Carl Berner

Etter eit studieopphald i utlandet vart Carl Berner i 1874 utnemnd til direktør for den nye tekniske skulen i Bergen, ei stilling han hadde til 1891. I Bergen kom han snart med i det offentlege livet og var mellom anna medlem av byens formannskap og representantskap. Han engasjerte seg også på Venstres side i den partipolitiske striden tidleg i 1880-åra, og vart i 1885 vald til stortingsrepresentant frå byen. Frå då av var Stortinget Carl Berners arbeidsplass heilt fram til 1909, med unntak for perioden 1892–1894, då han som statsråd ikkje var valbar. Han representerte Bergen fram til 1903 og Sarpsborg dei to siste periodane. I 1899 vart han utnemnd til embetet som stempelpapirforvaltar.

Alt i sin andre stortingsperiode (1889–1891) vart Carl Berner vald til parlamentarisk leiar for det «reine» Venstre. Partiet trong ein «vikar» for den eigentlege leiaren, Johannes Steen, som hadde falle gjennom ved valet i 1888. Carl Berner syntest å vere vel skikka til oppgåva. Han hadde merkt seg ut som ein dyktig parlamentarikar, men samtidig hadde han halde ein låg profil under det skismaet som hadde kløyvt partiet, og han var framleis på talefot med dei utskilde moderate. Carl Berner kunne gå inn i rolla som brubyggjar, ei rolle som følgde han gjennom heile hans parlamentariske liv.

Carl Berner viste sine taktiske evner då han berga Venstre ut av det traumatiske forholdet til Johan Sverdrup, som dei «reine» korkje hadde tillit til eller lyst til å fella med Høgres hjelp. Då Høgre stilte mistillitsframlegg i 1889, sette Berner så harde vilkår for å stø eit rekonstruert Sverdrup-ministerium at kongen valde å gje regjeringa avskil og overlata styret til høgreleiaren Emil Stang.

Men Carl Berners namn er særleg knytt til regjeringskrisa to år seinare. Den «Bernerske dagsorden» som han la fram og som Stortinget vedtok 23. februar 1891, vart ein merkestein både i norsk unionspolitikk og i parlamentarismens historie. Vedtaket sette kravet om eigen norsk utanriksminister indirekte på den politiske saklista og avviste alle unionelle ordningar som kunne stå i vegen for det. Dagsordenen var retta mot ei semje som Emil Stangs regjering hadde fått i stand med svenskane, og hadde ei form som provoserte Stang til å stilla kabinettsspørsmål på saka. For første gong vart ei parlamentarisk regjering felt med ei votering i Stortinget.

Berner var ikkje opphavsmannen til den nye unionspolitiske kursen som vedtaket varsla. Den var staka ut på Venstres landsmøte ein månad tidlegare. Han var heller ikkje eineforfattar til ordlyden i framlegget. Innsatsen hans låg i den endelege redaksjonen, som var eit meisterstykke i politisk formuleringskunst og som tilfredsstilte både ulike meiningsgrupper i Venstre og dei moderate.

I regjeringa som Johannes Steen skipa etter Stangs avgang, fungerte Carl Berner først som medlem av statsrådsavdelinga i Stockholm, sidan som sjef for Kyrkje- og undervisningsdepartementet. Som departementssjef etterlet han seg eit lite positivt omdøme; han fekk ikkje sakene unna. Det var i Stortinget Carl Berners evner kom til sin rett.

Som statsråd i åra 1891–1893 og frå 1895 på nytt som stortingsrepresentant, stod han konsekvent på den unionspolitiske lina som var trekt opp i den «Bernerske dagsorden»: Eigen norsk utanriksminister var eit framtidsmål, men ikkje eit dagsaktuelt krav. Eige norsk konsulatvesen såg Berner derimot som «en ypperlig Sag at berede Slag paa», men ho måtte ikkje blandast saman med utanriksministerspørsmålet. I januar 1903 stadfeste Stortinget dette standpunktet i ein ny «Bernersk dagsorden» før sluttfasen av dei norsk-svenske forhandlingane om konsulatsaka.

Som stortingspresident i 1898–1909 og ordførar for spesialkomiteen som i 1905 førebudde einsidig norsk aksjon i konsulatsaka, spela Carl Berner ei sentral rolle under unionsoppløysinga. Høgdepunktet i hans politiske karriere kom 7. juni, då han frå presidentplassen proklamerte at unionen var oppløyst. Også i 1905 var oppgåva hans å finna samlande formlar som kunne tåla sakleg, logisk og juridisk prøving. Andre skreiv utkasta til innstillingar og vedtak, Berner granska og redigerte dei. Særleg nært var samarbeidet mellom han og statsminister Christian Michelsen.

Under Karlstadforhandlingane var han ein av Noregs delegerte, formann i stortingsdeputasjonen til København i november 1905 i samband med kongevalet, og medlem av Stortingets kroningsdeputasjon i 1906.