close
Edukira joan

Wolfram

Aldatu loturak
Artikulu hau "Kalitatezko 2.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Bideo honek Ikusgela proiektuko bideo bat barneratzen du
Wikipedia, Entziklopedia askea

BERJAYA
Objektu hau Euskal Herriko historia 100 objektutan proiektuaren parte da. Bertan dituzu objektuari buruzko baliabide gehiago eskuragarri.
Wolframa
BERJAYA
74 Tantaloa ← Wolframa → Renioa
   
 
74		 W
  
               
               
                                   
                                   
                                                               
                                                               
Ezaugarri orokorrak
Izena, ikurra, zenbakiaWolframa, W, 74
Serie kimikoaTrantsizio-metalak
Taldea, periodoa, orbitala6, 6, d
Masa atomikoa183,85 g/mol
Konfigurazio elektronikoa1s², 2s² 2p6, 3s² 3p6,4s² 3d10 4p6 5s² 4d10 5p6, 6s² 4f14 5d4.
Elektroiak orbitaleko10
Propietate fisikoak
Egoerasolido
Dentsitatea(0 °C, 101,325 kPa) 19250 g/L
Urtze-puntua3695 K
(3422 °C, 6191.6 °F)
Irakite-puntua5828 K
(5555 °C, 10031 °F)
Urtze-entalpia35,4 kJ·mol−1
Irakite-entalpia824 kJ·mol−1
Bero espezifikoa(25 °C) 130 J·mol−1·K−1
Lurrun-presioa
P/Pa1101001 k10 k100 k
T/K
Propietate atomikoak
Kristal-egiturakubikoa, gorputzean zentratuta
Oxidazio-zenbakia(k)+2, +3, +4, +5, +6
Elektronegatibotasuna2,36 (Paulingen eskala)
Ionizazio-potentziala1.a: 770 kJ/mol
2.a: 1710 kJ/mol
3.a: 2330 kJ/mol
Erradio atomikoa (batezbestekoa)135 pm
Erradio atomikoa (kalkulatua)193 pm
Erradio kobalentea146 pm
Datu gehiago
Eroankortasun termikoa(300 K) 174
Soinuaren abiadura(298,15 K) 5174 m/s
Isotopo egonkorrenak
Wolframaren isotopoak
iso UN Sd-P D DE (MeV) DP
180W %0,12 1,8 x 1018 u α 2,516 176Hf
181W sintetikoa 121,1 e ε 0,118 181Ta
182W %26,50 W egonkorra da 108 neutroirekin
183W %14,31 W egonkorra da 109 neutroirekin
184W %30,64 W egonkorra da 111 neutroirekin
185W sintetikoa 71,1 e β- 0,433 185Re
186W %28,43 W egonkorra da 112 neutroirekin

Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da.
Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.
Wolframaren gaineko zortzi datu.
BERJAYA
Wolframaren eskultura Bergaran.

Wolframa[1] edo tungstenoa[2][oh 1] elementu kimiko bat da, W ikurra eta 74 zenbaki atomikoa dituena. Taula periodikoan, trantsizio-metalen multzoan dago, 6. periodoan, eta 6. taldean. Naturalki agertzen da Lurrean, baina ia beti beste elementu batzuekin konposatuak eratuz. Wolframa 1783ean bakartu zen lehen aldiz, Elhuyar anaien eskutik (Juan Jose Elhuyar eta Fausto Elhuyar), Bergarako orduko Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen baitan. Agertzen den mineral garrantzitsuenak scheelita eta wolframita dira. Scheelitaren sinonimo bat tungstenita da, eta hortik datozkio erabili ohi diren bi izenak.

Elementu askea bere sendotasunagatik nabarmentzen da, bereziki ezagutzen diren elementu guztien arteko fusio-punturik altuena duelako, 3.422 °C-rekin. Irakite-punturik altuena ere badu: 5.930 °C[3]. 19,254 g/cm³-ko dentsitatea du[4], uranioaren eta urrearen dentsitateekin alderagarria, eta berunarena baino askoz handiagoa da (1,7 aldiz, gutxi gorabehera)[5]. Wolfram polikristalinoa berez material hauskorra[6][7][8] eta gogorra da (baldintza normaletan, konbinatuta ez dagoenean), eta horrek zaildu egiten du metalgintzan berarekin lan egitea. Hala ere, wolfram monokristalino purua harikorragoa da eta altzairu gogorreko metalentzako zerra batekin moztu daiteke[9].

Wolframa aleazio askotan agertzen da, eta aplikazio ugari ditu, besteak beste, lanpara elektrikoen hariak, X izpien hodiak, arku bidezko TIG soldadurako elektrodoak, superaleazioak eta erradiazioaren aurkako blindajeak. Wolframaren gogortasunak eta dentsitate handiak jaurtigai sarkorretan aplikazio militarretarako egoki bihurtzen dute. Wolframezko konposatuak katalizatzaile industrial gisa erabiltzen dira askotan. Wolfram karburoan erabiltzen da gehien, higadurarekiko erresistentea den materialean, eta metalurgian, meatzaritzan eta eraikuntzan erabiltzen da[10]. Wolframaren % 50 inguru wolfram karburoan erabiltzen da, eta gainerako erabilera nagusia aleazioei eta altzairuei dagokie: % 10 baino gutxiago erabiltzen da beste konposatu batzuetan[11].

Wolframa biomolekuletan dagoen hirugarren trantsizio-serieko metal bakarra da, eta bakterio- eta arkea-espezie batzuetan agertzen da. Hala ere, wolframak molibdenoaren eta kobrearen metabolismoan eragiten du, eta animalia gehienentzat toxikoa da[12][13].

Etimologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Metal horren ezaugarri deigarrienetariko bat bi izen edukitzea da, alde batetik wolfram, euskaraz, gaztelaniaz eta alemanez erabiliena, taula periodikoan horrela baitago idatzita eta beste aldetik, tungsteno, batez ere herrialde anglosaxoietan zein Frantzian erabiltzen dena eta IUPACek onartutakoa: horrek suedieraz harri astuna esan nahi du, horrela tungsteno izena beti egon da material zulaezinarekin lotuta. Hain da ezezaguna izen-bikoiztasun hori, non askok ez dakiten material bera denik: dokumentazioak ezagutzera ematen du nola tungsteno hitza batzuek erabiltzen duten eta beste batzuek, wolfram hitza[14].

