Tiamin
| Tiamin | |
|---|---|
 | |
| Ümumi | |
| Sistematik adı | tiamin |
| Kimyəvi formulu | C12H17N4OS |
| Termik xüsusiyyətlər | |
| Ərimə nöqtəsi | 249 ± 0 °C |
| Təsnifatı | |
| CAS-da qeyd. nöm. | 70-16-6 |
| PubChem | 1130 |
| SMILES | |
| InChI | |
| ChEBI | 18385 |
| ChemSpider | 1098 |
| Məlumatlar normal şərait (25 °C, 100 kPa) üçün verilmişdir. | |
Tiamin (ing. thiamine), yəni B1 vitamini — suda həll olan vitamindir.[1][2] İnsan orqanizmində sərbəst tiamin, tiamin monofosfat (TMP), tiamin difosfat və ya pirofosfat (TDP/TPP) və tiamin trifosfat kimi formalarda mövcuddur.[1] Metabolik baxımdan əsas aktiv forma TDP-dir; o, karbohidrat və amin turşusu mübadiləsində mühüm fermentlərin kofermentidir.[1][3]
Tarixi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Beriberinin qidalanma ilə əlaqəli xəstəlik olması barədə ilkin müşahidələr XIX əsrin sonlarında formalaşmışdı. 1890-cı illərdə Christiaan Eijkman və Gerrit Grijns düyü kəpəyində xəstəliyin qarşısını alan suda həll olan amilin mövcudluğunu göstərmiş, 1926-cı ildə Barend Coenraad Petrus Jansen və Willem Donath bu amili kristal halda ayırmışdılar.[2] 1930-cu illərdə Robert R. Williams maddənin kimyəvi quruluşunu aydınlaşdırdı və ona thiamine adını verdi.[2]
Kimyəvi quruluşu və formaları
[redaktə | vikimətni redaktə et]Tiamin molekulu pirimidin və tiazolium halqalarından ibarətdir. Bu halqalar metilen körpüsü ilə birləşir.[2] Orqanizmdə o, sərbəst forma ilə yanaşı fosforlaşmış törəmələr, yəni TMP, TDP/TPP və TTP şəklində də olur.[1] Bioloji baxımdan ən mühüm törəmə TDP-dir.[1][3]
Bioloji rolu
[redaktə | vikimətni redaktə et]Tiamin əsasən TDP şəklində aşağıdakı ferment sistemləri üçün koferment rolunu oynayır:[3][1]
- piruvat dehidrogenaza kompleksi;
- alfa-ketoqlutarat dehidrogenaza kompleksi;
- şaxələnmiş zəncirli α-keto turşuların dehidrogenaza kompleksi;
- transketolaza.
Bu səbəbdən tiamin enerji yaranması, Krebs dövranı, pentozafosfat yolu və bəzi amin turşularının katabolizmi üçün vacibdir.[3][1] Tiamin çatışmazlığında xüsusilə enerji tələbatı yüksək olan toxumalar, o cümlədən sinir sistemi və ürək-damar sistemi, daha çox zədələnir.[4]
Sorulması və mübadiləsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qida ilə qəbul edilən tiamin əsasən nazik bağırsaqda sorulur. Fizioloji dozalarda sorulma daşıyıcı vasitəli proseslə, yüksək farmakoloji dozalarda isə qismən passiv diffuziya ilə gedir.[5] Hüceyrə səviyyəsində tiaminin daşınmasında əsas rol oynayan zülallar SLC19A2 və SLC19A3 genlərinin məhsullarıdır.[6] Orqanizmdə tiamin ehtiyatı məhduddur. Buna görə onun qida ilə davamlı qəbulu vacib sayılır.[7]
Qida mənbələri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Tiamin təbii olaraq bütöv taxıllarda, paxlalılarda, mayada, bəzi qoz-fındıq növlərində, həmçinin donuz əti kimi bəzi heyvani məhsullarda olur.[2][8] Bir çox ölkələrdə un və dənli məhsulların bir hissəsi tiaminlə zənginləşdirilir.[8] Dənli bitkilərin təmizlənməsi və cilalanması, xüsusilə də ağ düyünün kəpək hissəsinin uzaqlaşdırılması, tiamin miqdarını xeyli azalda bilər.[9]
Çatışmazlığı
