə sandima su (II) a su (III) a. Sudə awowa kada su faltəbe gadeso’a kəlzəna, surodən awowa gade kufu 8 be mbeji, ruthenium a osmium a. Sudə awoa kəllata kəljin kəndaram oxidationbe kadalan, -2 səta +7 ro saadəna. Suye awowa kada kəltəramma sədin; laanzadə, alamanna ferrocene-a, ferrioxalate-a, kuru Prussian blue-adə faidawa sanyiyarambe-a, nəlewabe-a, au kulashibe-a mbeji.

Tiyi kam kurabedə suronzən su gram 4 (0.005% nəmkura tiyibe) mbeji, ngəwunzəso suro hemoglobin-a myoglobin-aben. Proteinwa indi anyi faidanza mbeji nasha bu lan oxygen gotǝ-a kuru oxygen suro tiyi lan gǝnatǝ-a lan. Nəm nguwu do ne iron metabolism lan bowotin də, iron gana laa suro kəmbuyen məradəzəna. Su də shima su do na do redox enzymes faida’a kadaye yintə cellularye’a oxidation’a kuru kəska’a dabba’a fulutə’a.

Halwa Awo-a gade-gade Hawar kura: Allotropes suye

Nəmngəwu molarbe-a duno α sube-a na konnu njimben Fasal gade-gade yakkə atoms suye suro su cibbuben asutin nəmkərawu noatalan. Allotropes anyi sandiya α, γ, δ, kuru ε lan bowotin. Su donyi 1538 °C lan amusuro waljiya, shiye δ allotrope ro waljin, shi donyi tiyi lan dawu cubic (bcc) crystal ye lan. Sa 1394 °C ro amusujiya, shiye faltin γ-iron allotrope ro, fuska-dawu cubic (fcc) gar kristalbe, au austenite. Suro 912 °C-a cidiyanzə-a lan, garno kərratadə waltə bcc α-su allotrope ro waljin.

Na duno kura lan, alamanna 10 GPa yeyi lan kuru temperature də kelvin yar gana laa au cidiyanzə, α-iron də faltə hexagonal gadero waljin, shi do ne ε-iron lan notəna də. Kawudo-ngəwu γ-phase də shiye faltin ε-iron ro waljin, amma duno kura lan faltin. Halla zahirbe subedə na zaumaro pressure-a temperature-aben zaumaro kəratəna dalil faidanza kəla dawariya ilmube kəla dawu dunyabe-a kuru dunyawa gade-aben. Shi dunyabe suronzǝdǝ suronzǝn su-nickel alloybe mbeji shido ε (au β) garnzǝ mbejiro tǝmatǝna.[14]

Shaidawa jarabtəbe kambiwuwa laa mbeji kəla β phase kalkalben na duno 50 GPa samin kuru temperature gananzə yayi 1500 K. Shidə orthorhombic au gar hcp indi mbejiro təmatəna.[15] (Tuskatəlan, kalma “β-su” loktəlan shilan faidatain α-suye sami Curieben, loktə ferromagneticlan paramagneticro faltiya, amma fasalnzə crystalbedə faltənyi.[11])