Wolfram izena alemanezko wolf rahm hitzetik dator, otso krema esan nahi duena, Johan Gottschalk Walleriusek 1747an mineralari eman zion izena. Izen hori latineko lupi spuma esamoldetik dator, Georg Agricolak 1546an eman zion izena. Uste da izen hori eman ziola eztainu ugari kontsumitu behar zelako minerala ustiatzeko, eta mineralak, beraz, otso baten moduan jaten zuela adierazi nahi zuen[15]. Mineralei izen bitxiak jartzeko ohitura egon zen garai hartan Metal mendietan, Alemanian, ustezko metal baliotsuak zituzten baina gero hain baliotsuak ez zirenak izendatzeko. Hortik datoz ere kobaltoa (Kobold izpiritutik), pekblenda (alemanezko blenden hitzetik, itsutu, engainatu) edo nikel (deabrua, kobrenikel hitzaren parte, ez zelako benetako kobrea).

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espioitza misioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XVIII. mendearen erdialdean Espainiako agintariak kezkatuta zeuden euren kanoien kalitatea txikia zelako, eta Eskoziako Carron fabrikan erosi behar zituztelako. Gobernua Jose Mazarredo ontzi-kapitainarekin harremanetan jarri zen eta horrek proposatu zuen Carronen sartu eta espioitza-misio bat antolatzea[16]. Mazarredok ikusi uen "zientzia erabilgarriak" oso atzeratuta zeudela Espainian, baina bazela aukera Euskalerriaren Adiskideen Elkartearekin harremnetan jartzeko eta Bergarako Seminarioa probesteko metalen azterketarako. 1777an akordio batera iritsi ziren: Gobernuak Kimika, Mineralogia eta Metalurgia katedretako gastuak ordainduko zituen eta Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak espioitza misiorako bi pertsona egokiak aurkituko zituen, Peñafloridako kondeak eta Narrosko markesak Bergaratik ezkutuan zuzenduko zuten misioa[16]. Kondeak eta Markesak bi espioi bilatu zituzten: bata lan praktikoak egiteko, Ignacio de Montalvo, eta bestea zientzialaria zena, Juan Jose Elhuyar[16].

Juan Jose Bergaratik Parisera joan zen 1778ko apirilean, Fausto anaia zain zuela. Handik Freibergerako bidaia hasi zuten, Frantzia eta Alemaniako hainbat hiri zeharkatuz. Bidaia horretan bisitatzen zituzten instalazio tekniko eta zientifikoak ondo deskribatu zituzten gutun bidez. Freibergen Bergakademie edo Meatze Akademia zegoen, mineralogian, meatzaritzan eta geologian egindako ikasketa eta ikerketen kalitateagatik ezaguna zen erakundea. 1778 eta 1781 artean bertan ikasi zuten Elhuyar anaiek[16][17]. Handik Viena edo Bratislava bisitatu zituzten, beti ikasi eta ikusteko argudioarekin. Vienan zegoela, 1781eko udan, Peñafloridak gutun bidez eskatu zion Fausto de Elhuyarri bere ikasketa-bidaiak amai zitzala eta lehenbailehen itzul zedila Bergarara, bere Mineralogia eta Metalurgiako katedraz arduratzeko eta bere ikasgaiei hasiera emateko[16]. Fausto itzuli zen, baina Juan Josek baimena eskatu zion Adiskidearen Elkarteari Suediara joateko, bertan Carronekoak bezain onak ziren kanoiak egiten ari zirela argudiatuta[16]. 1782an Uppsalan zen, Torbern Bergmanekin ikasten. Bertan ikertu zuen tungsten edo wolframita minerala (), 1779an Peter Woulfek aurkitutakoa. Egonaldi hartan ezagutu zuen Carl Wilhelm Scheele. Bi urte beranduago Torbern Bermanek aditzera eman zuten elementu berri bat aurkitu zezaketela azido tungstiko deritzon azidoa erreduzitzerakoan, scheelita mineraletik () lortutakoa. Elhuyarrek bi ikerketa horien berri izan zuen Uppsalan zela[18].

1783an La Cavada eta Liérganesko kanoi fabrikan hasi ziren kalitate hobea zuten metalak lortzen, eta Espainiako gobernuak erabaki zuen Elhuyarren misioa bertan behera uztea, oso emaitza txikiak ematen ari baitzen. Bi espioiei itzultzea eskatu zien. Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak argudiatu zuen Montalvok lortu zuela Carronen sartzea eta Elhuyarrek trebakuntza handia lortu zuela. Alferrik, 1783ko uztailean Bergaran baitzen Juan Jose. Bertan, Fausto anaiarekin batera, Seminarioko laborategia antolatzen hasi ziren[16].

Elementua isolatzea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1783ko maiatzean Elhuyar anaiak Bergaran bildu ondoren, suediarrek ere bilatzen zuten balizko elementu berria isolatzeko metodoari ekin zioten. Bere kasuan, abiapuntua beste mineral bat izan zen, wolframita (Fe,Mn)WO4), Zinnualden, Saxonia eta Bohemiako mugan dauden eztainu-meategietatik zetorrena. Azkenik, 1783ko irailaren 28an, elementu berria isolatzea lortu zuten, “Volfram” deitu ziotena: "Volfram deituko diogu, erauzia izan den materialaren izena hartuz"[18].

Jarraitutako prozesua honakoa izan zen[18]:

  • Wolframita birrindu

Wolframa oraindik 24 elementu kimiko baino ezagutzen ez zirenean aurkitu zen, eta gertaera horrek, jakina, eragina izan zuen garai hartako esparru zientifikoetan. Idatzizko lehen komunikazioa Euskalerriaren Adiskideen Elkartean egin zen[19]. Geroago aurkeztu zen Tolosa Okzitanian[20] eta Londresen[21].

