close
Gaan na inhoud

Gdynia

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie

Gdynia
Gdingen
BERJAYA

Kaart Wapen
BERJAYA
BERJAYA
Vlag
BERJAYA
 Land Vlag van Pole Pole
 Woiwodskap BERJAYA Pommere
 Koördinate 54°30′N 18°33′O / 54.500°N 18.550°O / 54.500; 18.550
 Stigting (eerste verwysing) 1253
 Stadstatus 10 Februarie 1926
 Oppervlakte:  
 - Totaal 135 vk km
 Hoogte bo seevlak 0-205 m
 Bevolking:  
 - Totaal (30 Junie 2025) 239 325
 - Bevolkingsdigtheid 1 830/vk km
 Tydsone UTC +1 (MET)
 - Somertyd UTC +2 (MEST)
 Klimaat  
 - Tipe Gematigde seeklimaat
 - Gemiddelde jaarlikse temperatuur 8,6 °C
 - Gem. temp. Januarie/Julie 0,5 / 18,0 °C
 - Gemiddelde jaarlikse neerslae 537 mm
 Burgemeester Aleksandra Kosiorek
 Amptelike webwerf www.gdynia.pl

Gdynia (Pools: [ˈɡdɨɲa], Gdynia (hulp·inligting); Duits: Gdingen, [ˈɡdɪŋən], luister (hulp·inligting) of [ɡəˈdɪŋən], luister (hulp·inligting), Gotenhafen (1939–1945); Kasjoebies: Gdiniô) is 'n Poolse Oosseehawestad in die woiwodskap Pommere. Dit het in 2025 'n bevolking van 239 325 gehad en beslaan 'n oppervlakte van 135 km².

Gdynia vorm deel van ’n konurbasie saam met die kuuroord Sopot, die stad Gdańsk en verskeie voorstedelike gemeenskappe. Saam vorm hulle ’n metropolitaanse gebied bekend as die Trójmiasto ("Driestad") met sowat een miljoen inwoners. Gdynia se modernistiese stadsentrum is in 2026 deur Unesco as wêrelderfenisgebied gelys.

Geskiedenis

[wysig | wysig bron]
BERJAYA
Die middeleeuse Sint Migael Aartsengelkerk is die oudste gebou in Gdynia

Die gebied van die huidige Gdynia het histories deel gevorm van Pomerelia (Oos-Pommere). In prehistoriese tye is dit verbind met die Oksywie-kultuur en later deur Lechitiese stamme gevestig met geringe Oud-Pruisiese invloede. In die laat 10de eeu het dit deel geword van die vroeë Poolse staat onder Mieszko I.[1] Tydens die bewind van Bolesław II die Dapper het die streek kortliks onafhanklik geword voordat dit in 1116/1121 weer met Pole herenig is deur Bolesław III die Skewemond.[2] Na die nedersetting Oksywie is in 1209 vir die eerste keer verwys en die naam “Gdynia” het in 1253 verskyn as ’n Kasjoebiese vissersdorpie.

Ná die fragmentasie van Pole het die gebied aan die Hertogdom Pommere (Oos) behoort totdat die Duitse Orde dit in 1309–1310 verower het. In 1380 is die dorp aan die Orde van Cisterciënsers toegeken en het later eiendom van die abdy in Oliwa geword. In 1454 het koning Casimir IV Jagiellon die streek weer by die Koninkryk Pole ingelyf, wat die begin van die Dertienjarige Oorlog (1454–1466) was, wat in 1466 geëindig het met die streek wat binne Pole gebly het. Administratief was Gdynia deel van die Pommere-woiwodskap in Koninklike Pruise binne die Groter-Pole-provinsie van die Koninkryk Pole en later die Pools-Litause Gemenebes.[3] Die nabygeleë Kolibki-landgoed is in 1685 deur koning Jan III Sobieski gekoop.

