Prōtinus aeriī mellīs caelestia dōna
exsequar: hanc etiam, Maecēnās, adspice partem.
Admīranda tibī levium spectācula rērum
magnanimōsque ducēs tōtīusque ōrdine gentis
mōrēs et studia et populōs et prōelia dīcam. 5
In tenuī labor; at tenuis nōn glōria, sī quem
nūmina laeva sinunt auditque vocātus Apollō.
Principiō sēdēs apibus statiōque petenda,
quō neque sit ventis aditus nam pābula ventī
ferre domum prohibent neque ovēs haedīque petulcī 10
flōribus īnsultent aut errāns būcula campō
dēcutiat rōrem et surgentēs atterat herbās.
Absint et pictī squālentia terga lacertī
pinguibus ā stabulīs meropēsque aliaeque volūcrēs
et manibus Procnē pectus signāta cruentis; 15
omnia nam lātē vastant ipsāsque volantēs
ōre ferunt dulcem nīdīs immītibus escam.
At liquidō fōntēs et stagna virentia muscō
adsint et tenuis fugiēns per grāmina rīvus,
palmaque vestibulum aut ingēns oleaster inumbret, 20
ut, cum prīma novī dēcent exāmina rēgēs
vēre suō lōdetque favīs ēmissa iuventūs,
vīcīna invītet dēcēdere rīpa calōrī,
obviaque hospitiīs teneat frondentibus arbōs.
In medium, seu stābit inērs seu prōfluet ūmor, 25
transversās salicēs et grandia cōnice saxa,
pontibus ut crēbrīs possint consistere et ālās
pandere ad aestīvum sōlem, sī forte morantēs
sparserit aut praecēps Neptūnō immerserit Eurus.
Haec circum casiae viridēs et olentia lātē 30
serpylla et graviter spīrantis cōpia thymbrae
flōreat inriguumque bibant violāria fōntem.
Ipsa autem, seu corticibus tibi sūta cavātīs,
seu lentō fuerint alvāria vīmine texta,
angustōs habeant aditus: nam frīgore mella 35
cōgit hiems, eademque calor liquefacta remittit.
Utraque vīs apibus pariter metuenda; neque illae
nēquīquam in tēctīs certātim tēnuia cēra
spīrāmenta linunt fūcōque et flōribus ōrās
explent collectumque haec ipsa ad mūnera glūten 40
et viscō et Phrygiae servant pice lentius Īdae.
Saepe etiam effossīs, sī vēra est fāma, latebrīs
sub terrā fōvēre larem, penitusque repertae
pūmicibusque cavīs exēsaeque arboris antrō.
Tū tamen et lēvī rīmōsa cubīlia līmō 45
ungue fovēns circum et rārās superīnice frondēs.
Neu propius tēctīs taxum sine, nēve rubentēs
ūre focō cancrōs, altae neu crēde palūdī,
aut ubi odor caenī gravis aut ubi concava pulsū
saxa sonant vōcīsque offēnsa resultat imāgō. 50
Quod superest, ubi pulsam hiemem sōl aureus ēgit
sub terrās caelumque aestīvā lūce reclusit,
illae continuō saltus silvāsque peragrant
purpureōsque metunt flōrēs et flūmina lībant
summa levēs. Hinc nesciō quā dulcēdine laetae 55
prōgeniem nīdōsque fovent, hinc arte recentēs
excūdunt cērās et mella tenācia fingunt.
Hinc ubi iam ēmissum caveis ad sīdera caelī
nāre per aestātem liquidam suspexeris agmen
obscūramque trahī ventō mīrābere nūbem, 60
contemplātor: aquās dulcēs et frōndea semper
tēcta petunt. Hūc tū iussōs adsperge sapōrēs,
trīta melisphylla et cērinthae ignōbile grāmen,
tinnītusque cie et Mātris quate cymbala circum.
Ipsae cōnsīdent medicātīs sēdibus, ipsae 65
intima mōre suō sēsē in cūnābula condent.