Garrantzi historikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wolframak historian zehar garrantzi handia izan du. Oro har, wolframak dituen ezaugarriak oso estimatuak izan dira guda garaietan, material gogor eta iraunkorren bila ibili direnean. Adibidez, badaude txostenak Bigarren Mundu Gerran Espainiako gobernuak Alemania naziari armamentuaren blindajea egiteko wolframa eman ziola esaten dutenak[22]. Horren trukean Alemaniak 12 tona urre eta 4 tona opio eman zizkion Espainiari. Mineral hau Asturias eta Galiziako meatzetatik ateratzen zen. 1944. urteko maiatzean Espainia eta anglosaxoi herrialdeen artean akordio bat izenpetu zen Espainiatik Alemaniara egiten zen wolfram esportazioa gutxitzeko.

Espainiako nazien jarduera horietan Bizkaian ezarritako Federico (Friedrich) Lipperheide negozio-gizonak parte hartu zuen.[23]

Gaur egun, wolframa, material estrategiko baten moduan dago kudeatuta herrialde askotan.

Ezaugarriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Propietate fisikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
BERJAYA
Wolfram zilindro bat, oxidoarekin bere gainazalean.

Bere egoera naturalean, wolframa metal gogorra da, gris altzairu kolorekoa, hauskorra eta lantzeko zaila izan ohi dena. Behin purifikatuta, wolfram monokristalinoak bere gogortasunari eusten dio (altzairu askorena gainditzen du), eta erraz lantzeko bezain xaflakor bihurtzen da. Forjaketa, trefilaketa edo estrusio bidez lan egin daiteke, baina ohikoena sinterizazio bidez forma ematea da. Sinterizatua askotan erabiltzen da wolframaren fusio-puntu oso altua dela eta.

Egoera puruan dauden metal guztien artean, wolframak du fusio-punturik altuena (3.422 °C), lurrun-presiorik baxuena (1.650 °C baino tenperatura altuagoetan) eta haustura-tentsiorik handiena[24]. Karbonoa wolframa baino tenperatura altuagoetan solido mantentzen bada ere, karbonoa presio atmosferikoan sublimatzen da urtu beharrean, eta, beraz, ez du fusio-punturik. Gainera, wolframaren kristal-faserik egonkorrenak ez du presio altuek eragindako egitura-eraldaketarik, gutxienez 364 gigapascaleraino. Wolframak metal puru guztien espantsio termikoko koefiziente txikiena du. Espantsio termiko txikia eta wolframaren urtze-puntu handia eta trakzioarekiko erresistentzia 5d elektroiei esker wolfram atomoen artean eratzen diren lotura kobalente sendoen ondorio dira[25]. Wolfram-kantitate txikiak altzairuarekin aleatzeak asko handitzen du haren zailtasuna[26].

Wolframa bi forma kristalino nagusitan existitzen da: α eta β. Lehenak gorputzean zentratutako egitura kubikoa du eta formarik egonkorrena da. β fasearen egiturari A15 kubiko deritzo; metaegonkorra da, baina α fasearekin batera gerta daiteke ingurumen-baldintzetan, desoreka-sintesiaren edo ezpurutasunengatiko egonkortzearen ondorioz[27]. Pikor isometrikoetan kristalizatzen den α fasean ez bezala, β formak zutabe-habitua du. α faseak erresistibitate elektrikoaren heren bat du, eta TC trantsizio-tenperatura supereroalea askoz txikiagoa da β fasearekin alderatuta[28].

Propietate kimikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wolframak erredox erreakzioak, ia azido arrunt guztiak (fluorhidrikoa barne) eta alkaliak jasaten ditu, nahiz eta purutasun handiko egoeran soilik izan, baina azkar oxidatzen da hidrogeno peroxidoaren («ur oxigenatua») eraginpean. Giro tenperaturan, wolframak azido garrantzitsu gehienen erasoa jasan dezake edozein kontzentraziotan, nahiz eta azido nitrikoan eta ur oxigenatuan erraz usteldu daitekeen. Azido fluorhidrikoarekin pasibazio-fenomenoa gertatzen da, eta gainazalean fluoruroak sortzen dira. Hala ere, wolframaren oxido-geruza ez da egonkorra 400 °C-tik gora, eta metala agerian geratzen da. Gehien erabiltzen diren wolframezko konposatuek (adibidez, wolfram karburoa) korrosioarekiko erresistentzia handia hobetzen dute, izan ere, kosta egiten zaie errege uretan disolbatzea; kasu horietan, metala egokia da bitxi gisa erabiltzeko, batez ere azken belaunaldiko eraztunetan. Azidoei ondo eusten badie ere, ironikoki oxidatu egin daiteke, baita sukaldeko gatzarekin ere; izan ere, ur puruak oxidatu egiten du, nahiz eta oxidoak ez duen gainazaletik gora egingo.

Aleazioak egiteko metal zaila da, metal errefraktorioekin, ferrosoekin eta salbuespen batzuekin bakarrik egiten du. Ez da inolako tenperaturatan amalgamatzen merkurioarekin. Wolframioa aluminio urtuan disolbatzen da, nahiz eta aluminio urtua den wolframarekin batere antzik ez duen metal bakanetako bat. Wolframioaren oxidazio-egoera arruntena +6 da, baina oxidazio-egoera guztiak ditu, –2tik +6raino.[29] Normalean oxigenoarekin konbinatzen da, oxido wolframiko horia (WO3) eratzeko. Oxido hori alkalino urtsuko disoluzioetan disolbatzen da, eta wolfram-ioiak eratzen ditu (WO42-).

Wolfram karburoak (W2C eta WC) ikatz-hautsa berotzearen ondorioz sortzen dira, eta karburorik gogorrenetakoak dira. WCk 2770 °C-ko urtze-puntua du eta W2Ck 2780 °C. WC eroale elektriko eraginkorra da, ez hala W2C. Karburoak aleaziorik gabeko elementu beraren antzeko portaera du, eta eraso kimikoarekiko erresistentea da, nahiz eta kloroarekin erreakzio bortitza duen, wolfram hexakloruroa (WCl6) sortzeko.[30]

Ur disoluzioek azido heteropoliazidoa eta polioxometalato-anioiak sortzen dituzte baldintza neutro eta azidoetan. Gainera, metatungstato anioi oso disolbagarria azidotzen du, eta, horren ondoren, oreka lortzen da.[31] Polioxometalato-anioi asko daude beste espezie metaegonkor batzuetan. Ezaugarri desberdinetako atomo bat (fosforoa, adibidez) metatungstatoan bi hidrogeno zentralen ordez sartzeak azido heteropoliazido ugari sortzen ditu; adibidez, azido fosfotungstikoa. Azido fosfotungstikoa katalizatzaile gisa erabil daiteke.[32]

Aplikazioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egoera puruan, wolframa erabiltzen da lanpara elektrikoetarako harizpiak fabrikatzeko, atmosfera erreduzitzaile edo neutroko labe elektrikoetarako erresistentziak egiteko, automobilen banagailuen kontaktu elektrikoak egiteko, baita tankeen aurkako jaurtigaietan ere —fusio eta dentsitate puntu goratuagatik—, eta X izpien nahiz telebisten hodietarako katodoak egiteko.[33]

Wolframa asko erabiltzen da abiadura handian ebakitzeko erremintetarako aleazioak egiteko, hala nola tresna odontologikoetarako fresak (W2C), buxiak fabrikatzeko, bernizak (WO3) eta mordenteak prestatzeko tindategietan, bolalumen puntak egiteko, eta altzairuzko aleazio gogor eta erresistenteak ekoizteko.

Wolframa eta bere aleaziorik ezagunena, wolfram karburoa, neutroien islatzaile bikainak dira. BCC egitura duten wolframezko kristalak hain konprimatuta daudenez, mota guztietako erradiazioen aurkako babesle eraginkorrak dira. Wolframezko edo wolfram karburozko barrak eta xaflak gai dira gamma partikulen edo neutroi izpien emisioak jasateko. Ezkutu ahaltsu bat da, beruna bera baino eraginkorragoa, eta, gainera, toxikotasunik batere gabea, beruna ez bezala. Neutroiak eta energia nuklearra eragozten ditu, dentsitate eta egonkortasun atomiko handia duelako.

Kaltzio eta magnesio wolframatoak erabiltzen dira hodi fluoreszenteak egiteko.[34]

Wolfram karburoa 500 °C inguruko tenperaturan egonkorra da, eta labaingarri lehor gisa erabiltzen da.[26][35]

BERJAYA
TIG soldadurarako osagarriak.

TIG (Tungsten Inert Gas) soldaduran, elektrodo ez-fusible (urtzen ez dena) gisa erabiltzen da, piezaren eta makinaren artean arku elektrikoarena egiteko, purua denean 3410 °C jasaten baititu. Aluminioa edo magnesioa soldatzeko erabiltzen da, korronte alternoan. Kasu horretan, elektrodoak bereizgarri berde bat du. Halaber, torioarekin aleatuz gero (% 2an), 4000 °C jasan ditzakeenez, altzairu herdoilgaitzak, kobrea eta titanioa, besteak beste, soldatzeko erabiltzen da, korronte zuzenean. Kasu horretan, bereizgarri gorria da. Beste elementu kimiko batzuekin ere egiten dira aleazioak, hala nola zirkonioarekin, lantanoarekin eta abarrekin.[36]

Ibilgailu elektikoetan eta biltegiratze gaitasun handiko baterietan funtsezkotzat jotzen da aurrera begira.[37]

Dardoak egiteko ere erabiltzen da, zehazki, dardoen upeletan, nikel aleazioan, % 80-97 bitarteko proportzioan. Era berean, bitxiak egiteko erabili izan da, hala nola besokoak, eraztunak eta erlojuak.[38][39][40]

Wolframi meatzaritzaren hondakinak ikertu izan dira zeramikazko ore mota berriak egin ahal izateko, koipegabetzaile gisa erabilita. Izan ere, minerala erauzteko jardueran, arrokaren zati handi bat bota egiten da. Hondakin horiek zeramikazko produktu manufakturatuak lortzeko aprobetxa daitezke, industrian, arkitekturan, ondarearen kontserbazioan eta zaharberritzean, edo arte ederretan.[41]

Wolframak oxido mistoen katalizatzaileen propietate katalitikoak hobetzen ditu, propilenoa azido akrilikoan oxidatzeko.[42]

Armagintza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Armagintzan lehen aplikazioetako bat izan zuen tankeen aurkako jaurtigaietan, wolframaren fusio eta dentsitate puntu goratuagatik.[33] Bigarren Mundu Gerraz geroztik, tankeen aurkako misilen punta blindatzeko erabili zen, baita tankeen blindajean ere.[38][39] Wolframa erostea hil ala biziko elementu bihurtu zen Alemaniarentzat nazien garaian, Francoren Espainiaren eta Salazarren Portugalen bitartez eskuratzen baitzuen. Naziak wolframez hornitzea hain garrantzitsua izatera iritsi zen, non Espainia potentzia aliatuekin krisi diplomatiko larri bat izatera iritsi baitzen,[43] Alemaniako gerra makineriarentzat funtsezkoa baitzen.

20. mendearen 2. erdian eta 21. mendean armagintzarako balio funtsezko hori ez da txikitu, alderantziz baizik. Tankeetan sartzeko jaurtigailuetatik aplikazioa hedatu darmen handiko beste munizio batzuen diseinuen egotera, eta baita misilen buruetan ere.[37]

Txipen industrian

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wolfram hexafluoruro gasa erabiltzen da zirkuitu integratuak (txipak) fabrikatzeko.[44] XXI. mendearen lehen hamarkadatan, horrek garrantzi berezi bat hartu zuen, material semi-eramaileetan eta adimen artifizialerako belaunaldi aurreratuko txipetan izandako garapenagatik.[37]

Zeregin biologikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wolframa izaki bizidunek erabiltzen duten elementu ezagun astunena da. Eukariotoek erabiltzen ez badute ere, funtsezko mantenugaia da bakterio batzuentzat. Adibidez, oxidorreduktasa izeneko entzimek wolframa erabiltzen dute molibdenoaren antzera, molibdopterina duen pterina konplexu batean erabiliz. Molibdopterinak, izenak beste zerbait aditzera ematen badu ere, ez du molibdenorik, baina molibdenoa edo wolframa duen konplexu bat osa dezake, bizidunetan funtzionala dena azido karboxilikoak aldehidoetara entzimatikoki murrizteko.[45] Wolfraamaren menpeko lehenengo entzima aurkitu ahal izateko selenioa behar da, eta, kasu horretan, wolfram-selenio pareak molibdeno-sufre parearen antzera funtzionatuko luke molibdopterina erabiltzen duten entzima batzuetan.[46] Jakina da wolframa (H deshidrogenasa formatua) erabiltzen duten familia oxidorreduktasaren entzimetako batek selenioaren menpeko molibdopterina bertsio bat erabiltzen duela.[47] Xantina deshidrogenasa bakterianoa duen entzima batek wolframaren menpeko molibdopterina eta proteinei lotu gabeko selenioa dituela aurkitu den arren, oraindik ez dago wolframio-selenioaren menpeko molibdopterina-konplexu baten behin betiko deskribapenik.[48]