In 1772 is die gebied deur die Koninkryk Pruise geannekseer tydens die Eerste Verdeling van Pole en by Wes-Pruise ingelyf. Die dorp, hernoem in Gdingen, het klein gebly: in 1789 het dit slegs 21 huise gehad en teen 1910 ongeveer 895 inwoners.[4] Dit het in 1871 deel geword van die Duitse Keiserryk en geleidelik ontwikkel as ’n toeriste-oord met gastehuise en ’n klein hawe. Die eerste Kasjoebiese burgemeester was Jan Radtke.[5]

Ná die Eerste Wêreldoorlog het Pole in 1918 weer onafhanklikheid verkry en ingevolge die Verdrag van Versailles is die dorp in 1920 weer by Pole ingelyf, terwyl die nabygeleë Gdańsk die semi-outonome Vrye stad Danzig onder die Volkebond geword het.

BERJAYA
Die seehawe van Gdynia in 1935

In 1920 het die Poolse regering besluit om ’n groot seehawe by Gdynia te bou.[6] Die besluit is beïnvloed deur spanning met die owerhede van die Vrye stad Danzig tydens die Pools-Sowjet-Oorlog (1919–1921), toe Duitse dokwerkers geweier het om militêre voorrade wat vir Pole bestem was af te laai.[7][8] Bouwerk het in 1921 begin,[7] en vroeë fasiliteite – insluitend ’n pier, breekwater en klein hawe – is op 23 April 1923 ingewy. Die eerste groot skip wat die hawe binnegegaan het, was die Franse stoomskip Kentucky op 13 Augustus 1923 nadat dit weens ’n staking van Gdańsk herlei is.[9] Ontwikkeling het versnel nadat die Poolse parlement (Sejm) op 23 September 1922 die Wet op die “Konstruksie van die Seehawe van Gdynia” aanvaar het en danksy verhoogde handel en die pogings van die minister van nywerheid, Eugeniusz Kwiatkowski. Teen 1930 is uitgebreide dokke, piere en industriële infrastruktuur gebou. Gedurende die 1930’s het die hawe uitgebrei tot ’n groot universele seehawe; teen 1938 was dit die grootste hawe aan die Oossee en een van die tien grootstes in Europa, met 8,7 miljoen ton vrag – 46% van Pole se buitelandse handel. In dieselfde jaar het die Gdynia-skeepswerf sy eerste seevaartskip, SS Olza, te water gelaat.[10]

Die stad self het kort daarna ontwikkel. ’n Beplanningskomitee is in 1925 geskep, stadsregte is in 1926 toegeken en belastingaansporings vir beleggers het in 1927 gevolg. Vinnige uitbreiding het ná 1928 plaasgevind met nuwe infrastruktuur, insluitend ’n spoorwegstasie en posfasiliteite wat deur die Poolse Staatsspoorweë gebou is. Teen 1933 het ontwikkelingsplanne ’n bevolking van 250 000 voorsien en teen 1939 het die stad tot meer as 120 000 inwoners gegroei.[11]

Tydens die Inval van Pole in September 1939 was Gdynia die toneel van hewige gevegte. Duitse magte het duisende plaaslike Pole tydens en ná die inname van die stad gearresteer.[12] Baie is gevange geneem, na konsentrasiekampe gedeporteer of tereggestel.[13] Talle slagoffers is tydens die nabygeleë Wielka Piaśnica vermoor. Die Duitsers het die stad in Gotenhafen hernoem, sowat 50 000 Poolse inwoners ingevolge die Lebensraum-beleid verdryf en die hawe in ’n belangrike vlootbasis omskep. Weerstandsgroepe wat met die Armia Krajowa en die Kasjoebiese Gryffyn verbind was, het in die gebied opgetree, intelligensie versamel, sabotasie uitgevoer en ontsnappings van bedreigde Poolse weerstandleiers en Britse en Franse krygsgevangenes na neutrale Swede gefasiliteer.[14] Verskeie dwangarbeid- en krygsgevangenekampe is in die stad gevestig, insluitend subkampe van die Stutthof-konsentrasiekamp.[15] Die hawe en skeepswerf het albei van 1943 af verskeie lugaanvalle deur die Geallieerdes beleef, maar het min skade gely. Gdynia is in die winter van 1944–45 gebruik om Duitse troepe en vlugtelinge wat deur die Rooi Leër vasgevang was, te ontruim. Sommige van die skepe is op die westoer deur torpedo’s van Sowjet-duikbote in die Oossee getref. Die skip Wilhelm Gustloff het van Gdynia vertrek en later gesink, wat ongeveer 9 400 mense met hom geneem het – die ergste verlies van lewens in ’n enkele skeepsongeluk in die maritieme geskiedenis.