[redaktə | vikimətni redaktə et]Tiamin çatışmazlığı klassik olaraq beri-beri ilə əlaqələndirilir. Xəstəlik quru, yəni əsasən nevroloji, və yaş, yəni əsasən ürək-damar, formalarda təsvir olunur.[4][9] Ağır çatışmazlıq halları Vernike ensefalopatiyası və Korsakoff sindromu ilə də əlaqəlidir.[4] Risk qruplarına xroniki alkoqol istifadəsi olan şəxslər, malnutrisiya halları, bariatrik cərrahiyyədən sonrakı xəstələr, uzunmüddətli qusma və malabsorbsiyalı vəziyyətlər daxildir.[4][9] Klinik praktikada tiamin çatışmazlığı təcili tanınmalı və müalicə olunmalıdır. Çünki erkən müdaxilə ilə geri dönə bilən pozuntular gecikdikdə qalıcı ola bilər.[4]
Həmçinin bax
[redaktə | vikimətni redaktə et]İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 3 4 5 6 7 Mrowicka, Małgorzata; Mrowicki, Jerzy; Dragan, Grzegorz; Majsterek, Ireneusz. "The importance of thiamine (vitamin B1) in humans". Bioscience Reports. 43 (10). 2023: BSR20230374. doi:10.1042/BSR20230374.
- 1 2 3 4 5 Ball, G. F. M. Thiamin (vitamin B1) // Bioavailability and Analysis of Vitamins in Foods. Springer. 1998. 267–292. doi:10.1007/978-1-4899-3414-7_7. ISBN 9780412780905.
- 1 2 3 4 Tylicki, Adam; Łotowski, Zenon; Siemieniuk, Magdalena; Ratkiewicz, Artur. "Thiamine and selected thiamine antivitamins — biological activity and methods of synthesis". Bioscience Reports. 38 (1). 2018: BSR20171148. doi:10.1042/BSR20171148.
- 1 2 3 4 5 Wood, Benjamin; Currie, Janet; Breen, Katie; McCarthy, James; McKenna, Michael; Herron, Brenda. "Thiamine deficiency disorders: a clinical perspective". Annals of the New York Academy of Sciences. 1498 (1). 2021: 9–28. doi:10.1111/nyas.14536.
- ↑ Dudeja, Pradeep K.; Tyagi, Sangeeta; Kavilaveettil, Reena J.; Gill, Ravinder; Said, Hamid M. "Mechanism of thiamine uptake by human jejunal brush-border membrane vesicles". American Journal of Physiology-Cell Physiology. 281 (3). 2001: C786–C792. doi:10.1152/ajpcell.2001.281.3.C786.
- ↑ Ganapathy, V.; Smith, S. B.; Prasad, P. D. "SLC19: the folate/thiamine transporter family". Pflügers Archiv. 447 (5). 2004: 641–646. doi:10.1007/s00424-003-1068-1.
- ↑ Marrs, Chandler; Lonsdale, Derrick. "Hiding in Plain Sight: Modern Thiamine Deficiency". Cells. 10 (10). 2021: 2595. doi:10.3390/cells10102595.
- 1 2 Dietary Reference Intakes for Thiamin, Riboflavin, Niacin, Vitamin B6, Folate, Vitamin B12, Pantothenic Acid, Biotin, and Choline. National Academy Press. 1998. doi:10.17226/6015. ISBN 9780309065542. 7 iyul 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 aprel 2026.
- 1 2 3 Whitfield, Kyly C.; Bourassa, Megan W.; Adamolekun, Bola; Bergeron, Gilles; Bettendorff, Lucien; Brown, Kenneth H.; və b. "Thiamine deficiency disorders: diagnosis, prevalence, and a roadmap for global control programs". Annals of the New York Academy of Sciences. 2018. doi:10.1111/nyas.13919. (#explicit_et_al)
Ədəbiyyat
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Ball, G. F. M. Thiamin (vitamin B1) // Bioavailability and Analysis of Vitamins in Foods. Springer. 1998. 267–292. doi:10.1007/978-1-4899-3414-7_7. ISBN 9780412780905.