Sīn autem ad pugnam exierint, nam saepe duōbus
rēgibus incessit magnō discordia mōtū,
cōntinuōque animōs vulgī et trepidantia bellō
corda licet longē praesciscere; namque morantēs 70
Mārtius ille aeris raucī canor increpat et vox
audītur frāctōs sonitus imitāta tubārum;
tum trepidae inter sē coeunt pennīsque coruscant
spīculaque exacuunt rostrīs aptantque lacertōs
et circā rēgem atque ipsa ad praetōria dēnsae 75
miscentur magnīsque vocant clāmōribus hostem.
Ergō ubi ver nactae sīdum campōsque patentēs,
ērumpunt portīs; concurritur, aethere in altō
fit sonitus, magnum mixtae glomerantur in orbem
praecipitēsque cadunt; nōn dēnsior āēre grandō, 80
nec dē concussa tantum pluit īlice glandīs.
Ipsi per mediās aciēs īnsignibus ālīs
ingentēs animōs angustō in pectore versant,
usque adeō obnixī nōn cēdere, dum gravis aut hōs
aut hōs versa fugā victor dare terga subēgit. 85
Hī mōtūs animōrum atque haec certāmina tanta
pulveris exiguī iactū compressa quiescent.
Vērum ubi ductōrēs aciā revocāveris ambō,
dēterior quī vīsus, eum, nē prēdigus obsit,
dēde necī; melior vacuā sine rēgnet in aulā. 90
Alter erit maculīs aurō squalentibus ārdēns;
nam duō sunt genera: hīc melior, īnsignis et ōre
et rutilīs clārus squāmīs, ille horridus alter
dēsidia latamque trahens inglorius alvum.
Ut bīnae rēgum faciēs, ita corpora plēbis. 95
Namque aliae turpēs horrent, ceu pulvere ab altō
cum venit et siccō terram spuit ōre viātor
āridus; ēlūcent aliae et fulgōre coruscant
ārdentēs aurō et paribus lita corpora guttis.
Haec potior subolēs, hinc caelī tempore certō 100
dulcia mella premēs, nec tantum dulcia, quantum
et liquida et dūrum Bacchī domitūra sapōrem.
At cum incerta volant caelōque exāmina lūdunt
contemnuntque favōs et frīgida tēcta relinquunt,
īnstabilēs animōs lūdō prohibēbis inānī. 105
Nec magnus prohibēre labor: tū rēgibus ālās
ēripe; nōn illīs quisquam cūnctantibus altum
īre iter aut castrīs audēbit vellere signa.
Invītent croceīs hālantēs floribus hortī
et custōs fūrum atque avium cum falce saligna 110
Hellespontiacī servet tūtēla Priapī.
Ipse thymum pīnōsque ferēns dē montibus altīs
tēcta serat lātē circum, cuī tālia cūrae;
ipse labōre manum dūrō terat, ipse ferācēs
fīgat humō plantās et amīcōs inriget imbrēs. 115
Atque equidem, extrēmō nī iam sub fīne labōrum
vēla traham et terrīs festīnem advertere prōram,
fōrsitan et, pinguēs hortōs quae cūra colendī
ōrnāret, canerem, biferīque rosāria Paestī,
quōque modō pōtis gaudērent intiba rīvīs 120
et viridēs apiō rīpae, tortusque per herbam
crēsceret in ventrem cucumis; nec sēra comantem
narcissum aut flēxī tacuissem vīmen acanthī
pallentēsque hederās et amantēs lītora myrtōs.
Namque sub Oebaliae meminī mē turribus arcīs, 125
quā nīger umectat flāventia culta Galaesus,
Cōrycium vīdisse senem, cui pauca relictī
iugera rūris erant, nec fertilis illa iuvencis
nec pecorī opportūna segēs nec commoda Bacchō.
Hīc rārum tamen in dumis olus albaque circum 130
līlia verbēnāsque premēns vescumque papāver
rēgum aequābat opēs animīs sērāque revertēns
nocte domum dapibus mēnsās onerābat inemptis.