Efektu biokimikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lurzoruan oxidatu egiten da, ioi negatibo bihurtuz, tungstato anioia sortuz (WO2−
4). Entzima batzuetan molibdenoak ordezka dezake, eta kasu horietan izaki eukariotoetan sortzen den entzima bizigabea izango litzateke. Lurzoruaren kimikak wolframaren polimerizazio-forma zehazten du; lurzoru alkalinoek wolframato monomerikoak sortzen dituzte, eta lurzoru azidoek, berriz, wolframato polimerikoak.[49]

Sodio eta berun tungstatoak aztertu izan dira lur zizareetan duen eraginagatik. Beruna hilgarria da bere maila apalenetan ere eta sodio tungstatoa askoz ere toxikotasun gutxiagokoa bada ere, tungstatoak zizareen ugaltze-ahalmena erabat inhibitu zuen.[50][51]

Ugaritasuna eta lorbidea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
BERJAYA
Wolfram produkzioa, herrialdearen arabera. Egin klik mapa interaktiboa ikusteko.

Aurki daitezken wolfram mineralak scheelita eta wolframita dira. Lurrazalean daudenen elementuen artean 57. lekua du bere ugaritasunari begira eta ateratzeko, lehenengo eta behin sodio karbonatoarekin urtzen da sodio wolfranatoa lortuz (Na2WO4). Wolfranato hori urtsua da eta ur beroarekin eta azido klorhidrikoarekin nahastuta, azido wolframikoa lortzen da; hori, berriz, garbiketa- eta lehorketa prozesu natzuen ondoren WO3 bihurtzen da eta, azkenekoz, labe elektriko baten hidrogenoarekin erreduzitzen da. Lortzen den hauts fina berriz berotzen da molde batzuetan eta barra itxuran prentsatzen dira, mailukatzeko tenperatura handietan harikorra eta trinkoa egiteko.

Minerala leku hauetan aurki dezakegu: Argentina, Australia, Austria, Bolivia, Brasil, Espainia, Hego Korea, Guatemala, Malaysia, Mongolia, Myanmar, Portugal, Tanzania, Thailandia, Txina, Ruanda eta Uganda.

Hauek dira wolfram mineral gehien duten herrialdeak:

wolfram ekoizle nagusiak
herrialdea %
BERJAYA Txinako Herri Errepublika 30
BERJAYA Errusia 10
BERJAYA Mongolia 2
BERJAYA Hego Korea 1,6
BERJAYA Austria 1,5
BERJAYA Australia 1,4
BERJAYA Portugal 1,4
BERJAYA Bolivia 1,1
BERJAYA Brasil 0,8
BERJAYA Thailandia 0,6
guztira 50,4

2020an, wolframa munduko 905. produkturik merkaturatuena izan zen. Wolfram esportatzaile nagusiak Txina ($ 248 milioi), Alemania ($ 125 milioi), Estatu Batuak ($ 98,3 milioi), Japonia ($ 80,3 milioi) eta Austria ($ 55 milioi) izan ziren. Inportatzaile nagusiak Estatu Batuak ($ 182 milioi), Alemania ($ 94,5 milioi), Japonia ($ 76,7 milioi), Austria ($ 64,9 milioi) eta Hego Korea ($ 51,8 milioi) izan ziren[52].

Ustiaketaren testuinguru geopolitikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
BERJAYA
Elementuen zamaren banaketa lur azalean.

2020ko hamarkadan, testuinguru geopolitiko nahasi batean (Ukrainiako eta Irango gerrak kasu) eta superbotereen arteko lehian, Txinak wolfram erauzketan zuen abantaila AEBen eta Txinaren arteko tentsioen iturri izan zen.[53][54][55] Txinarekin lehia lur arraroen alorrean zentratu zen publikoki, baina wolframa kimikoki ez izan arren multzo horretako elementua, ohikoan lur arraroen inguruko neurri geopolitikoen barruan sartzen da haren merkataritza.[56] Tentsio horien jatorrian ez bakarrik zegoen defentsa industrien eta armagintza, baita ere wolfram gasak txip produkzioan duen garrantzia, mikroprozesadore aurreratuenen inguruko merkatua ere baldintzatzen baitzuen adimen artifizialarentzako garapenak, hardwarearen aldetik batez ere. Izan ere, adimen artifiziala helburu militarretarako erabiltzeko susmoak eragin zuzena du erabaki geopolitikoetan.

AEBetako analista batzuek Txina ikusten zuten lehiakide edo etsai potentzial moduan wolframaren merkaturatzean, eta AEBetako Gobernuak ikuspegi horrekin bat egin zuen neurri batzuekin. 2024an, AEBetako administrazioak, Joe Biden presidente zela, muga-zergak ezarri zizkion Txinako wolframaren inportazioari, ez hura behar ez zutelako, baizik beste jatorri batzuetako inportazioa indartzeko, hornitzaile bakarrarekin ez zedin geratu AEBtako industria.[55] Horrela, ustiaketa iturri berriak sustatzen lan egin zuten estatubatuarrek eta beren aliatu batzuek, bereziki Hego Korearen ustiaketa eta esportazioa sustatu nahirik.[54][56]

Dela txipetarako premiengatik, dela industria aurreratuetarako, dela banaketa-kateen geopolitika baldintzengatik, 2020ko hamarkadan wolframaren prezioa gora joan zen oso nabarmen. Prezioak gora egiteak ez zuen produktu bukatuen alorrean eragin zuzenegia, zeren eta erabilitako wolfram kantitatea oso txikia izaten baita, baina gehiago zen erreserbak modu jarraitu eta ziurtatuan izatea ekoizleen esku.[53]

