Edid

O edid hananay i, o polong no ngangan i Triticum a pinalengaw. O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal. O kasasiroma no edid (Triticum) i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw. Itini i kalkalay a edid (Triticum aestivum) ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].

Likis

tatapang

O tatapangan no edid (Triticum) i, miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (Triticeae) i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no Miocene a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (Pooideae), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].

O laloma'an no kapolongan no edid (Triticeae) i, o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3] Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan. Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.

Lalengawan no edidan

I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]

Edid