Flamenco

Tancerze, muzycy i śpiewacy flamenco na obrazie Manuela Cabrala Aguado-Bejarano

Flamenco – andaluzyjska sztuka łącząca śpiew, taniec i muzykę instrumentalną, zwłaszcza gitarową. Jej trzy podstawowe składniki określa się hiszpańskimi nazwami cante (śpiew), baile (taniec) oraz toque (grę gitarową). Flamenco ukształtowało się z długiego współistnienia kultur Andaluzji: miejscowej, romskiej, mauretańskiej, żydowskiej, chrześcijańskiej i ludowej hiszpańskiej. W starszych ujęciach encyklopedycznych flamenco bywa opisywane jako muzyka i taniec andaluzyjskich Cyganów, czyli Gitanos, ale nowsze opracowania podkreślają, że Romowie odegrali ogromną rolę w jego rozwoju, nie będąc jednak jedynymi twórcami tej tradycji.

Do ważnych odmian, stylów lub form flamenco należą m.in. soleá, seguidilla, toná, caña, polo, fandango, malagueña, saeta, tango, bulería, alegrías, sevillanas, petenera i rumba.

W 2010 flamenco zostało wpisane na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.

Śpiew, taniec i muzyka

Utwór łączący cechy soleá i bulería

Najważniejszym i najstarszym wymiarem flamenco jest cante, czyli śpiew, który może wyrażać ból, rozpacz, miłość, radość, religijność, samotność, doświadczenie wykluczenia albo codzienność. We flamenco szczególne znaczenie ma cante jondo, czyli „śpiew głęboki”, odznaczający się dramatycznym charakterem, silną ekspresją, melizmatyką, mikrotonowymi załamaniami głosu i dużym napięciem emocjonalnym. Obok niego wymienia się lżejsze lub pośrednie odmiany śpiewu, określane jako cante chico i cante intermedio, choć podział ten nie zawsze jest rozumiany identycznie.

Taniec flamenco łączy pracę rąk, dłoni i palców z ruchem tułowia oraz bardzo precyzyjną, rytmiczną pracą stóp, określaną m.in. jako zapateado lub taconeo. Występ flamenco nie jest wyłącznie odtworzeniem ustalonego układu, ponieważ ważną rolę odgrywają improwizacja, indywidualna ekspresja i reagowanie wykonawców na siebie nawzajem. W tradycji flamenco ważne jest pojęcie duende, rozumiane jako szczególny stan natchnienia, napięcia i emocjonalnej intensywności wykonania.

Muzyka flamenco jest silnie związana z rytmem, który tworzą gitara, klaskanie dłonią – palmas, strzelanie palcami – pitos, stepowanie i uderzenia obcasami. Gitara flamenco może akompaniować śpiewowi i tańcowi, ale rozwinęła też własną technikę, obejmującą m.in. rasgueado, paseo (pasaże melodyczne) i falsety między zwrotkami śpiewu.

Historia

Café cantante na fotografii wykonanej przez Emilia Beauchy’ego

Historycznie flamenco rozwijało się w środowiskach ludowych i romskich południowej Andaluzji, zwłaszcza w rejonie Sewilli, Kadyksu i Jerez de la Frontera. W XIX wieku wielkie znaczenie dla popularyzacji flamenco miały café cantante, czyli lokale z muzyką i śpiewem, w których sztuka ta zaczęła przyjmować bardziej profesjonalny i sceniczny charakter. Ten rozwój przyniósł wykonawcom większą widoczność i możliwość zarobku, ale zarazem wywoływał krytykę związaną z teatralizacją, komercjalizacją i oddalaniem się od dawnych praktyk środowiskowych. W XX wieku flamenco ulegało teatralizacji i komercjalizacji, było kształtowane przez radio i film, odradzało się dzięki konkursom i festiwalom, a pod koniec stulecia wchodziło w obszar rozbudowanych form scenicznych oraz fuzji stylistycznych. Manuel de Falla i Federico García Lorca należą do postaci, które przyczyniły się do refleksji nad wartością flamenco i do prób ochrony jego głębokiej, andaluzyjskiej tradycji. Współcześnie flamenco jest zarazem sztuką lokalną, silnie związaną z Andaluzją, oraz rozpoznawalnym na świecie symbolem kultury hiszpańskiej.

Zobacz też

• Międzynarodowy Festiwal Kultury Hiszpańskojęzycznej „Viva Flamenco”
• muzyka hiszpańska
• muzyka cygańska
• gitara flamenco