Osasunean duen eragina

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wolframa biologikoki funtzionala den metalik astunena da, zenbait organismo biologikorentzat ezinbestekoa. Bestalde, frogatua dago wolframak molibdenoaren eta kobrearen metabolismoa oztopatzen duela, beraz horrek zenbait bizidunetan arazo larriak sortzen ahal ditu. Adibidez, akuriekin eginiko zenbait saiakeratan, wolframa janda kolikoak, mugimenduen koordinazio eza, dardarak eta pisu galera handiak ukan zituzten.[57] Halaber, tungstato sodikoz kutsatutako lurretan haziriko zizareek erreprodukzio ahalmena guztiz galtzen dutela ikusi izan da.[58]

Gizakiei dagokienez, wolframarekiko esposizioa, bereziki karburo-kobalto hautsaren inhalazioa, biriketako fibrosiarekin, birikkako minbiziarekin eta eritasun neurologikoekin lotuta dago. Nahiz eta maila apaleko ingurumen esposizioak ez duen dokumentatutako ondoriorik, edateko uraren bidezko esposizio handia tiroideko minbizi potentzialarekin edo leuzemia arriskuarekin lotuta dago. Intoxikazio akutua gertatuz gero, goragaleak, konbultsioak eta giltzurrun gutxiegitasuna gertatzen ahal dira.[59]

Industria arloan, wolframarekin lan egiten dutenentzat garbitasun arau zorrotzak finkatu behar dira eta beti babes-ekipamendu egokia erabili. Gainera metalaren hautsa sukoia eta lehergarria da.[60]