Prīmus vēre rosam atque autumnō carpere pōma,
et cum tristis hiems etiamnum frīgore saxa 135
rumperet et glaciā cursus frēnāret aquārum,
ille comam mollis iam tondēbat hyacinthī
aestatem increpitāns sēram Zephyrōsque morantēs.
Ergō apibus fētīs īdem atque exāmine multō
prīmus abundāre et spūmantia cōgere pressīs 140
mella favīs; illī tiliae atque ūberrima pīnus,
quotque in flōre novō pōmīs sē fertilis arbōs
induerat, totidem autumnō mātūra tenēbat.
Ille etiam sērās in versum distulit ulmōs
ēduramque pirum et spīnōs iam prūna ferentēs 145
iamque ministrantem platanum pōtantibus umbrās.
Verum haec ipse equidem spatiīs exclūsus inīquīs
praetereō atque aliīs post mē memoranda relinquō.
Nunc age, nātūrās apibus quās Iuppiter ipse
addidit, expediam, prō quā mercēde canōrōs 150
Cūrētum sonitus crepitantiaque aēra secūtae
Dictaeō caelī rēgem pāvēre sub antrō.
Sōlae commūnēs nātōs, consortia tēcta
urbis habent magnīsque agitant sub lēgibus aevum,
et patriam sōlae et certōs novēre penātēs, 155
ventūraeque hiemīs memorēs aestāte labōrem
experiuntur et in medium quaesīta repōnunt.
Namque aliae victū īnvigilant et foedere pactō
exercentur agrīs; pars intra saepta domōrum
Narcissī lacrimam et lentum dē cortice glūten 160
prīma favis pōnunt fundāmina, deinde tenācēs
suspendunt cērās: aliae spem gentis adultōs
ēdūcunt fētūs, aliae pūrissima mella
stīpant et liquidō distendunt nectare cellās.
Sunt quibus ad portās cecidit custōdia sortī, 165
inque vicem speculantur aquās et nūbila caelī
aut onera accipiunt venientum aut agmine factō
ignāvum fūcōs pecus ā praesēpibus arcent.
Fervet opus, redolentque thymō frāgrantia mella.
Ac velutī lēntis Cyclōpēs fūlmina massis 170
cum properant, aliī taurīnīs follibus aurās
accipiunt redduntque, aliī strīdentia tingunt
aera lacū; gemit impositis incūdibus Aetna;
illī inter sēsē magnā vī bracchia tollunt
in numerum versantque tenācī forcipe ferrum: 175
nōn aliter, sī parva licet compōnere magnīs,
Cecropiās innātus apēs amor urget habendī,
mūnere quamque suō. Grandaevis oppida cūrae
et mūnīre favōs et daedala fingere tēcta.
At fessae multā referunt sē nocte minōrēs, 180
crūra thymo plēnae; pāscuntur et arbuta passim
et glaucās salicēs casiamque crocumque rubentem
et pinguem tiliam et ferrūgineōs hyacinthōs.
Omnibus ūna quiēs operum, labor omnibus ūnus:
mēne ruunt portīs; nusquam mora; rūrsus easdem 185
vesper ubi ē pāstū tandem dēcēdere campīs
admonuit, tum tēcta petunt, tum corpora cūrant;
fit sonitus, mussantque ōrās et līmina circum.
Post, ubi iam thalamīs sē composuēre, silētur
in noctem fessōsque sopor suus occupat artūs. 190
Nec vērō ā stabulis pluvia impendente recēdunt
longius aut crēdunt caelō adventantibus Eurīs,
sed circum tūtae sub moenibus urbis aquāntur,
excursusque brevēs temptant et saepe lapillōs,
ut cumbae instabilēs flūctū iactante saburram, 195
tollunt, hīs sēsē per inānia nūbila librant.
Illum adeō placuisse apibus mīrābere mōrem,
quod neque concubitū indulgent nec corpora segnēs
in Venerem solvunt aut fētūs nixibus ēdunt:
vērum ipsae ē foliīs nātōs, ē suavibus herbīs 200
ōre legunt, ipsae rēgem parvōsque Quirītēs
sufficiunt aulāsque et cērea rēgna refīgunt.