Die stad is op 28 Maart 1945 deur Sowjetmagte ingeneem en aan Pole teruggegee onder ’n kommunistiese regering wat tot 1989 aan bewind gebly het. Ná die oorlog het Gdynia setlaars uit Warskou, voormalige oostelike Poolse gebiede wat deur die Sowjetunie geannekseer is, en vlugtelinge uit die Griekse Burgeroorlog ontvang.[16] In Desember 1970 is werkersbetogings by die Gdynia-skeepswerf gewelddadig onderdruk, wat 40 sterftes veroorsaak het, insluitend die simboliese figuur Janek Wiśniewski. Die gebeure is later uitgebeeld in Andrzej Wajda se rolprent Man of Iron.

Sport

[wysig | wysig bron]

Die stad se sporttrots is Arka Gdynia, wat benewens sy sokkerspan ook ’n basketbalspan met nege Poolse ligatitels, ’n vrouebasketbalspan met twaalf Poolse ligatitels en ’n rugbyspan met vier Poolse ligatitels het.

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. ↑ (en) André Vauchez, Richard Barrie Dobson, Adrian Walford, Michael Lapidge, Encyclopedia of the Middle Ages, Routledge, 2000, bl. 1163, ISBN 978-1-57958-282-1 link
  2. ↑ (en) James Minahan, One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups, Greenwood Publishing Group, 2000, bl. 375, ISBN 978-0-313-30984-7
  3. ↑ (en) Daniel Stone,A History of East Central Europe, University of Washington Press, 2001, bl. 30, ISBN 978-0-295-98093-5 Google Books Geargiveer 14 April 2023 op Wayback Machine
  4. ↑ (pl) A. Jelonek (red.), Dokumentacja geograficzna. Liczba ludności miast i osiedli w Polsce 1810–1955, Warsaw 1956 Geargiveer 26 Desember 2021 op Wayback Machine, bl. 28
  5. ↑ (en) "Map of Danzig and around in 1899, showing Gdingen". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 Januarie 2021. Besoek op 26 Januarie 2021.
  6. ↑ (en) "Port of Gdynia". worldportsource.com. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 29 November 2009. Besoek op 29 November 2009.
  7. 1 2 (en) Robert Michael Citino. The path to blitzkrieg: doctrine and training in the German Army, 1920–1939. Lynne Rienner Publishers. 1999. bl. 173.
  8. ↑ (en) "Port history". Port Gydnia. Besoek op 14 Augustus 2025.
  9. ↑ (en) "Emigration Shipping Lines of Gdynia, 1924-1939", by Oskar Myszor, in East Central Europe in Exile: Transatlantic Migrations, ed. by Anna Mazurkiewicz (Cambridge Scholars Publishing, 2014) bl. 165
  10. ↑ (en) Stephen Szabados (27 Augustus 2016). Polish Immigration to America: When, Where, Why and How. Stephen Szabados.
  11. ↑ (en) (ed) Michael Murray, Poland's Progress 1919–1939, John Murray, 1944, London bl 64–66.
  12. ↑ (pl) Maria Wardzyńska (2009). Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion. Warskou: Instituut vir Nasionale Herdenking. p. 105.
  13. ↑ (pl) Wardzyńska, bl. 106
  14. ↑ (pl) Bogdan Chrzanowski (2022). Polskie Państwo Podziemne na Pomorzu w latach 1939–1945. Gdańsk: Instituut vir Nasionale Herdenking.
  15. ↑ (pl) Mirosław Gliński. "Podobozy i większe komanda zewnętrzne obozu Stutthof (1939–1945)".
  16. ↑ (pl) Izabela Kubasiewicz (2013). Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2012. Referaty.

Eksterne skakels

[wysig | wysig bron]
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Gdynia&oldid=2919737"