Horrela, bada, wolframaren konposatu guztiak gizakiarentzat oso toxikotzat jotzen dira.[61]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ IUPACek izen bakarra erabaki du: tungsten. Euskaltzaindiak bi izen onartu ditu: wolfram eta tungsteno.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ «Elementu kimikoak» Berria Estilo Liburua. .
  2. ↑ Etxebarria, Jose Ramon. (2011). «Elementu eta konposatu kimikoak» Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak. Gasteiz: Euskal Autonomia Erkidegoko Administrazioa Hezkuntza, 151 or. ISBN 978-84-457-3136-9..
  3. ↑ pubs.acs.org  doi:10.1021/je1011086. (kontsulta data: 2026-04-14).
  4. ↑ Arblaster, John W.. (2018). Selected values of the crystallographic properties of the elements. ASM International ISBN 978-1-62708-154-2. (kontsulta data: 2026-04-14).
  5. ↑ Daintith, John, ed. (2005). The Facts on File dictionary of chemistry. (4th ed. argitaraldia) Facts on File ISBN 978-0-8160-5649-1. (kontsulta data: 2026-04-14).
  6. ↑ Lassner, Erik; Schubert, Wolf-Dieter. (1999). Tungsten: properties, chemistry, technology of the element, alloys, and chemical compounds. Kluwer Academic/Plenum Publishers ISBN 978-0-306-45053-2. (kontsulta data: 2026-04-14).
  7. ↑ (Ingelesez) Prakash, Chandra; Lee, Hongsuk; Alucozai, Milad; Tomar, Vikas. (2016-05-01). «An analysis of the influence of grain boundary strength on microstructure dependent fracture in polycrystalline tungsten» International Journal of Fracture 199 (1): 1–20.  doi:10.1007/s10704-016-0083-0. ISSN 1573-2673. (kontsulta data: 2026-04-14).
  8. ↑ www.tandfonline.com  doi:10.1080/14786435.2011.558861. (kontsulta data: 2026-04-14).
  9. ↑ Stwertka, Albert. (2002). A guide to the elements. (2nd ed. argitaraldia) Oxford University Press ISBN 978-0-19-515026-1. (kontsulta data: 2026-04-14).
  10. ↑ (Ingelesez) «Tungsten Statistics and Information | U.S. Geological Survey» www.usgs.gov (kontsulta data: 2026-04-14).
  11. ↑ (Ingelesez) Wiley-VCH, ed. (2003-03-11). Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. (1. argitaraldia) Wiley  doi:10.1002/14356007.a27_229.pub2. ISBN 978-3-527-30385-4. (kontsulta data: 2026-04-14).
  12. ↑ McMaster, J; Enemark, John H. (1998-04-01). «The active sites of molybdenum- and tungsten-containing enzymes» Current Opinion in Chemical Biology 2 (2): 201–207.  doi:10.1016/S1367-5931(98)80061-6. ISSN 1367-5931. (kontsulta data: 2026-04-14).
  13. ↑ Hille, Russ. (2002-07). «Molybdenum and tungsten in biology» Trends in Biochemical Sciences 27 (7): 360–367.  doi:10.1016/S0968-0004(02)02107-2. ISSN 0968-0004. (kontsulta data: 2026-04-14).
  14. ↑ (Gaztelaniaz) Benítez, Manuel. (1974). «Volframio no tungsteno» Revista de Obras Públicas (Colegio de Ingenieros de Caminos, Canales y Puertos de España) 47 Sep/2: 117-118..
  15. ↑ Peter van der Krogt. «74. Wolframium (Tungsten) - Elementymology & Elements Multidict» elements.vanderkrogt.net (kontsulta data: 2026-04-14).
  16. 1 2 3 4 5 6 7 (Gaztelaniaz) Tomé, César. (2017-03-20). «De cañones, cátedras y espías» Cuaderno de Cultura Científica (kontsulta data: 2026-04-15).
  17. ↑ Whitaker, Arthur P.. (1951). «The Elhuyar Mining Missions and the Enlightenment» The Hispanic American Historical Review 31 (4): 557–585.  doi:10.2307/2509355. ISSN 0018-2168. (kontsulta data: 2026-04-15).
  18. 1 2 3 (Gaztelaniaz) Tomé, César. (2017-04-03). «El descubrmiento del wolframio (¿o es tungsteno?)» Cuaderno de Cultura Científica (kontsulta data: 2026-04-15).
  19. ↑ (Ingelesez) Elhuyar, Juan José; Elhuyar, Fausto. «Análisis químico del Volfram, y exámen de un nuevo metal que entra en su composición» catalogo.bne.es (kontsulta data: 2026-04-15).
  20. ↑ «Mémoires de l'Académie des sciences, inscriptions et belles-lettres de Toulouse (1870) - 134 années disponibles - Gallica» gallica.bnf.fr (kontsulta data: 2026-04-15).
  21. ↑ Elhuyar, Juan José de; Cullen, Charles; Bergman, Torbern; Scheele, Carl Wilhelm; Delhuyar, Fausto. (1785). A chemical analysis of wolfram; and examination of a new metal, which enters into its composition.. G. Nicol (kontsulta data: 2026-04-15).
  22. ↑ (Ingelesez) Limbaugh, Ronald H.. (2010-09-28). Tungsten in Peace and War, 1918–1946. University of Nevada Press ISBN 978-0-87417-821-0. (kontsulta data: 2026-04-15).
  23. ↑ (Gaztelaniaz) Barber, Ferran. (2022-09-17). «Dos empresas españolas se niegan a pedir perdón y a esclarecer su colaboración con el nazismo» www.publico.es (kontsulta data: 2026-04-22).
  24. ↑ Lide, David R.. (2004). CRC handbook of chemistry and physics : a ready-reference book of chemical and physical data. Boca Raton : CRC Press ISBN 978-0-8493-0485-9. (kontsulta data: 2026-04-15).
  25. ↑ (Ingelesez) Lassner, Erik; Schubert, Wolf-Dieter. (1999-01-31). Tungsten: Properties, Chemistry, Technology of the Elements, Alloys, and Chemical Compounds. Springer Science & Business Media ISBN 978-0-306-45053-2. (kontsulta data: 2026-04-15).
  26. 1 2 Daintith, John, ed. (2005). The Facts on file dictionary of chemistry. (4. ed. argitaraldia) Facts On File ISBN 978-0-8160-5649-1. (kontsulta data: 2026-04-15).
  27. ↑ «analysis» users.frii.com (kontsulta data: 2026-04-15).
  28. ↑ Lita, A.E.; Rosenberg, D.; Nam, S.; Miller, A.J.; Balzar, D.; Kaatz, L.M.; Schwall, R.E.. (2005-06). «Tuning of tungsten thin film superconducting transition temperature for fabrication of photon number resolving detectors» IEEE Transactions on Applied Superconductivity 15 (2): 3528–3531.  doi:10.1109/TASC.2005.849033. ISSN 1558-2515. (kontsulta data: 2026-04-15).
  29. ↑ Morse, Paige M.; Shelby, Quinetta D.; Kim, Do Young; Girolami, Gregory S.. (2008-03-01). «Ethylene Complexes of the Early Transition Metals: Crystal Structures of [HfEt4(C2H4)2− and the Negative-Oxidation-State Species [TaHEt(C2H4)33−] and [WH(C2H4)43−]»] Organometallics 27 (5): 984-993. or.  doi:10.1021/om701189e. ISSN 0276-7333. (kontsulta data: 2026-04-21).
  30. ↑ (Ingelesez) Daintith, John. (1999). The Facts on File dictionary of chemistry. New York: Facts on File ISBN 978-0816039098. OCLC .40646921.
  31. ↑ (Ingelesez) Smith, Bradley J.; Patrick, Vincent A.. (2001-05-11). «Quantitative Determination of Sodium Metatungstate Speciation by 183 W N.M.R. Spectroscopy» Australian Journal of Chemistry 53 (12): 965-970. or.  doi:10.1071/CH00140. ISSN 0004-9425. (kontsulta data: 2026-04-21).
  32. ↑ (Ingelesez) Mattos, Flávia C. G. de; Carvalho, Eduardo N. C. B. de; Freitas, Elon F. de; Paiva, Mateus F.; Ghesti, Grace F.; Macedo, Julio L. de; Dia, Sílvia C. L.; Dias, José A.. (2017). «Acidity and Characterization of 12-Tungstophosphoric Acid upported on Silica-Alumina» Journal of the Brazilian Chemical Society Vol. 28, No. 2: 336-347. or.  doi:10.5935/0103-5053.20160183. ISSN 1678-4790. (kontsulta data: 2026-04-21).