Saepe etiam dūrīs errandō in cōtibus ālās
attrīvēre ultrōque animam sub fāsce dedēre:
tantus amor flōrum et generandī glōria mellīs. 205
Ergō ipsās quamvīs angustī terminus aevī
excipiat, neque enim plus septima dūcitur aestās,
at genus immortāle manet multōsque per annōs
stat fortūna domus et avī numerantur avōrum.
Praetereā rēgem nōn sīc Aegyptus et ingēns 210
Lȳdia nec populī Parthōrum aut Mēdus Hydaspēs
observant. Rēgē incolumī mēns omnibus ūna est;
āmissō rūpēre fidem constructaque mella
dīripuēre ipsae et crātēs solvēre favōrum.
Ille operum custōs, illum admirantur et omnēs 215
circumstant fremitū dēnsō stīpantque frequentēs
et saepe attollunt umerīs et corpora bellō
obiectant pulchramque petunt per vulnera mortem.
His quīdam signis atque haec exempla secūtī
esse apibus partem dīvīnae mentis et haustus 220
aetheriōs dixēre; deum namque īre per omnēs
terrāsque tractusque maris caelumque profundum.
Hinc pecudēs, armenta, virōs, genus omne ferārum,
quemque sibī tenuēs nascentem arcessere vītās;
scīlicet hūc reddī deinde ac resolūta referrī 225
omnia nec mortī esse locum, sed vīva volāre
sīderis in numerum atque altō succēdere caelō.
Sīquandō sēdem angustam servātaque mella
thēsauris relinēs, prius haustū spārsus aquārum
ōra fove fūmōsque manō praetende sequācēs. 230
Bīs gravidōs cōgunt fētūs, duo tempora messis,
Tāygetē simul ōs terrīs ostendit honestum
Plēas et Ōceanī sprētōs pede reppulit amnēs,
aut eadem sīdus fugiēns ubi Piscis aquōsī
trīstior hibernās caelō dēscendit in undās. 235
Illīs īra modum supra est, laesaeque venēnum
morsibus īnspīrant et spīcula caeca relinquunt
adfīxae vēnīs animāsque in vulnere pōnunt.
Sīn dūram metuēs hiemem parcēsque futūrō
cōntunsōsque animōs et rēs miserābere frāctas, 240
at suffīre thymō cērāsque recīdere inānēs
quis dubitet? Nam saepe favōs ignōtus adēdit
stelliō et lūcifugīs congesta cubīlia blattīs
immūnīsque sedēns aliēna ad pābula fūcus
aut asper crābrō imparibus sē immiscuit armīs, 245
aut dīrum tiniae genus, aut invīsa Minervae
laxōs in foribus suspendit arānea cassēs.
Quō magis exhaustae fuerint, hōc ācrius omnēs
incumbent generis lāpsī sarcīre ruīnās
complebuntque forōs et flōribus horrea texent. 250
Sī vērō, quoniam cāsūs apibus quoque nostrōs
vīta tulit, tristī languēbunt corpora morbō—
quod iam nōn dubiīs poterīs cognōscere signīs:
continuō est aegris alius color, horrida vultum
dēfōrmat maciēs, tum corpora lūce carentum 255
exportant tēctīs et trīstia fūnera dūcunt;
aut illae pedibus cōnexae ad līmina pendent,
aut intus clausīs cūnctantur in aedibus, omnēs
ignāvaeque fame et contrāctō frīgore pigrae.
Tum sonus audītur gravior, trāctimque susurrant, 260
frīgidus ut quondam silvīs immurmurat Auster,
ut mare sollicitum strīdit refluentibus undīs,
aestuat ut clausīs rapidus fornācibus ignis:
hīc iam galbaneōs suadēbō īncendere odōrēs
mellaque harundineīs īnferre canālibus, ultrō 265
hortantem et fessās ad pābula nōta vocantem.
