Spasio
El spasio (o spasio cosmego) el xe el vodo che ghe xe tra i corpi cełesti.[1] No l’è in realtà conpletamente vodo, ma el contien na basa densità de particełe: soratuto plasma de idrogeno e elio, radiasion eletromagnetiche, canpi magnetici, raji cosmeghi e neutrini . La teoria la dise che ła contien anca materia scura e energia scura .
Spasio intergalatego e interstelare
[canbia | canbia el còdaxe]Inte el spasio intergalatego, ła densità de la materia la pol esar sbasà a pochi atomi de idrogeno par metro cubo. La tenperadura de base, stabilìa da la radiasion de sfondo rimasta dal Big Bang, ła xe soło che 3 K (−270,15 °C)
Invese, łe tenperadure inte łe corona de łe stéłe łe pol rivar a oltre un miłion de kelvin. El plasma co densità estremamente basa e tenperadura alta, come quełi del mexo intergałatico caldo-caldo e el mexo tra i grupi de gałasie, el xe responsabiłe deła major parte deła materia barionica comun nel spasio; łe concentrasión locałi łe xe deventàe stéłe e gałasie. El spasio intergałatico el ocupa ła major parte del vołume de l’universo. I viaji spasiałi i xe oncora limitài a ła visinansa del sistema sołare; el resto del spasio, a parte l’oservasión pasiva co i tełescopi, el resta inacesibiłe pa i eseri umani.
Storia
[canbia | canbia el còdaxe]
Intel 350 a.C., el fiłosofo greco Aristotele el ga proponesto l’idea che ła natura ła odia el vodo, un prinsipio che el sarà conosùo come horror vacui. Sto conceto el se ga costruìo su un argomento ontołogico del V secoło a.C. del fiłosofo greco Parmenide, che el ga negà ła posibiłe existensa de un vodo nel spasio.[2] So ła base de sta idea, che un vodo no pol esister, xe stà tegnùo in Ocidente pa tanti secołi che el spasio no pol esar vodo. Fin nel XVII secoło, el fiłosofo fransexe Descartes el ga sostegnùo che ła totalità del spasio ła ga da esar piena.[3]
Inte ła Cina antica, ghe jera diverse scuołe de pensiero suła natura del ciel, alcune de le quałi łe somejava al pensiero moderno. Nel II secoło d.C., l’astronomo Zhang Heng el se ga convinto che el spasio el ga da esar infinito, che el se slonga ben oltre el Sol e łe stéłe. I libri sopravvisui de la scola Yeh Hsüan i dixe che i cieli i xe sensa limiti, "vodi e sensa sostansa". Inte ła stesa maniera, "el sol, ła luna e łe stéłe łe galeja intel spasio vodo, in movimento o fermi".[4]
Galileo el savea che l’aria ła gaveva masa e ła jera donca sogeta ała gravità. Intel 1640, el ga dimostrà che na forsa particołare ła se oponéa ała formasion de un vodo. Tutavia, ghe saria tocà al so studente Evangelista Torricelli de costruir un aparato pa produre un vodo nel 1643. L’esperimento el ga causà na scalpore sientifego in Eoropa a chel tenpo. El matematico fransexe Blaise Pascal el ga raxonà: se ła cołona de mercurio ła xe sostegnùa da l’aria, alora ła cołona ła ga da esar pì curta a quota dove ła presion de l’aria ła xe pì basa.[5] Nel 1648, so cugnà, Florin Périer, el ga ripetùo l’esperimento sul Puy-de-Dôme, na montagna inte ła Fransa sentrałe, e el ga catà che ła cołona ła jera tre polisi pì curta. Sta diminusion de presion ła xe stà dimostrà anca portando un bałon mexo pien su na montagna, vardandolo gonfiar pin pian, e dopo sgonfiarse durante la disexa.[6]
Bibliografia
[canbia | canbia el còdaxe]- (EN) Barry Dainton, Conceptions of Void, in Time and space, McGill-Queen's Press, 2001, ISBN 0-7735-2306-5.
- Edward Grant, Much ado about nothing: theories of space and vacuum from the Middle Ages to the scientific revolution, The Cambridge history of science series, Cambridge University Press, 1981, ISBN 0-521-22983-9.