  33. 1 2 (Ingelesez) Lide, David R. (2004). CRC handbook of chemistry and physics : a ready-reference book of chemical and physical data. Boca Raton: CRC Press (archive.org) ISBN 978-0849304859. OCLC .56630324.
  34. ↑ (Ingelesez) Turrell, Kerry. (2004). Tungsten. New York: Benchmark Books, 24. or. ISBN 978-0761415480. OCLC .52721162.
  35. ↑ (Ingelesez) Muthuraja, A.; Senthilvelan, S.. (2015-01-01). «Development of tungsten carbide based self lubricant cutting tool material: Preliminary investigation» International Journal of Refractory Metals and Hard Materials 48: 89-96. or.  doi:10.1016/j.ijrmhm.2014.07.029. ISSN 0263-4368. (kontsulta data: 2026-04-21).
  36. ↑ (Ingelesez) DeGarmo, E. Paul. (1980). Materials and processes in manufacturing. Taipei: Macmillan Library Reference ISBN 978-0023281204. OCLC .847784157.
  37. 1 2 3 (Ingelesez) Bean, Noah. (2025-12-31). «The Tungsten Crisis: How China’s Grip on a Critical Metal Threatens U.S. Tech and Defense» Medium (kontsulta data: 2026-04-21).
  38. 1 2 (Ingelesez) Stwertka, Albert. (2002). A guide to the elements. New York: Oxford University Press ISBN 978-0195150261. OCLC .49599243.
  39. 1 2 (Ingelesez) Hesse, Rayner W. (2007). Jewelrymaking through history : an encyclopedia. Westport: Greenwood Press, 190-192. or.  doi:10.5040/9798400674211. ISBN 978-0313335075. OCLC .81252719.
  40. ↑ (Ingelesez) Gray, Theodore. «Gray Matter: How To Make Cheap Fake Gold» Popular Science (web.archive.org) (kontsulta data: 2026-04-21).
  41. ↑ (Gaztelaniaz) Durán Suárez, J. A.; Montoya Herrera, J.; Silva, A. P.; Peralbo Cano, R.; Castro-Gomes, J. P. (2014-12-30). «Validación de nuevos materiales cerámicos a partir de rocas de desecho de minería. Propiedades mecánicas» Boletín de la Sociedad Española de Cerámica y Vidrio 53 (6): 279-288. or.  doi:10.3989/cyv.342014. ISSN 2173-0431. (kontsulta data: 2026-04-21).
  42. ↑ (Ingelesez) Al-Saeedi, Jamal N; Guliants, Vadim V; Guerrero-Pérez, Olga; Bañares, Miguel A. (2003-04-01). «Bulk structure and catalytic properties of mixed Mo–V–Sb–Nb oxides for selective propane oxidation to acrylic acid» Journal of Catalysis 215 (1): 108-115. or.  doi:10.1016/S0021-9517(02)00186-0. ISSN 0021-9517. (kontsulta data: 2026-04-21).
  43. ↑ (Gaztelaniaz) Preston, Paul. (2016). Franco: caudillo de España. Barcelona: Debolsillo, 633. or. ISBN 978-8497594776. OCLC .1030681395.
  44. ↑ (Ingelesez) «WF6 as a Key Precursor in Tungsten-Based Thin Films: Pathways, Challenges, and Process Control - China Isotope Development» China Isotope Development Co. (web.archive.org) (kontsulta data: 2026-04-21).
  45. ↑ (Ingelesez) Lassner, Erik. (1999). Tungsten: properties, chemistry, technology of the element, alloys, and chemical compounds. New York: Kluwer Academic/Plenum Publishers ISBN 978-0306450532. OCLC .40076631.
  46. ↑ (Ingelesez) Stiefel, E. I. (1998). «Transition metal sulfur chemistry and its relevance to molybdenum and tungsten enzymes» Pure and Applied Chemistry 70 (4): 889-896. or.  doi:10.1351/pac199870040889. ISSN 1365-3075. (kontsulta data: 2026-04-21).
  47. ↑ (Ingelesez) Khangulov, Sergei V.; Gladyshev, Vadim N.; Dismukes, G. Charles; Stadtman, Thressa C.. (1998-03-01). «Selenium-Containing Formate Dehydrogenase H from Escherichia coli:  A Molybdopterin Enzyme That Catalyzes Formate Oxidation without Oxygen Transfer» Biochemistry 37 (10): 3518-3528. or.  doi:10.1021/bi972177k. ISSN 0006-2960. (kontsulta data: 2026-04-21).
  48. ↑ (Ingelesez) Schräder, Thomas; Rienhöfer, Annette; Andreesen, Jan R.. (1999-09-15). «Selenium‐containing xanthine dehydrogenase from Eubacterium barkeri» European Journal of Biochemistry 264 (3): 862-871. or.  doi:10.1046/j.1432-1327.1999.00678.x. ISSN 0014-2956. (kontsulta data: 2026-04-21).
  49. ↑ (Ingelesez) Petkewich, Rachel A. (2009). «Unease Over Tungsten. Increased use boosts element's environmental status to concern» Chemical & Engineering News 87-3 ISSN 0009-2347..
  50. ↑ (Ingelesez) Inouye, Laura S.; Jones, Robert P.; Bednar, Anthony J. (2006-03-01). «Tungsten effects on survival, growth, and reproduction in the earthworm, Eisenia fetida» Environmental Toxicology and Chemistry 25 (3): 763-768. or.  doi:10.1897/04-578R.1. ISSN 0730-7268. (kontsulta data: 2026-04-21).
  51. ↑ McQuaid, A.; Lamand, M.; Mason, J. (1994-02-15). «Thiotungstate-copper interactions II. The effects of tetrathiotungstate on systemic copper metabolism in normal and copper-treated rats» Journal of Inorganic Biochemistry 53 (3): 205-218. or.  doi:10.1016/0162-0134(94)80005-7. ISSN 0162-0134. (kontsulta data: 2026-04-21).
  52. ↑ (Ingelesez) «Tungsten» OEC.
  53. 1 2 (Ingelesez) Bean, Noah. (2025-12-31). «The Tungsten Crisis: How China’s Grip on a Critical Metal Threatens U.S. Tech and Defense» Medium (kontsulta data: 2026-04-21).
  54. 1 2 (Ingelesez) Coren, Anna. (2025-12-29). «As China dominates in critical minerals, U.S. secures source of tungsten» CBS News (web.archive.org) (kontsulta data: 2026-04-22).
  55. 1 2 (Ingelesez) «Why Tungsten Has Jumped to No. 1 on the World’s Critical Minerals Hot List» InvestorNews (web.archive.org) 2026-01-23 (kontsulta data: 2026-04-22).
  56. 1 2 (Ingelesez) Hlad, Jennifer. «How the Pentagon is working to wriggle out of China’s rare-earths grip» Defense One (web.archive.org) (kontsulta data: 2026-04-22).
  57. ↑ (Ingelesez) Du, Huihui; Yu, Xiaoxuan; Yang, Ting; Lu, Lei; Sun, Jing; Xie, Hongxia. (2025-08-01). «Unveiling the dark side of tungsten: A comprehensive review of its toxicity» Ecotoxicology and Environmental Safety 301: 118505.  doi:10.1016/j.ecoenv.2025.118505. ISSN 0147-6513. (kontsulta data: 2026-04-22).
  58. ↑ (Ingelesez) Inouye, Laura S.; Jones, Robert P.; Bednar, Anthony J.. (2006-03-01). «Tungsten effects on survival, growth, and reproduction in the earthworm, Eisenia fetida» Environmental Toxicology and Chemistry 25 (3): 763-768. or.  doi:10.1897/04-578R.1. ISSN 0730-7268. (kontsulta data: 2026-04-22).
  59. ↑ (Ingelesez) «Tungsten | Public Health Statement» Agency for Toxic Substances and Disease Registry (kontsulta data: 2026-04-22).
  60. ↑ (Ingelesez) Lu, Qiming; Wang, Zhen; Zhang, Shichao; Qin, Zhijie; Yu, Xiaozhe; Chen, Zhibin; Yu, Jie. (2023-02-01). «Dust explosion in fusion reactors: Explosion characteristics and reaction mechanism of tungsten micro-powder» Combustion and Flame 248: 112551.  doi:10.1016/j.combustflame.2022.112551. ISSN 0010-2180. (kontsulta data: 2026-04-22).
  61. ↑ (Ingelesez) «NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards - Tungsten» National Institute for Occupational Safety and Health (kontsulta data: 2026-04-22).

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Wolfram&oldid=10775522"(e)tik eskuratuta