Prōderit et tunsum gallae admiscēre sapōrem
Ārentēsque rosās aut ignī pinguia multō
dēfruta vel psithiā passōs dē vīte racēmōs
Cecropiumque thymum et grāve ōlentiā centaurea. 270
Est etiam flōs in prātis, cui nōmen amellō
fēcēre agricolae, facilīs quaerentibus herba;
namque ūnō īngentem tollit dē caespite silvam,
aureus ipse, sed in foliīs, quae plūrima circum
funduntur, violae sublūcet purpura nigrae; 275
saepe deum nexis ōrnātae torquibus ārae;
asper in ōre sapor; tonsis in vallibus illum
pastōrēs et curva legunt prope flūmina Mellae.
Huius odōrātō rādīcēs incoque Bacchō
pābulaque in foribus plēnīs adpōne canistrīs. 280
Sed sīquem prōlēs subitō dēfēcerit omnīs,
nec genus unde novae stirpis revocetur habebit,
tempus et Arcadii memoranda inventa magistri
pandere, quoque modo caesis iam saepe iuvencis
insincerus apes tulerit cruor. Altius omnem 285
expediam prima repetens ab origine famam.
Nam qua Pellaei gens fortunata Canopi
accolit effuso stagnantem flumine Nilum
et circum pictis vehitur sua rura phaselis,
quaque pharetratae vicinia Persidis urget, 290
et viridem Aegyptum nigra fecundat harena,
et diversa ruens septem discurrit in ora
usque coloratis amnis devexus ab Indis
omnis in hac certam regio iacit arte salutem.
Exiguus primum atque ipsos contractus in usus 295
eligitur locus; hunc angustique imbrice tecti
parietibusque premunt artis et quattuor addunt,
quattuor a ventis obliqua luce fenestras.
Tum vitulus bima curvans iam cornua fronte
quaeritur; huic geminae nares et spiritus oris 300
multa reluctanti obstruitur, plagisque perempto
tunsa per integram solvuntur viscera pellem.
Sic positum in clauso linquunt et ramea costis
subiciunt fragmenta, thymum casiasque recentes.
Hoc geritur Zephyris primum impellentibus undas, 305
ante novis rubeant quam prata coloribus, ante
garrula quam tignis nidum suspendat hirundo.
Interea teneris tepefactus in ossibus umor
aestuat et visenda modis animalia miris,
trunca pedum primo, mox et stridentia pennis, 310
miscentur tenuemque magis magis aëra carpunt,
donec, ut aestivis effusus nubibus imber,
erupere aut ut nervo pulsante sagittae,
prima leves ineunt si quando proelia Parthi.
Quis deus hanc, Musae, quis nobis extudit artem? 315
Unde nova ingressus hominum experientia cepit?
Pastor Aristaeus fugiens Peneia Tempe,
amissis, ut fama, apibus morboque fameque,
tristis ad extremi sacrum caput adstitit amnis
multa querens atque hac adfatus voce parentem: 320
'Mater, Cyrene mater, quae gurgitis huius
ima tenes, quid me praeclara stirpe deorum,
si modo, quem perhibes, pater est Thymbraeus Apollo,
invisum fatis genuisti? aut quo tibi nostri
pulsus amor? quid me caelum sperare iubebas? 325
En etiam hunc ipsum vitae mortalis honorem,
quem mihi vix frugum et pecudum custodia sollers
omnia temptanti extuderat, te matre relinquo.
Quin age et ipsa manu felices erue silvas,
fer stabulis inimicum ignem atque interfice messes 330
ure sata et validam in vites molire bipennem,
tanta meae si te ceperunt taedia laudis.'
At mater sonitum thalamo sub fluminis alti
sensit. Eam circum Milesia vellera Nymphae
carpebant hyali saturo fucata colore, 335
drymoque Xanthoque Ligeaque Phyllodoceque,
caesariem effusae nitidam per candida colla,
Nesaee Spioque Thaliaque Cymodoceque,
Cydippeque et flava Lycorias, altera virgo,
altera tum primos Lucinae experta labores, 340
Clioque et Beroe soror, Oceanitides ambae,
ambae auro, pictis incinctae pellibus ambae,
atque Ephyre atque Opis et Asia Deiopea
et tandem positis velox Arethusa sagittis.
Inter quas curam Clymene narrabat inanem 345
Vulcani Martisque dolos et dulcia furta,
aque Chao densos divum numerabat amores
carmine quo captae dum fusis mollia pensa
devolvunt, iterum maternas impulit aures
luctus Aristaei, vitreisque sedilibus omnes 350
obstipuere; sed ante alias Arethusa sorores
prospiciens summa flavum caput extulit unda
et procul: 'O gemitu non frustra exterrita tanto,
Cyrene soror, ipse tibi, tua maxima cura,
tristis Aristaeus Penei genitoris ad undam 355
stat lacrimans et te crudelem nomine dicit.'
Huic percussa nova mentem formidine mater,
'duc, age, duc ad nos; fas illi limina divum
tangere,' ait. Simul alta iubet discedere late
flumina, qua iuvenis gressus inferret. At illum 360
curvata in montis faciem circumstetit unda
accepitque sinu vasto misitque sub amnem.
Iamque domum mirans genetricis et umida regna
speluncisque lacus clausos lucosque sonantes
ibat et ingenti motu stupefactus aquarum 365
omnia sub magna labentia flumina terra
spectabat diversa locis, Phasimque Lycumque
et caput, unde altus primum se erumpit Enipeus
unde pater Tiberinus et unde Aniena fluenta
saxosusque sonans Hypanis Mysusque Caicus, 370
et gemina auratus taurino cornua vultu
Eridanus, quo non alius per pinguia culta
in mare purpureum violentior effluit amnis.
Postquam est in thalami pendentia pumice tecta
perventum et nati fletus cognovit inanes 375
Cyrene, manibus liquidos dant ordine fontes
germanae tonsisque ferunt mantelia villis;
pars epulis onerant mensas et plena reponunt
pocula, Panchaeis adolescunt ignibus arae;
et mater, 'Cape Maeonii carchesia Bacchi: 380
Oceano libemus,' ait. Simul ipsa precatur
Oceanumque patrem rerum Nymphasque sorores
centum quae silvas, centum quae flumina servant.
Ter liquido ardentem perfundit nectare Vestam,
ter flamma ad summum tecti subiecta reluxit. 385
Omine quo firmans animum sic incipit ipsa:
'Est in Carpathio Neptuni gurgite vates
caeruleus Proteus, magnum qui piscibus aequor
et iuncto bipedum curru metitur equorum.
Hic nunc Emathiae portus patriamque revisit 390
Pallenen, hunc et Nymphae veneramur et ipse
grandaevus Nereus; novit namque omnia vates,
quae sint, quae fuerint, quae mox ventura trahantur;
quippe ita Neptuno visum est, immania cuius
armenta et turpes pascit sub gurgite phocas. 395
Hic tibi, nate, prius vinclis capiendus, ut omnem
expediat morbi causam eventusque secundet.
Nam sine vi non ulla dabit praecepta, neque illum
orando flectes; vim duram et vincula capto
tende; doli circum haec demum frangentur inanes. 400
Ipsa ego, te, medios cum sol accenderit aestus,
cum sitiunt herbae et pecori iam gratior umbra est,
in secreta senis ducam, quo fessus ab undis
se recipit, facile ut somno adgrediare iacentem.
Verum ubi correptum manibus vinclisque tenebis, 405
tum variae eludent species atque ora ferarum
Fiet enim subito sus horridus atraque tigris
squamosusque draco et fulva cervice leaena,
aut acrem flammae sonitum dabit atque ita vinclis
excidet, aut in aquas tenues dilapsus abibit. 410
Sed quanto ille magis formas se vertet in omnes,
tanto, nate, magis contende tenacia vincla,
donec talis erit mutato corpore, qualem
videris, incepto tegeret cum lumina somno".
Haec ait et liquidum ambrosiae defundit odorem, 415
quo totum nati corpus perduxit; at illi
dulcis compositis spiravit crinibus aura
atque habilis membris venit vigor. Est specus ingens
exesi latere in montis, quo plurima vento
cogitur inque sinus scindit sese unda reductos, 420
deprensis olim statio tutissima nautis;
intus se vasti Proteus tegit obice saxi.
Hic iuvenem in latebris aversum a lumine Nympha
collocat; ipsa procul nebulis obscura resistit.
Iam rapidus torrens sitientes Sirius Indos 425
ardebat, caelo et medium sol igneus orbem
hauserat; arebant herbae et cava flumina siccis
faucibus ad limum radii tepefacta coquebant:
cum Proteus consueta petens e fluctibus antra
ibat; eum vasti circum gens umida ponti 430
exsultans rorem late dispergit amarum.
Sternunt se somno diversae in litore phocae.
Ipse, velut stabuli custos in montibus olim,
vesper ubi e pastu vitulos ad tecta reducit,
auditisque lupos acuunt balatibus agni, 435
considit scopulo medius numerumque recenset.
Cuius Aristaeo quoniam est oblata facultas,
vix defessa senem passus componere membra
cum clamore ruit magno manicisque iacentem
occupat. Ille suae contra non immemor artis 440
omnia transformat sese in miracula rerum,
ignemque horribilemque feram fluviumque liquentem.
Verum ubi nulla fugam reperit fallacia, victus
in sese redit atque hominis tandem ore locutus:
'Nam quis te, iuvenum confidentissime, nostras 445
iussit adire domos? Quidve hinc petis?' inquit. At ille:
'Scis, Proteu, scis ipse; neque est te fallere quicquam
sed tu desine velle. Deum praecepta secuti
venimus hinc lapsis quaesitum oracula rebus".
Tantum effatus. Ad haec vates vi denique multa 450
ardentes oculos intorsit lumine glauco
et graviter frendens sic fatis ora resolvit.
"Non te nullius exercent numinis irae;
magna luis commissa: tibi has miserabilis Orpheus
haudquaquam ob meritum poenas, ni fata resistant, 455
suscitat et rapta graviter pro coniuge saevit.
Illa quidem, dum te fugeret per flumina praeceps,
immanem ante pedes hydrum moritura puella
servantem ripas alta non vidit in herba.
At chorus aequalis Dryadum clamore supremos 460
implerunt montes; flerunt Rhodopeiae arces
altaque Pangaea et Rhesi mavortia tellus
atque Getae atque Hebrus et Actias Orithyia.
Ipse cava solans aegrum testudine amorem
te, dulcis coniunx, te solo in litore secum, 465
te veniente die, te decedente canebat.
Taenarias etiam fauces, alta ostia Ditis,
et caligantem nigra formidine lucum
ingressus manesque adiit regemque tremendum
nesciaque humanis precibus mansuescere corda. 470
At cantu commotae Erebi de sedibus imis
umbrae ibant tenues simulacraque luce carentum,
quam multa in foliis avium se milia condunt
vesper ubi aut hibernus agit de montibus imber,
matres atque viri defunctaque corpora vita 475
magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,
impositique rogis iuvenes ante ora parentum,
quos circum limus niger et deformis harundo
Cocyti tardaque palus inamabilis unda
alligat et noviens Styx interfusa coercet. 480
Quin ipsae stupuere domus atque intima Leti
tartara caeruleosque implexae crinibus angues
Eumenides, tenuitque inhians tria Cerberus ora
atque Ixionii vento rota constitit orbis.
Iamque pedem referens casus evaserat omnes; 485
redditaque Eurydice superas veniebat ad auras,
pone sequens, namque hanc dederat Proserpina legem,
cum subita incautum dementia cepit amantem,
ignoscenda quidem, scirent si ignoscere manes.
Restitit Eurydicenque suam iam luce sub ipsa 490
immemor heu! victusque animi respexit. Ibi omnis
effusus labor atque immitis rupta tyranni
foedera, terque fragor stagnis auditus Avernis.
Illa, Quis et me, inquit, miseram et te perdidit, Orpheu,
quis tantus furor? En iterum crudelia retro 495
Fata vocant, conditque natantia lumina somnus.
Iamque vale: feror ingenti circumdata nocte
invalidasque tibi tendens, heu non tua, palmas!
dixit et ex oculis subito, ceu fumus in auras
commixtus tenues, fugit diversa, neque illum, 500
prensantem nequiquam umbras et multa volentem
dicere, praeterea vidit, nec portitor Orci
amplius obiectam passus transire paludem.
Quid faceret? Quo se rapta bis coniuge ferret?
Quo fletu Manis, quae numina voce moveret? 505
Illa quidem Stygia nabat iam frigida cumba.
Septem illum totos perhibent ex ordine menses
rupe sub aëria deserti ad Strymonis undam
flesse sibi et gelidis haec evolvisse sub antris
mulcentem tigres et agentem carmine quercus; 510
qualis populea maerens philomela sub umbra
amissos queritur fetus, quos durus arator
observans nido implumes detraxit; at illa
flet noctem ramoque sedens miserabile carmen
integrat et maestis late loca questibus implet. 515
Nulla Venus, non ulli animum flexere hymenaei.
Solus Hyperboreas glacies Tanaimque nivalem
arvaque Riphaeis numquam viduata pruinis
lustrabat raptam Eurydicen atque inrita Ditis
dona querens; spretae Ciconum quo munere matres 520
inter sacra deum nocturnique orgia Bacchi
discerptum latos iuvenem sparsere per agros.
Tum quoque marmorea caput a cervice revulsum
gurgite cum medio portans Oeagrius Hebrus
volveret, Eurydicen vox ipsa et frigida lingua 525
ah miseram Eurydicen! anima fugiente vocabat:
Eurydicen toto referebant flumine ripae".
Haec Proteus, et se iactu dedit aequor in altum,
quaque dedit, spumantem undam sub vertice torsit.
At non Cyrene; namque ultro adfata timentem: 530
'Nate, licet tristes animo deponere curas.
Haec omnis morbi causa; hinc miserabile Nymphae,
cum quibus illa choros lucis agitabat in altis,
exitium misere apibus. Tu munera supplex
tende petens pacem et faciles venerare Napaeas; 535
namque dabunt veniam votis irasque remittent.
Sed modus orandi qui sit, prius ordine dicam.
Quattuor eximios praestanti corpore tauros,
qui tibi nunc viridis depascunt summa Lycaei,
delige et intacta totidem cervice iuvencas. 540
Quattuor his aras alta ad delubra dearum
constitue et sacrum iugulis demitte cruorem,
corporaque ipsa boum frondoso desere luco.
Post, ubi nona suos Aurora ostenderit ortus,
inferias Orphei Lethaea papavera mittes 545
et nigram mactabis ovem lucumque revises:
placatam Eurydicen vitula venerabere caesa".
Haud mora; continuo matris praecepta facessit;
ad delubra venit, monstratas excitat aras,
quattuor eximios praestanti corpore tauros 550
ducit et intacta totidem cervice iuvencas.
Post, ubi nona suos Aurora induxerat ortus,
inferias Orphei mittit lucumque revisit.
Hic vero subitum ac dictu mirabile monstrum
adspiciunt, liquefacta boum per viscera toto 555
stridere apes utero et ruptis effervere costis,
immensasque trahi nubes, iamque arbore summa
confluere et lentis uvam demittere ramis.
Haec super arvorum cultu pecorumque canebam
et super arboribus, Caesar dum magnus ad altum 560
fulminat Euphraten bello victorque volentes
per populos dat iura viamque adfectat Olympo.
Illo Vergilium me tempore dulcis alebat
Parthenope studiis florentem ignobilis oti,
carmina qui lusi pastorum audaxque iuventa, 565
Tityre, te patulae cecini sub tegmine fagi.
Georgicon - liber III